५. अचेलकवग्गो
१. अचेलकसिक्खापदवण्णना
अचेलकस्साति यस्स कस्सचि पब्बज्जासमापन्नस्स नग्गस्स. परिब्बाजकस्साति ठपेत्वा भिक्खुञ्च सामणेरञ्च अवसेसस्स यस्स कस्सचि पब्बज्जासमापन्नस्स. परिब्बाजिकायाति ठपेत्वा भिक्खुनिं, सिक्खमानं, सामणेरिञ्च अवसेसाय याय कायचि पब्बज्जासमापन्नाय. एते च सब्बे अञ्ञतित्थिया वेदितब्बा. तेनाह ‘‘एतेसं अचेलकादीनं अञ्ञतित्थियान’’न्ति.
तेसन्ति अञ्ञतित्थियानं. भाजनं निक्खिपित्वाति आमिसभरितं भाजनं निक्खिपित्वा. बाहिरालेपन्ति तेलादिं.
अचेलकादयो यस्मा, तित्थियाव मता इध;
तस्मा तित्थियनामेन, तिकच्छेदो कतो तयो.
अतित्थियस्स नग्गस्स, तथा तित्थियलिङ्गिनो;
गहट्ठस्सापि भिक्खुस्स, कप्पतीति विनिच्छयो.
अतित्थियस्स चित्तेन, तित्थियस्स च लिङ्गिनो;
सोतापन्नादिनो दातुं, कप्पतीतीध नो मति.
अचेलकसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
२. उय्योजनसिक्खापदवण्णना
गामं वा निगमं वाति एत्थ नगरम्पि गामग्गहणेनेव गहितन्ति दट्ठब्बं. पविसिस्सामाति एत्थ गहेत्वा ‘‘गन्त्वा’’ति पाठसेसो, असमन्नाहारो वा तस्सा इत्थिया तस्मिं गामे सन्निहितभावं अजानन्तो वा ‘‘एहावुसो, गामं वा निगमं वा पिण्डाय पविसिस्सामा’’ति भिक्खुं गहेत्वा गन्त्वाति अत्थो. यं किञ्चि आमिसन्ति यागुआदिकं यं किञ्चि आमिसं. उय्योजेय्याति अत्तनो कीळानुरूपं इत्थिं दिस्वा उय्योजेय्य पहिणेय्य. तेनाह ‘‘मातुगामेन सद्धि’’न्तिआदि. आदिसद्देन वुत्तावसेसं कायवचीद्वारवीतिक्कमं सङ्गण्हाति. ‘‘गच्छा’’तिआदीनि वत्वाति ‘‘गच्छावुसो, न मे तया सद्धिं कथा वा निसज्जा वा फासु होति, एककस्स मे कथा वा निसज्जा वा फासु होती’’ति (पाचि. २७५) वत्वा. एतं अनाचारमेवाति एतं यथावुत्तं हसनादिअनाचारमेव. न अञ्ञं पतिरूपं कारणन्ति ठपेत्वा वुत्तप्पकारं अनाचारं उभिन्नं एकतो न यापनादिं अञ्ञं पतिरूपकारणं पच्चयं करित्वा न होतीति अत्थो. अस्साति उय्योजकस्स. सोति यो उय्योजितो, सो.
अनुपसम्पन्नेति सामणेरे. सोव इध अनुपसम्पन्नोति अधिप्पेतोति वदन्ति. उभिन्नम्पीति उपसम्पन्नस्स वा अनुपसम्पन्नस्स वाति द्विन्नम्पि. कलिसासनारोपनेति (पाचि. अट्ठ. २७७) कलीति कोधो, तस्स सासनं आणं कलिसासनं, तस्सारोपनेति अत्थो, ‘‘अप्पेव नाम इमिनापि उब्बाळ्हो पक्कमेय्या’’ति कोधवसेन ठाननिसज्जादीसु दोसं दस्सेत्वा ‘‘पस्सथ भो इमस्स ठानं निसज्जं आलोकितं विलोकितं, खाणु विय तिट्ठति, सुनखो विय निसीदति, मक्कटो विय इतो चितो च विलोकेती’’ति एवं अमनापवचनस्स भणनेति वुत्तं होति. सुद्धचित्तेन पनेवं भणने दोसो नत्थि. एवमादीहीति एत्थ आदिसद्देन ‘‘महग्घं भण्डं पस्सित्वा लोभधम्मं उप्पादेस्सती’’ति उय्योजेति, ‘‘मातुगामं पस्सित्वा अनभिरतिं उप्पादेस्सती’’ति उय्योजेति, ‘‘गिलानस्स वा ओहिय्यकस्स वा विहारपालस्स वा यागुं वा भत्तं वा खादनीयं वा नीहरा’’ति उय्योजेति, ‘‘न अनाचारं आचरितुकामो सति करणीये उय्योजेती’’ति (पाचि. २७८) एतेसं गहणं.
उय्योजनसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
३. सभोजनसिक्खापदवण्णना
‘‘सभोजने’’ति बाहिरत्थसमासोयं, उभसद्दे उकारस्स च लोपोति आह ‘‘सह उभोहि जनेही’’तिआदि. तत्थ उभोहि जनेहीति जाया च पति चाति उभोहि जनेहि. भुञ्जितब्बन्ति वा भोजनं, इत्थी च पुरिसो च, तेन सह वत्ततीति सभोजनन्ति आह ‘‘अथ वा’’तिआदि. रागपरियुट्ठितस्साति मेथुनाधिप्पायस्स. सयनिघरन्ति सयनीयघरं, वासगेहन्ति अत्थो. महल्लकस्साति महल्लकस्स सयनिघरस्स. पिट्ठसङ्घाटतोति द्वारबाहतो खुद्दकस्स वाति यथा तथा वा कतस्स खुद्दकस्स सयनिघरस्स. वेमज्झं अतिक्कमित्वा निसीदेय्याति पिट्ठिवंसं अतिक्कमित्वा निसीदेय्य. खुद्दकं (सारत्थ. टी. पाचित्तिय ३.२८०) नाम सयनिघरं वित्थारतो पञ्चहत्थप्पमाणं होति, तस्स च मज्झिमट्ठानं पिट्ठसङ्घाटतो अड्ढतेय्यहत्थप्पमाणमेव होति, तस्मा तादिसे सयनिघरे पिट्ठसङ्घाटतो हत्थपासं विजहित्वा निसिन्नो पिट्ठिवंसं अतिक्कमित्वा निसिन्नो नाम होति. एवं निसिन्नो च वेमज्झं अतिक्कमित्वा निसिन्नो नाम होति. तेन वुत्तं पाळियं ‘‘पिट्ठिवंसं अतिक्कमित्वा निसीदती’’ति (पाचि. २८१). सचित्तकञ्चेत्थ अनुपविसित्वा निसीदनचित्तेन दट्ठब्बं.
सभोजनसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
४-५. रहोपटिच्छन्नरहोनिसज्जसिक्खापदवण्णना
चतुत्थपञ्चमसिक्खापदे यं वत्तब्बं सिया, तं सब्बं अनियतद्वये वुत्तमेवाति आह ‘‘सेसो कथानयो अनियतद्वये वुत्तनयेनेव वेदितब्बो’’ति.
रहोपटिच्छन्नरहोनिसज्जसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
६. चारित्तसिक्खापदवण्णना
अन्तोउपचारसीमाय दस्सनूपचारे भिक्खुं दिस्वाति यत्थ ठितस्स कुलानि पयिरुपासनचित्तं उप्पन्नं, ततो पट्ठाय गच्छन्तो अन्तोउपचारसीमाय दस्सनूपचारे भिक्खुं पस्से वा अभिमुखे वा दिस्वा. पकतिवचनेनाति यं द्वादसहत्थब्भन्तरे ठितेन सोतुं सक्का, तादिसेन वचनेन, इतो चितो च परियेसित्वा आरोचनकिच्चं पन नत्थि. यो हि एवं परियेसितब्बो, सो असन्तोयेव. तेनाह ‘‘तादिस’’न्तिआदि. अनापुच्छित्वाति अनारोचेत्वा.
अन्तरारामभिक्खुनुपस्सयतित्थियसेय्यपटिक्कमनभत्तियघरानीति एत्थ अन्तरारामन्ति अन्तोगामे विहारो. पटिक्कमनन्ति आसनसाला. भत्तियघरन्ति निमन्तितघरं वा सलाकभत्तादिदायकानं वा घरं. आपदासूति जीवितब्रह्मचरियन्तरायेसु. किरियाकिरियन्ति एत्थ कुलेसु चारित्तापज्जनं किरियं, अनापुच्छनं अकिरियन्ति वेदितब्बं.
चारित्तसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
७. महानामसिक्खापदवण्णना
सब्बञ्चेतं वत्थुवसेन वुत्तन्ति ‘‘अगिलानेन भिक्खुना चतुमासपच्चयपवारणा सादितब्बा अञ्ञत्र पुनपवारणाय अञ्ञत्र निच्चपवारणाया’’ति (पाचि. ३०६) एतं सब्बं सिक्खापदनिदानसङ्खातस्स वत्थुनो वसेन वुत्तं. तत्थ हि महानामेन सक्केन ‘‘इच्छामहं, भन्ते, सङ्घं चतुमासं भेसज्जेन पवारेतु’’न्तिआदिना (पाचि. ३०३) उस्सन्नुस्सन्नेन च भेसज्जेन चतुमासं पुन निच्चं पवारणा कता, तस्मा भगवता तस्स वसेन एवं वुत्तन्ति वुत्तं होति. अञ्ञत्र पुनपवारणायाति यदि पुनपवारणा अत्थि, तं ठपेत्वा. अञ्ञत्र निच्चपवारणायाति एत्थापि एसेव नयो. यदि पन तापि अत्थि, सादितब्बावाति अधिप्पायो. तेनाह ‘‘अयं पनेत्थ अत्थो’’तिआदि. तत्थाति तिस्सं पवारणायं. भेसज्जेहि वा परिच्छेदो कतो होतीति ‘‘सप्पि तेल’’न्ति एवमादिना नामवसेन वा ‘‘पत्थेन नाळिया आळ्हकेना’’तिआदिना परिमाणवसेन वा ‘‘एत्तकानि वा भेसज्जानि विञ्ञापेतब्बानी’’ति भेसज्जेहि परिच्छेदो कतो होति. नभेसज्जकरणीयेति मिस्सकभत्तेनापि चे यापेतुं सक्कोति, नभेसज्जकरणीयं नाम होति. अञ्ञं भेसज्जन्ति सप्पिना पवारितो तेलं, आळ्हकेन पवारितो दोणं.
यथाभूतं आचिक्खित्वाति ‘‘इमेहि तया भेसज्जेहि पवारितम्हा, अम्हाकञ्च इमिना च इमिना च भेसज्जेन अत्थो, यासु तया रत्तीसु पवारितम्हा, ता रत्तियो वीतिवत्ता, अम्हाकञ्च भेसज्जेन अत्थो’’ति यथाभूतं आरोचेत्वा. एवञ्च विञ्ञापेतुं गिलानोव लभति, न इतरो.
महानामसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
८. उय्युत्तसेनासिक्खापदवण्णना
चतुरङ्गिनिन्ति हत्थिअस्सरथपत्तीति चत्तारि अङ्गानि एतिस्साति चतुरङ्गिनी, तं चतुरङ्गिनिं. ‘‘द्वादसपुरिसो हत्थी, तिपुरिसो अस्सो, चतुपुरिसो रथो, चत्तारो पुरिसा सरहत्था पत्ती’’ति (पाचि. ३१४) अयं पच्छिमकोटिया चतुरङ्गसमन्नागता सेना नाम, ईदिसं सेनन्ति अत्थो. तं पन विजहित्वाति केनचि अन्तरिता वा निन्नं ओरुळ्हा वा न दिस्सति, इध ठत्वान सक्का दट्ठुन्ति तं दस्सनूपचारं विजहित्वा अञ्ञं ठानं गन्त्वा.
सेनादस्सनवत्थुस्मिन्ति सेनं दस्सनाय गमनवत्थुस्मिं. अयमेव वा पाठो. हत्थिआदीसु एकमेकन्ति हत्थिआदीसु चतूसु अङ्गेसु एकमेकं, अन्तमसो एकपुरिसारुळ्हहत्थिम्पि एकम्पि सरहत्थं पुरिसन्ति अत्थो. अनुय्युत्ता नाम राजा उय्यानं वा नदिं वा गच्छति, एवं अनुय्युत्ता होति. तथारूपप्पच्चयेति ‘‘मातुलो सेनाय गिलानो होती’’तिआदिके (पाचि. ३१२) अनुरूपकारणे सति. आपदासूति जीवितब्रह्मचरियन्तरायेसु ‘‘एत्थ गतो मुच्चिस्सामी’’ति गच्छतो अनापत्ति.
उय्युत्तसेनासिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
९. सेनावाससिक्खापदवण्णना
पटिसेनारुद्धायाति यथा सञ्चारो छिज्जति, एवं पटिसेनाय रुद्धाय सेनाय. केनचि पलिबुद्धस्साति वेरिकेन वा इस्सरेन वा केनचि रुद्धस्स.
सेनावाससिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
१०. उय्योधिकसिक्खापदवण्णना
सम्पहारट्ठानस्साति युद्धभूमिया. बलस्स अग्गं जानन्तीति ‘‘एत्तका हत्थी, एत्तका अस्सा, एत्तका रथा, एत्तका पत्ती’’ति (पाचि. ३२४) बलस्स कोट्ठासं जानन्ति. ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, विहारग्गेना’’तिआदीसु (चूळव. ३१८) विय कोट्ठासत्थो हेत्थ अग्गसद्दो. तेनाह ‘‘बलगणनट्ठानन्ति अत्थो’’ति. सेनाय वियूहन्ति ‘‘इतो हत्थी होन्तु, इतो अस्सा होन्तु, इतो रथा होन्तु, इतो पत्ती होन्तू’’ति (पाचि. ३२४) सेनाय ठपनं, रासिं कत्वा ठपनन्ति अत्थो. तेनाह ‘‘सेनासन्निवेसस्सेतं नाम’’न्ति. द्वादसपुरिसो हत्थीति चत्तारो आरोहका, एकेकपादरक्खका द्वे द्वेति एवं द्वादसपुरिसो हत्थी. तिपुरिसो अस्सोति एको आरोहको, द्वे पादरक्खकाति एवं तिपुरिसो अस्सो. चतुपुरिसो रथोति एको सारथि, एको योधो, द्वे आणिरक्खकाति एवं चतुपुरिसो रथोति.
उय्योधिकसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
अचेलकवग्गो पञ्चमो.