६. सुरापानवग्गो

१. सुरापानसिक्खापदवण्णना

पिट्ठादीहि कतं मज्जं सुराति पिट्ठपूवओदनकिण्णसम्भारेहि कतं मज्जं सुराति अत्थो. इदं वुत्तं होति – पिट्ठसुरा, पूवसुरा, ओदनसुरा, किण्णपक्खित्ता, सम्भारसंयुत्ताति (पाचि. ३२८) इमानि पञ्च सुरा नामाति. तत्थ पिट्ठं भाजने पक्खिपित्वा तज्जं उदकं दत्वा मद्दित्वा कता पिट्ठसुरा (सारत्थ. टी. पाचित्तिय ३.३२६-३२८). एवं सेसासुपि. किण्णाति पन तस्सा सुराय बीजं वुच्चति. ये ‘‘सुरामोदका’’तिपि वुच्चन्ति, ते पक्खिपित्वा कता किण्णपक्खित्ता. हरीतकिसासपादिनानासम्भारेहि संयोजिता सम्भारसंयुत्ता.

पुप्फादीहि कतो आसवो मेरयन्ति पुप्फफलमधुगुळसम्भारेहि कतो चिरपरिवासितो मेरयन्ति अत्थो. इदं वुत्तं होति – पुप्फासवो, फलासवो, मध्वासवो, गुळासवो, सम्भारसंयुत्तोति पञ्चमेरयं नामाति. तत्थ मधुकतालनाळिकेरादि पुप्फरसो चिरपरिवासितो पुप्फासवो. पनसादिफलरसो फलासवो. मुद्दिकारसो मध्वासवो. समन्तपासादिकायं पन ‘‘फलासवो नाम मुद्दिकाफलादीनि मद्दित्वा तेसं रसेन कतो. मध्वासवो नाम मुद्दिकानं जातिरसेन कतो, मक्खिकामधुनापि करीयतीति वदन्ती’’ति (पाचि. अट्ठ. ३२८) वुत्तं. उच्छुरसो गुळासवो. हरीतकामलककटुकभण्डादिनानासम्भारानं रसो चिरपरिवासितो सम्भारसंयुत्तो. एत्थ च सुराय, मेरयस्स च समानेपि सम्भारसंयोगे मद्दित्वा कता सुरा, चिरपरिवासितमत्तेन मेरयन्ति एवमिमेसं नानाकरणं दट्ठब्बं. बीजतो पट्ठायाति सम्भारे पटियादेत्वा चाटियं पक्खित्तकालतो चेव तालनाळिकेरादीनं पुप्फरसस्स अभिनवकालतो च पट्ठाय.

लोणसोवीरकं वा सुत्तं वाति इमे द्वे अनेकेहि भेसज्जेहि अभिसङ्खता आसवविसेसा. वासग्गाहापनत्थन्ति सुगन्धभावगाहापनत्थं. वत्थुं अजाननताय चेत्थ अचित्तकता वेदितब्बा. अकुसलेनेव पातब्बताय लोकवज्जं. यं पनेत्थ वत्तब्बं सिया, तं सब्बं पठमपाराजिकवण्णनाय वुत्तनयमेव.

सुरापानसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

२. अङ्गुलिपतोदकसिक्खापदवण्णना

हसाधिप्पायस्साति खिड्डाधिप्पायस्स, इमिना कायसंसग्गाधिप्पायं पटिक्खिपति.

एत्थ च भिक्खुनिम्पि हसाधिप्पायेन फुसतो भिक्खुस्स दुक्कटं. तथा भिक्खुम्पि फुसन्तिया भिक्खुनियाति आह ‘‘इध पन भिक्खुनीपि भिक्खुस्स, भिक्खु च भिक्खुनिया अनुपसम्पन्नो एवा’’ति. कायप्पटिबद्धादीसु सब्बत्थाति ‘‘कायेन कायप्पटिबद्धे, कायप्पटिबद्धेन काये, कायप्पटिबद्धेन कायप्पटिबद्धे, निस्सग्गियेन काये, निस्सग्गियेन कायप्पटिबद्धे, निस्सग्गियेन निस्सग्गिये’’ति (पाचि. ३३२) सब्बत्थ. सति करणीये आमसतोति सति करणीये पुरिसं आमसतो अनापत्ति. इत्थी पन सति करणीयेपि आमसितुं न वट्टति.

अङ्गुलिपतोदकसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

३. हसधम्मसिक्खापदवण्णना

उपरिगोप्फकेति गोप्फकानं उपरिभागप्पमाणे. हसाधिप्पायोति कीळाधिप्पायो. येन येन अङ्गेनाति हत्थपादादीसु येन येन अङ्गेन. तथा नावाय कीळतोति फियारित्तादीहि नावं पाजेन्तस्स वा तीरे उस्सारेन्तस्स वा दुक्कटन्ति अत्थो.

हसधम्मसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

४. अनादरियसिक्खापदवण्णना

दुविधञ्हेत्थ अनादरियं पुग्गलानादरियञ्च धम्मानादरियञ्चाति आह ‘‘पुग्गलस्स वा’’तिआदि. तत्थ यो भिक्खु उपसम्पन्नेन पञ्ञत्तेन वुच्चमानो ‘‘अयं उक्खित्तको वा वम्भितो वा गरहितो वा, इमस्स वचनं अकतं भविस्सती’’ति (पाचि. ३४२) अनादरियं करोति, अयं पुग्गले अनादरियं करोति नाम. यो पन पञ्ञत्तेन वुच्चमानो ‘‘कथायं नस्सेय्य वा विनस्सेय्य वा अन्तरधायेय्य वा’’ति, तं वा नसिक्खितुकामो अनादरियं करोति, अयं धम्मे अनादरियं करोति नाम. तेनाह ‘‘तस्मा’’तिआदि.

इदं न सल्लेखाय संवत्ततीति सम्मा किलेसे लिखतीति सल्लेखो, अप्पिच्छता, तदत्थं नयिदं संवत्तति. आदिसद्देन ‘‘इदं न धुतत्थाय संवत्तति, न पासादिकताय, न अपचयाय, न वीरियारम्भाय संवत्तती’’ति (पाचि. ३४३) इदं सङ्गण्हाति. अपञ्ञत्तेनाति सुत्ते वा अभिधम्मे वा आगतेन. पवेणिआगतन्ति सङ्गीतिकालतो पट्ठाय महाकस्सपादिआचरियपरम्पराय आगतं. सचे पन यस्मा उच्छुरसो सत्ताहकालिको, तस्स कसटो यावजीविको, द्विन्नंयेव समवायो उच्छुयट्ठि, तस्मा विकाले उच्छुयट्ठिं खादितुं वट्टति गुळहरीतकं वियाति एवमादिकं गारय्हाचरियुग्गहं गहेत्वा ‘‘एवं अम्हाकं आचरियानं उग्गहो परिपुच्छा’’ति भणति, आपत्तियेव.

अनादरियसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

५. भिंसापनसिक्खापदवण्णना

रूपादीनीति भयानकानि रूपसद्दगन्धरसफोट्ठब्बानि. भयानककथन्ति चोरकन्तारवाळकन्तारपिसाचकन्तारप्पटिसंयुत्तकथं.

भिंसापनसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

६. जोतिसिक्खापदवण्णना

अगिलानोति यस्स विना अग्गिना फासु होति, सो इध अगिलानो नाम. जोतिन्ति अग्गिं.

भग्गेसूति एवंनामके जनपदे. भग्गानाम जानपदिनो राजकुमारा, तेसं निवासो एकोपि जनपदो रुळ्हिसद्देन ‘‘भग्गा’’ति वुच्चति. तेन वुत्तं ‘‘भग्गेसूति एवंनामके जनपदे’’ति. तथा पतिलातं उक्खिपन्तस्साति डय्हमानं अलातं पतितं उक्खिपन्तस्स तथा दुक्कटन्ति अत्थो. तञ्चाति दुक्कटं परामसति. अविज्झातन्ति अनिब्बुतालातं. पदीपजोतिकजन्ताघरेति पदीपुज्जलनपत्तपचनसेदकम्मादीसु जोतिकरणे अग्गिसालायञ्च समादहन्तस्स अनापत्तीति अत्थो. तथारूपप्पच्चयेति ठपेत्वा पदीपादीनि अञ्ञस्मिम्पि तथारूपपच्चये. आपदासूति दुट्ठवाळमिगअमनुस्सेहि उपद्दवेसु.

जोतिसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

७. नहानसिक्खापदवण्णना

‘‘दियड्ढो मासो सेसो गिम्हान’’न्ति ‘‘वस्सानस्स पठमो मासो’’इच्चेते अड्ढतेय्यमासा उण्हसमयो, परिळाहसमयोति गिम्हानं सेसो दियड्ढो मासो उण्हसमयो, वस्सानस्स पठमो मासो परिळाहसमयोति एवं एते अड्ढतेय्यमासा कमेन उण्हसमयो, परिळाहसमयो नाम होतीति अत्थो तेनेव पदभाजनियं ‘‘उण्हसमयो नाम दियड्ढो मासो सेसो गिम्हान’’न्ति, ‘‘परिळाहसमयो नाम वस्सानस्स पठमो मासो’’ति वुत्तं. यदा विना नहानेन न फासु होति, अयं गिलानसमयो. पदभाजनियं (पाचि. ३६४) पन गिलाने निच्छिते गिलानकालो निच्छितोव होतीति ‘‘यस्स विना नहानेन न फासु होति, ‘गिलानसमयो’ति नहायितब्ब’’न्ति वुत्तं. परिवेणसम्मज्जनमत्तम्पीति अन्तमसो परिवेणसम्मज्जनमत्तम्पि.

वालुकं उक्किरित्वाति सुक्खाय नदिया वालिकं उत्तिरित्वा. आवाटेसुपीति पि-सद्देन नदियं वत्तब्बमेव नत्थीति दस्सेति. आपदासूति भमरादीहि अनुबन्धेसु.

नहानसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

८. दुब्बण्णकरणसिक्खापदवण्णना

लाभसद्दोयं कम्मसाधनो ‘‘को भवता लाभो लद्धो’’तिआदीसु विय, सो चेत्थ अतीतकालिकोति आह ‘‘अलब्भीति लभो’’ति, लद्धन्ति अत्थो. ‘‘लभो एव लाभो’’ति इमिना सकत्थे णपच्चयोति दस्सेति. किं अलब्भीति किं लद्धं. नवन्ति अभिनवं. एत्तावता च नवञ्च तं चीवरञ्चाति नवचीवरं, नवचीवरं लाभो एतेनाति नवचीवरलाभोति एवमेत्थ समासो दट्ठब्बोति. यदि एवं कथं ‘‘नवं चीवरलाभेना’’ति वुत्तन्ति आह ‘‘इति नवचीवरलाभेना’’तिआदि. एत्थ च ‘‘विकप्पनुपगं पच्छिम’’न्ति न वुत्तत्ता चीवरन्ति यं निवासेतुं वा पारुपितुं वा सक्का होति, तदेव वेदितब्बन्ति आह ‘‘निवासनपारुपनुपगं चीवर’’न्ति. ‘‘दुब्बण्णकरणं आदातब्ब’’न्ति एतं कप्पबिन्दुं सन्धाय वुत्तं, न नीलादीहि सकलचीवरं दुब्बण्णकरणं, तञ्च पन कप्पं आदियन्तेन चीवरं रजित्वा चतूसु वा कोणेसु, तीसु वा द्वीसु वा एकस्मिं वा कोणे मोरस्स अक्खिमण्डलमत्तं वा मङ्गुलपिट्ठिमत्तं वा आदातब्बन्ति आह ‘‘तस्सा’’तिआदि. कंसनीलेनाति चम्मकारनीलेन. महापच्चरियं पन ‘‘अयोमलं लोहमलं, एतं कंसनीलं नामा’’ति (पाचि. अट्ठ. ३६८) वुत्तं. पत्तनीलेनाति येन केनचि नीलवण्णेन पण्णरसेन. कप्पबिन्दुं आदियित्वाति वट्टं एकं कप्पबिन्दुं आदियित्वा.

पाळिकप्पकण्णिककप्पादयो पन सब्बट्ठकथासु पटिसिद्धा. अग्गळादीनि कप्पकतचीवरे पन पच्छा आरोपेत्वा कप्पकरणकिच्चं नत्थीति आह ‘‘पच्छा आरोपितेसू’’तिआदि. अग्गळअनुवातपरिभण्डेसूति उद्धरित्वा अल्लियापनकखण्डपिट्ठिअनुवातकुच्छिअनुवातेसु. किरियाकिरियन्ति निवासनपारुपनतो, कप्पस्स अनादानतो किरियाकिरियं.

दुब्बण्णकरणसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

९. विकप्पनसिक्खापदवण्णना

सम्मुखेन विकप्पना सम्मुखविकप्पना. परम्मुखेन विकप्पना परम्मुखविकप्पना. सन्निहितासन्निहितभावन्ति आसन्नदूरभावं. आसन्नदूरभावो च अधिट्ठाने वुत्तनयेनेव वेदितब्बो.

मित्तोति दळ्हमित्तो. सन्दिट्ठोति दिट्ठमत्तो नातिदळ्हमित्तो. अकतपच्चुद्धारन्ति ‘‘मय्हं सन्तकं परिभुञ्ज वा विस्सज्जेहि वा’’तिआदिना अकतपच्चुद्धारं. येन विनयकम्मं कतन्ति येन सद्धिं विनयकम्मं कतं.

परिभोगेन कायकम्मं, अपच्चुद्धारापनेन वचीकम्मन्ति आह ‘‘समुट्ठानादीनि पठमकथिनसदिसानेवा’’ति. किरियाकिरियन्ति एत्थ परिभुञ्जनं किरियं. अपच्चुद्धारापनं अकिरियं.

विकप्पनसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

१०. अपनिधानसिक्खापदवण्णना

अधिट्ठानुपगन्ति अधिट्ठानयोग्गं अयोपत्तञ्चेव मत्तिकापत्तञ्च. सूकरन्तकं नाम कुञ्चिकाकोसो विय अन्तो सुसिरं कत्वा कोट्टितं.

अञ्ञं परिक्खारन्ति पाळिया अनागतपत्तत्थविकादिं. धम्मकथं कत्वाति ‘‘समणेन नाम अनिहितपरिक्खारेन भवितुं न वट्टती’’ति एवं ‘‘धम्मकथं कथेत्वा दस्सामी’’ति निक्खिपतो अनापत्ति.

अपनिधानसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

सुरापानवग्गो छट्ठो.