५. पठमपवारणासिक्खापदवण्णना

भुत्तवाति कतभत्तकिच्चो. सासपमत्तम्पि अज्झोहरितन्ति एवं परित्तम्पि भोजनं सङ्खादित्वा वा असङ्खादित्वा वा गिलितं. पवारितोति पटिक्खेपितो. यो हि भुञ्जन्तो परिवेसकेन उपनीतं भोजनं अनिच्छन्तो पटिक्खिपति, सो तेन पवारितो पटिक्खिपितो नाम होति. ब्यञ्जनं पन अनादियित्वा अत्थमत्तमेव दस्सेतुं ‘‘कतप्पवारणो कतप्पटिक्खेपोति अत्थो’’ति वुत्तं. सोपि च पटिक्खेपो यस्मा न पटिक्खेपमत्तेन, अथ खो पञ्चङ्गवसेन. तेनस्स पदभाजने ‘‘असनं पञ्ञायती’’तिआदि (पाचि. २३९) वुत्तं.

भोजनं पञ्ञायतीति पञ्चन्नं भोजनानं अञ्ञतरं पत्तादीसु दिस्सति. तेनाह ‘‘पवारणप्पहोनकं चे भोजन’’न्तिआदि. सालीति (पाचि. अट्ठ. २३८-२३९) अन्तमसो नीवारं उपादाय सब्बापि सालिजाति. वीहीति सब्बापि वीहिजाति. यवगोधुमेसु भेदो नत्थि. कङ्गूति सेतरत्तकाळभेदा सब्बापि कङ्गुजाति. वरकोति अन्तमसो वरकचोरकं उपादाय सब्बापि सेतवण्णा वरकजाति. कुद्रूसकोति काळकोद्रवो चेव सामाकादिभेदा च सब्बापि तिणधञ्ञजाति.

नीवारवरकचोरका चेत्थ ‘‘धञ्ञानुलोमा’’ति वदन्ति. यागुन्ति अम्बिलयागुखीरयागुआदिभेदं यं किञ्चि यागुं. इमिनाव पायासस्सापि गहितत्ता ‘‘अम्बिलपायासादीसु अञ्ञतरं पचामाति वा’’ति न वुत्तं. पवारणं जनेतीति अनतिरित्तभोजनापत्तिनिबन्धनं पटिक्खेपं साधेति. सचे पन ओधि न पञ्ञायति, यागुसङ्गहं गच्छति, पवारणं न जनेति. पुन पवारणं जनेति घनभावगमनतो पट्ठाय भोजनसङ्गहितत्ताति अधिप्पायो.

उदककञ्जिकखीरादीनि आकिरित्वाति उदकञ्चेव कञ्जिकञ्च खीरादीनि च आकिरित्वा तेहि सद्धिं अमद्दित्वा भत्तमिस्सके कत्वा. तेनाह ‘‘यागुं गण्हथा’’तिआदि. सचे पन भत्ते उदककञ्जिकखीरादीनि आकिरित्वा मद्दित्वा ‘‘यागुं गण्हथा’’ति देन्ति, पवारणा न होति. यागुयापीति एवं यागुसङ्गहं गताय वा अञ्ञाय वा यागुयापि. सुद्धरसको, पन रसकयागु वा न जनेति.

पञ्चन्नं भोजनानं अञ्ञतरवसेन विप्पकतभोजनभावस्स उपच्छिन्नत्ता ‘‘द्वेपि खादितानि होन्ति…पे… न पवारेती’’ति वुत्तं. अकप्पियमंसं (पाचि. अट्ठ. २३८-२३९), अकप्पियभोजनञ्च बुद्धपटिकुट्ठं पटिक्खिपतो पवारणाय अवत्थुताय न पवारणा होतीति आह ‘‘यो पना’’तिआदि. यञ्हि भिक्खुनो खादितुं वट्टति, तं एव पटिक्खिपतो पवारणा होति. इदं पन जानन्तो अकप्पियत्ता पटिक्खिपति. अजानन्तोपि पटिक्खिपितब्बट्ठाने ठितमेव पटिक्खिपति नाम, तस्मा न पवारेति. सचे पन अकप्पियमंसं खादन्तो कप्पियमंसं वा भोजनं वा पटिक्खिपति, पवारेति. कस्मा? वत्थुताय. यञ्हि तेन पटिक्खित्तं, तं पवारणाय वत्थु. यं पन खादति, तं किञ्चापि पटिक्खिपितब्बट्ठाने ठितं, खादियमानं पन मंसभावं न जहति, तस्मा पवारेति. को पन वादो कप्पियमंसं खादतो कप्पियमंसभोजनप्पटिक्खेपे. एस नयो अकप्पियभोजनं खादतो कप्पियभोजनप्पटिक्खेपे.

भोजने सतीति पञ्चसु भोजनेसु एकस्मिम्पि भोजने सति. अञ्ञं वुत्तलक्खणं भोजनन्ति पत्तादिगततो अञ्ञं वुत्तलक्खणं पञ्चसु भोजनेसु एकम्पि भोजनं. ‘‘निरपेक्खो होती’’ति एतस्सेव विवरणं ‘‘यं पत्तादीसू’’तिआदि. न केवलं निरपेक्खो वाति आह ‘‘अञ्ञत्र वा’’तिआदि. सो पटिक्खिपन्तोपि न पवारेतीति तस्मिं चे अन्तरे अञ्ञं भोजनं अभिहटं, तं सो पटिक्खिपन्तोपि न पवारेति. कस्मा? विप्पकतभोजनभावस्स उपच्छिन्नत्ता.

‘‘उपनामेती’’ति (पाचि. अट्ठ. २३८-२३९) इमिना कायाभिहारं दस्सेति. हत्थे वा आधारके वाति एत्थ वा-सद्दो अवुत्तविकप्पत्थो, तेन ‘‘ऊरूसु वा’’ति विकप्पेति. दूरे निसिन्नस्स दहरभिक्खुस्स पत्तं पेसेत्वा ‘‘इतो ओदनं गण्हाही’’ति वदति, गण्हित्वा पन गतो तुण्ही तिट्ठति, तम्पि पटिक्खिपतो एसेव नयो. कस्मा? भिक्खुस्स दूरभावतो, दूतस्स च अनभिहरणतो. सचे पन गहेत्वा आगतो भिक्खु ‘‘इमं भत्तं गण्हा’’ति वदति, तं पटिक्खिपतो पवारणा होति. एवं वुत्तेपीति ‘‘भत्तं गण्हा’’ति वुत्तेपि.

भत्तपच्छिं गहेत्वा परिविसन्तस्साति एकेन हत्थेन भत्तपच्छिं गहेत्वा एकेन हत्थेन कटच्छुं गहेत्वा परिविसन्तस्स. अञ्ञो ‘‘अहं धारेस्सामी’’ति गहितमत्तकमेव करोतीति अञ्ञो आगन्त्वा ‘‘अहं पच्छिं धारेस्सामि, त्वं ओदनं देही’’ति वत्वा गहितमत्तकमेव करोति. अभिहटाव होतीति परिवेसकेनेव अभिहटाव होति. इदानि असति तस्स दातुकामाभिहारे गहणसमयेपि पटिक्खिपतो न होतीति दस्सेतुं ‘‘सचे पना’’तिआदि वुत्तं. उद्धटेति उद्धटे भत्ते. कटच्छुअभिहारोयेव हि तस्स अभिहारोति अधिप्पायो. अनन्तरस्स दिय्यमानेति अनन्तरस्स भिक्खुनो भत्ते दिय्यमाने. कायविकारेनाति ‘‘अङ्गुलिं वा हत्थं वा मच्छिकबीजनिं वा चीवरकण्णं वा चालेति, भमुकाय वा आकारं करोति, कुद्धो वा ओलोकेती’’ति (पाचि. अट्ठ. २३८-२३९) एवं वुत्तेन अङ्गुलिचलनादिना कायविकारेन. ‘‘अलं मा देही’’तिआदिना वचीविकारेनाति ‘‘अल’’न्ति वा ‘‘न गण्हामी’’ति वा ‘‘मा आकिरा’’ति वा ‘‘अपगच्छा’’ति वा एवं येन केनचि वचीविकारेन.

अभिहटे पन भत्ते पवारणाय भीतो हत्थे अपनेत्वा पुनप्पुनं पत्ते ओदनं आकिरन्तं ‘‘आकिर आकिर, कोट्टेत्वा पूरेही’’ति वदतो पवारणा न होति. एस नयो भत्तं अभिहरन्तं भिक्खुं सल्लक्खेत्वा ‘‘किं, आवुसो, इतोपि किञ्चि गण्हिस्ससि, दम्मि ते किञ्ची’’ति वदतोपि.

‘‘रसं पटिग्गण्हथा’’ति अप्पवारणाजनकस्स नामं गहेत्वा वुत्तत्ता ‘‘तं सुत्वा पटिक्खिपतो पवारणा नत्थी’’ति वुत्तं. मंसरसन्ति एत्थ पन न केवलं मंसस्स रसं ‘‘मंसरस’’मिच्चेव विञ्ञायति, अथ खो मंसञ्च रसञ्च मंसरसन्ति एवं पवारणाजनकनामवसेनापि. तस्मा तं पटिक्खिपतो पवारणाव होतीति आह ‘‘मंसरसन्ति वुत्ते पन पटिक्खिपतो पवारणा होती’’ति. परतो मच्छमंसं ब्यञ्जनन्ति एत्थापि एसेव नयो. यस्मिं इरियापथे पवारेति, तं अविकोपेन्तेनेव भुञ्जितब्बन्ति यो गच्छन्तो (पाचि. अट्ठ. २३८-२३९) पवारेति, तेन गच्छन्तेनेव भुञ्जितब्बं. कद्दमं वा उदकं वा पत्वा ठितेन अतिरित्तं कारेतब्बं. सचे अन्तरा नदी पूरा होति, नदितीरे गुम्बं अनुपरियायन्तेन भुञ्जितब्बं. अथ नावा वा सेतु वा अत्थि, तं अभिरुहित्वापि चङ्कमन्तेनेव भुञ्जितब्बं, गमनं न उपच्छिन्दितब्बं. एस नयो इतरइरियापथेसुपि. तं तं इरियापथं कोपेन्तेन अतिरित्तं कारेतब्बं. यो उक्कुटिकोव निसीदित्वा पवारेति, तेन उक्कुटिकेनेव भुञ्जितब्बं. तस्स पन हेट्ठा पलालपीठं वा किञ्चि वा निसीदनं दातब्बं. पीठके निसीदित्वा पवारितेन पन आसनं अचालेत्वाव चतस्सो दिसा परिवत्तन्तेन भुञ्जितुं लब्भति. मञ्चे निसीदित्वा पवारितेन इतो वा एत्तो वा संसरितुं न लब्भति. सचे पन सह मञ्चेन उक्खिपित्वा अञ्ञत्र नेन्ति, वट्टति. निपज्जित्वा पवारितेनापि निपन्नेनेव भुञ्जितब्बं. परिवत्तन्तेन येन पस्सेन निपन्नो, तस्स ठानं नातिक्कमेतब्बं.

अलमेतं सब्बन्ति एतं सब्बं अलं परियत्तं, इदम्पि ते अधिकं, इतो अञ्ञं न लच्छसीति अधिप्पायो. यो अतिरित्तं करोतीति यो ‘‘अलमेतं सब्ब’’न्ति अतिरित्तं करोति. पटिपक्खनयेनाति ‘‘कप्पियकतं, पटिग्गहितकतं, उच्चारितकतं, हत्थपासे कतं, भुत्ताविना कतं, भुत्ताविना पवारितेन आसना अवुट्ठितेन कतं ‘अलमेतं सब्ब’न्ति वुत्त’’न्ति (पाचि. २३९) इमेहि सत्तहि विनयकम्माकारेहि यं अतिरित्तं कप्पियं कतं, यञ्च गिलानातिरित्तं, तदुभयम्पि अतिरित्तन्ति एवं तस्सेव पटिपक्खनयेन. एत्थ च ‘‘अलमेतं सब्ब’’न्ति तिक्खत्तुं वत्तब्बं, अयं किर आचिण्णो. विनयधरा पन ‘‘सकिं एव वत्तब्ब’’न्ति वदन्ति.

कस्मा तं सो पुन कातुं न लभतीति आह ‘‘यञ्ही’’तिआदि. तत्थ यञ्हि अकतन्ति येन पठमं कप्पियं कतं, तेन यं अकतं, तं कातब्बं. पठमभाजने पन कातुं न लब्भति. येन च अकतन्ति अञ्ञेन भिक्खुना येन पठमं न कतं, तेन च कातब्बन्ति अत्थो. वुत्तन्ति सीहळट्ठकथासु वुत्तं. अञ्ञस्मिं पन भाजनेति यस्मिं पन भाजने पठमं कतं, ततो अञ्ञस्मिं पत्ते वा कुण्डे वा पच्छियं वा यत्थ कत्थचि पुरतो ठपेत्वा ओनामितभाजने.

अञ्ञत्र भुञ्जनवत्थुस्मिन्ति भुत्ताविना पवारितेन हुत्वा अञ्ञत्र भुञ्जनवत्थुस्मिं. तिकपाचित्तियन्ति अनतिरित्ते अनतिरित्तसञ्ञिवेमतिकअतिरित्तसञ्ञीनं वसेन तीणि पाचित्तियानि. अज्झोहरतो च दुक्कटन्ति अज्झोहरतो अज्झोहारे अज्झोहारे दुक्कटं. सचे पन आमिससंसट्ठानि होन्ति, आहारत्थायपि अनाहारत्थायपि पटिग्गहेत्वा अज्झोहरन्तस्स पाचित्तियमेव. तेसं अनुञ्ञातपरिभोगवसेनाति यामकालिकादीनं अनुञ्ञातपरिभोगवसेन, यामकालिकं पिपासाय सति पिपासच्छेदनत्थं, सत्ताहकालिकं यावजीविकञ्च तेन तेन उपसमेतब्बके आबाधे सति तस्स उपसमनत्थन्ति वुत्तं होति. इदम्पि अज्झोहरणतो कायकम्मं, वाचाय ‘‘अतिरित्तं करोथ भन्ते’’ति अकारापनेन वचीकम्मन्ति आह ‘‘समुट्ठानादीनि पठमकथिनसदिसानेवा’’ति. किरियाकिरियन्ति एत्थ पटिक्खिपित्वा भुञ्जनं किरियं. अतिरित्तस्स अकरणं अकिरियन्ति वेदितब्बं.

पठमपवारणासिक्खापदवण्णना निट्ठिता.