४. भोजनवग्गो
१. आवसथसिक्खापदवण्णना
‘‘अगिलानो’’ति एत्थ अन्तमसो द्विगावुतं गन्तुं समत्थो अधिप्पेतोति आह ‘‘अद्धयोजनम्पि गन्तुं समत्थेना’’ति. आवसथपिण्डोति आवसथे पिण्डो, सालादीसु अनोदिस्स यावदत्थं पञ्ञत्तं पञ्चन्नं भोजनानं अञ्ञतरं भोजनन्ति अत्थो. तेनाह ‘‘इमेसं वा’’तिआदि. तत्थ इमेसं वाति इमेसं पासण्डानं वा. एत्तकानं वाति इमस्मिं पासण्डे एत्तकानं पासण्डानं वा. पासण्डन्ति छन्नवुतिविधं समणपरिब्बाजकादिं. ते हि तण्हापासञ्चेव दिट्ठिपासञ्च डेन्ति ओड्डेन्तीति पासण्डाति वुच्चन्ति. अनोदिस्साति अनुद्दिसित्वा, अपरिच्छिन्दित्वाति अत्थो. सालादीसु यत्थ कत्थचीति सालारुक्खमूलअब्भोकासादीसु यत्थ कत्थचि ठानेसु. एकदिवसमेव भुञ्जितब्बोति एकदिवसं सकिंयेव भुञ्जितब्बो, एकस्मिं दिवसे पुनप्पुनं भुञ्जितुं न वट्टति. दुतियदिवसतो पट्ठायाति भुत्तदिवसस्स दुतियदिवसतो पट्ठाय. अज्झोहारे अज्झोहारे पाचित्तियन्ति आलोपे आलोपे कबळे कबळे पाचित्तियं. नानाकुलेहि (पाचि. अट्ठ. २०६) पन नानाट्ठानेसु पञ्ञत्तं, एकस्मिं ठाने एकदिवसं भुञ्जित्वा दुतियदिवसे अञ्ञत्थ भुञ्जितुं वट्टति, पटिपाटिं पन खेपेत्वा पुन आदितो पट्ठाय भुञ्जितुं न वट्टति. एकपूगनानापूगएकगामनानागामेसुपि एसेव नयो. योपि एककुलस्स वा नानाकुलानं वा एकतो पञ्ञत्तो तण्डुलादीनं अभावेन अन्तरन्तरा छिज्जति, सोपि न भुञ्जितब्बो. सचे पन ‘‘न सक्कोम दातु’’न्ति उपच्छिन्दित्वा पुन कल्याणचित्ते उप्पन्ने दातुं आरभन्ति, एतं पुन एकदिवसं भुञ्जितुं वट्टति.
तिकपाचित्तियन्ति अगिलाने अगिलानसञ्ञिवेमतिकगिलानसञ्ञीनं वसेन तीणि पाचित्तियानि. गिलानस्स गिलानसञ्ञिनोति गिलानस्स पन ‘‘गिलानो अह’’न्ति सञ्ञिनो अनुवसित्वा भुञ्जन्तस्स अनापत्ति. सकिं भुञ्जतीति एकदिवसं भुञ्जति. ‘‘गच्छन्तो वा’’ति इदं अद्धयोजनवसेन गहेतब्बं, तथा ‘‘पच्चागच्छन्तो’’ति (सारत्थ. टी. पाचित्तिय ३.२०८) इदम्पीति वदन्ति. केनचि उपद्दवेनाति नदिपूरचोरभयादिना केनचि उपद्दवेन. अञ्ञन्ति यागुखज्जकफलाफलादिभेदं यं किञ्चि अञ्ञं. अनुवसित्वाति पुन वसित्वा.
आवसथसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
२. गणभोजनसिक्खापदवण्णना
गणभोजनेति गणेन लद्धत्ता गणस्स सन्तके भोजने. तेनाह ‘‘गणस्स भोजने’’ति. ननु चेत्थ ‘‘गणस्स भोजने’’ति वुच्चति, सो च खो गणो ‘‘कत्थचि द्वीहि, कत्थचि तीही’’तिआदिना अनेकधा अधिप्पेतो, इध कतिहीति आह ‘‘इध चा’’तिआदि. तं पनेतं गणभोजनं द्वीहि पकारेहि पसवति निमन्तनतो वा विञ्ञत्तितो वाति आह ‘‘तेसं निमन्तनतो वा’’तिआदि. तत्थ निमन्तनतो वाति अकप्पियनिमन्तनतो वा. ओदनादीनं पञ्चन्नन्ति ओदनसत्तुकुम्मासमच्छमंसानं पञ्चन्नं.
‘‘ओदनेन निमन्तेमि, ओदनं मे गण्हथा’’तिआदिना नयेन येन केनचि वेवचनेन वा भासन्तरेन वा पञ्चन्नं भोजनानं नामं गहेत्वा निमन्तेतीति सम्बन्धो. चत्तारोति एकट्ठाने वा नानाट्ठानेसु वा ठिते चत्तारो भिक्खू. लक्खणवचनञ्चेतं, तस्मा चत्तारो वा ततो वा अधिके भिक्खूति अत्थो. वेवचनेन वाति भत्तअन्नादिपरियायसद्देन वा. भासन्तरेन वाति अन्धदमिळादिभासन्तरेन वा. पञ्चन्नं भोजनानं नामं गहेत्वाति पञ्चन्नं भोजनानं अञ्ञतरस्स नामं गहेत्वा. ओदनेन निमन्तेमीति तुम्हे भन्ते ओदनेन निमन्तेमि. आदिसद्देन ‘‘आकङ्खथ ओलोकेथ अधिवासेथ पटिमानेथ, सत्तुना निमन्तेमि, सत्तुं मे गण्हथ आकङ्खथ ओलोकेथ अधिवासेथ पटिमानेथा’’तिआदीनं (पाचि. अट्ठ. २१७-२१८) गहणं. एकतो वाति एकत्थ ठिते वा निसिन्ने वा भिक्खू दिस्वा ‘‘तुम्हे, भन्ते, ओदनेन निमन्तेमी’’तिआदिना एवं एकतो निमन्तिता. नानातो वा निमन्तिताति चत्तारि परिवेणानि वा विहारे वा गन्त्वा नानातो वा निमन्तिता. एकट्ठाने ठितेसुयेव वा एको पुत्तेन, एको पितराति एवम्पि निमन्तिता नानातोयेव निमन्तिता नाम होन्ति. एकतो गण्हन्तिति अञ्ञमञ्ञस्स द्वादसहत्थूपचारे ठिता गण्हन्ति.
कस्मा पन नानातो भुत्तेपि गणभोजनं होतीति आह ‘‘पटिग्गहणमेव हेत्थ पमाण’’न्ति. यदि एवं अथ कस्मा पाळियं ‘‘गणभोजनं नाम यत्थ चत्तारो भिक्खू पञ्चन्नं भोजनानं अञ्ञतरेन भोजनेन निमन्तिता भुञ्जन्ति, एतं गणभोजनं नामा’’ति (पाचि. २१८) वुत्तं? तं पटिग्गहणनियमनत्थमेव. न हि अप्पटिग्गहितकं भिक्खू भुञ्जन्तीति ‘‘भुञ्जन्ती’’ति पदं पटिग्गहणनियमवचनं होति. एकतो वा नानातो वा विञ्ञापेत्वाति चत्तारो भिक्खू एकतो ठिता वा निसिन्ना वा उपासकं दिस्वा ‘‘अम्हाकं चतुन्नम्पि भत्तं देही’’ति वा पाटेक्कं पविसित्वा ‘‘मय्हं भत्तं देहि, मय्हं भत्तं देही’’ति वा एकतो वा नानातो वा विञ्ञापेत्वा. तस्स दुविधस्सापीति यञ्च निमन्तनतो लद्धं गणभोजनं, यञ्च विञ्ञत्तितो लद्धं, तस्स दुविधस्सापि गणभोजनस्स. एवं पटिग्गहणेति एकतो पटिग्गहणे.
पादानम्पि फलितत्ताति (पाचि. अट्ठ. २१७-२१८) अन्तमसो पादानम्पि यथा महाचम्मस्स परतो मंसं दिस्सति, एवं फलितत्ता. न सक्का पिण्डाय चरितुन्ति वालिकाय वा सक्खराय वा फुट्ठमत्ते दुक्खुप्पत्तितो अन्तोगामे पिण्डाय चरितुं न सक्कोति. चीवरे करियमानेति साटकञ्च सुत्तञ्च लभित्वा चीवरे करियमाने. यं किञ्चि चीवरे कत्तब्बकम्मन्ति चीवरविचारणछिन्दनमोघसुत्तारोपनादि यं किञ्चि चीवरे कत्तब्बं कम्मं, अन्तमसो सूचिवेधनम्पीति अधिप्पायो. ‘‘अद्धयोजनम्पी’’तिआदि अवकंसतो वुत्तं. यो पन दूरं गन्तुकामो, तत्थ वत्तब्बमेव नत्थि, गच्छन्तो अद्धयोजनब्भन्तरे गावुतेपि भुञ्जितुं लभति, गतो पन एकदिवसं. यदा नावं अभिरुहितुकामो वा होति आरुळ्हो वा ओरुळ्हो वा, अयं नावाभिरुहनसमयो नामाति आह ‘‘नावाभिरुहनसमयेपि एसेव नयो’’ति. अयं पन विसेसो – अभिरुळ्हेन इच्छितट्ठानं गन्त्वापि याव न ओरोहति, ताव भुञ्जितब्बं. चत्तारो भिक्खूति अन्तिमपरिच्छेदो. यत्थ पन सतं वा सहस्सं वा सन्निपतितं, तत्थ वत्तब्बमेव नत्थि. तस्मा तादिसे काले ‘‘महासमयो’’ति अधिट्ठहित्वा भुञ्जितब्बं. यो कोचि पब्बजितोति सहधम्मिकेसु वा तित्थियेसु वा अञ्ञतरो.
ये च द्वे तयो एकतो गण्हन्तीति येपि अकप्पियनिमन्तनं सादियित्वा द्वे वा तयो वा एकतो गण्हन्ति, तेसम्पि अनापत्ति. पणीतभोजनसूपोदनविञ्ञत्तीहि पन आपत्तियेवाति वदन्ति, उपपरिक्खितब्बं. निच्चभत्तादीसूति निच्चभत्ते सलाकभत्ते पक्खिके उपोसथिके पाटिपदिके. तत्थ निच्चभत्तन्ति धुवभत्तं वुच्चति. ‘‘निच्चभत्तं गण्हथा’’ति वदन्ति, बहूनम्पि एकतो गण्हितुं वट्टति. सलाकभत्तादीसुपि एसेव नयो.
गणभोजनसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
३. परम्परभोजनसिक्खापदवण्णना
गणभोजने वुत्तनयेनेवाति भिक्खुं उपसङ्कमित्वा ‘‘तुम्हे, भन्ते, ओदनेन निमन्तेमि, ओदनं मे गण्हथा’’तिआदिना (पाचि. अट्ठ. २१७-२१८) नयेन येन केनचि वेवचनेन वा भासन्तरेन वा पञ्चन्नं भोजनानं अञ्ञतरस्स नामं गहेत्वा निमन्तेतीति वुत्तेनेव नयेन. निमन्तितस्साति अकप्पियनिमन्तनेन निमन्तितस्स. अविकप्पेत्वाति सम्मुखासम्मुखवसेन अविकप्पेत्वा, अपरिच्चजित्वाति अत्थो. अयञ्हि भत्तविकप्पना नाम सम्मुखापरम्मुखापि वट्टति. तेनाह ‘‘यो भिक्खु पञ्चसु सहधम्मिकेसू’’तिआदि.
अञ्ञत्र निमन्तनभोजनवत्थुस्मिन्ति अञ्ञत्र पठमं निमन्तिता हुत्वा अञ्ञस्मिं निमन्तने भुञ्जनवत्थुस्मिं. यदि तिविधा अनुपञ्ञत्ति, अथ कस्मा परिवारे ‘‘चतस्सो अनुपञ्ञत्तियो’’ति वुत्तन्ति आह ‘‘परिवारे पना’’तिआदि. विकप्पनम्पि गहेत्वाति विकप्पनानुजाननम्पि अनुपञ्ञत्तिसमानन्ति अनुपञ्ञत्तिभावेन गहेत्वा. एकसंसट्ठानीति एकस्मिं मिस्सितानि. इदं वुत्तं होति (पाचि. अट्ठ. २२९) – द्वे तीणि कुलानि निमन्तेत्वा एकस्मिं ठाने निसीदापेत्वा इतो चितो च आहरित्वा भत्तं आकिरन्ति, सूपब्यञ्जनं आकिरन्ति, एकमिस्सकं होति, एत्थ अनापत्तीति. सचे पन मूलनिमन्तनं हेट्ठा होति, पच्छिमं पच्छिमं उपरि, तं उपरितो पट्ठाय भुञ्जन्तस्स आपत्ति. हत्थं पन अन्तो पवेसेत्वा पठमनिमन्तनतो एकम्पि कबळं उद्धरित्वा भुत्तकालतो पट्ठाय यथा तथा वा भुञ्जन्तस्स अनापत्ति. द्वे तीणि निमन्तनानि एकतो वा कत्वा भुञ्जतीति द्वे तीणि निमन्तनानि एकतो पक्खिपित्वा मिस्सेत्वा एकं कत्वा भुञ्जतीति अत्थो. ‘‘सकलेन गामेन वा’’तिआदीसु सकलेन गामेन एकतो हुत्वा निमन्तितस्सेव यत्थ कत्थचि भुञ्जतो अनापत्ति. पूगेपि एसेव नयो. निमन्तियमानो वा ‘‘भिक्खं गहेस्सामी’’ति वदतीति ‘‘भत्तं गण्हा’’ति निमन्तियमानो ‘‘न मय्हं तव भत्तेन अत्थो, भिक्खं गहेस्सामी’’ति भणति. किरियाकिरियन्ति एत्थ भोजनं किरियं, अविकप्पनं अकिरियं.
परम्परभोजनसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
४. काणमातासिक्खापदवण्णना
पहेणकत्थायाति पण्णाकारत्थाय. पाथेय्यत्थायाति मग्गं गच्छन्तानं अन्तरामग्गत्थाय. सत्तूति बद्धसत्तु, अबद्धसत्तु च. द्वत्तिपत्तपूरे पटिग्गहेत्वाति मुखवट्टिया हेट्ठिमलेखाय समं पूरे द्वत्तिपत्तपूरे गहेत्वाति अत्थो. इमस्स चत्थस्स हेट्ठा वुत्तनयेनेव पाकटत्ता तत्थ कत्तब्बप्पकारमेव दस्सेतुं ‘‘एत्था’’तिआदिमाह. सेसन्ति ततो एकपत्ततो अञ्ञं पत्तं. सचे तयो पत्तपूरा गहिता द्वे, सचे द्वे गहिता, एकन्ति वुत्तं होति.
गमने वा पटिप्पस्सद्धेति अन्तरामग्गे उपद्दवं दिस्वा, अनत्थिकताय वा ‘‘मयं इदानि न पेसिस्साम न गमिस्सामा’’ति एवं गमने उपच्छिन्ने देन्तानन्ति अत्थो.
काणमातासिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
५. पठमपवारणासिक्खापदवण्णना
भुत्तवाति कतभत्तकिच्चो. सासपमत्तम्पि अज्झोहरितन्ति एवं परित्तम्पि भोजनं सङ्खादित्वा वा असङ्खादित्वा वा गिलितं. पवारितोति पटिक्खेपितो. यो हि भुञ्जन्तो परिवेसकेन उपनीतं भोजनं अनिच्छन्तो पटिक्खिपति, सो तेन पवारितो पटिक्खिपितो नाम होति. ब्यञ्जनं पन अनादियित्वा अत्थमत्तमेव दस्सेतुं ‘‘कतप्पवारणो कतप्पटिक्खेपोति अत्थो’’ति वुत्तं. सोपि च पटिक्खेपो यस्मा न पटिक्खेपमत्तेन, अथ खो पञ्चङ्गवसेन. तेनस्स पदभाजने ‘‘असनं पञ्ञायती’’तिआदि (पाचि. २३९) वुत्तं.
भोजनं पञ्ञायतीति पञ्चन्नं भोजनानं अञ्ञतरं पत्तादीसु दिस्सति. तेनाह ‘‘पवारणप्पहोनकं चे भोजन’’न्तिआदि. सालीति (पाचि. अट्ठ. २३८-२३९) अन्तमसो नीवारं उपादाय सब्बापि सालिजाति. वीहीति सब्बापि वीहिजाति. यवगोधुमेसु भेदो नत्थि. कङ्गूति सेतरत्तकाळभेदा सब्बापि कङ्गुजाति. वरकोति अन्तमसो वरकचोरकं उपादाय सब्बापि सेतवण्णा वरकजाति. कुद्रूसकोति काळकोद्रवो चेव सामाकादिभेदा च सब्बापि तिणधञ्ञजाति.
नीवारवरकचोरका चेत्थ ‘‘धञ्ञानुलोमा’’ति वदन्ति. यागुन्ति अम्बिलयागुखीरयागुआदिभेदं यं किञ्चि यागुं. इमिनाव पायासस्सापि गहितत्ता ‘‘अम्बिलपायासादीसु अञ्ञतरं पचामाति वा’’ति न वुत्तं. पवारणं जनेतीति अनतिरित्तभोजनापत्तिनिबन्धनं पटिक्खेपं साधेति. सचे पन ओधि न पञ्ञायति, यागुसङ्गहं गच्छति, पवारणं न जनेति. पुन पवारणं जनेति घनभावगमनतो पट्ठाय भोजनसङ्गहितत्ताति अधिप्पायो.
उदककञ्जिकखीरादीनि आकिरित्वाति उदकञ्चेव कञ्जिकञ्च खीरादीनि च आकिरित्वा तेहि सद्धिं अमद्दित्वा भत्तमिस्सके कत्वा. तेनाह ‘‘यागुं गण्हथा’’तिआदि. सचे पन भत्ते उदककञ्जिकखीरादीनि आकिरित्वा मद्दित्वा ‘‘यागुं गण्हथा’’ति देन्ति, पवारणा न होति. यागुयापीति एवं यागुसङ्गहं गताय वा अञ्ञाय वा यागुयापि. सुद्धरसको, पन रसकयागु वा न जनेति.
पञ्चन्नं भोजनानं अञ्ञतरवसेन विप्पकतभोजनभावस्स उपच्छिन्नत्ता ‘‘द्वेपि खादितानि होन्ति…पे… न पवारेती’’ति वुत्तं. अकप्पियमंसं (पाचि. अट्ठ. २३८-२३९), अकप्पियभोजनञ्च बुद्धपटिकुट्ठं पटिक्खिपतो पवारणाय अवत्थुताय न पवारणा होतीति आह ‘‘यो पना’’तिआदि. यञ्हि भिक्खुनो खादितुं वट्टति, तं एव पटिक्खिपतो पवारणा होति. इदं पन जानन्तो अकप्पियत्ता पटिक्खिपति. अजानन्तोपि पटिक्खिपितब्बट्ठाने ठितमेव पटिक्खिपति नाम, तस्मा न पवारेति. सचे पन अकप्पियमंसं खादन्तो कप्पियमंसं वा भोजनं वा पटिक्खिपति, पवारेति. कस्मा? वत्थुताय. यञ्हि तेन पटिक्खित्तं, तं पवारणाय वत्थु. यं पन खादति, तं किञ्चापि पटिक्खिपितब्बट्ठाने ठितं, खादियमानं पन मंसभावं न जहति, तस्मा पवारेति. को पन वादो कप्पियमंसं खादतो कप्पियमंसभोजनप्पटिक्खेपे. एस नयो अकप्पियभोजनं खादतो कप्पियभोजनप्पटिक्खेपे.
भोजने सतीति पञ्चसु भोजनेसु एकस्मिम्पि भोजने सति. अञ्ञं वुत्तलक्खणं भोजनन्ति पत्तादिगततो अञ्ञं वुत्तलक्खणं पञ्चसु भोजनेसु एकम्पि भोजनं. ‘‘निरपेक्खो होती’’ति एतस्सेव विवरणं ‘‘यं पत्तादीसू’’तिआदि. न केवलं निरपेक्खो वाति आह ‘‘अञ्ञत्र वा’’तिआदि. सो पटिक्खिपन्तोपि न पवारेतीति तस्मिं चे अन्तरे अञ्ञं भोजनं अभिहटं, तं सो पटिक्खिपन्तोपि न पवारेति. कस्मा? विप्पकतभोजनभावस्स उपच्छिन्नत्ता.
‘‘उपनामेती’’ति (पाचि. अट्ठ. २३८-२३९) इमिना कायाभिहारं दस्सेति. हत्थे वा आधारके वाति एत्थ वा-सद्दो अवुत्तविकप्पत्थो, तेन ‘‘ऊरूसु वा’’ति विकप्पेति. दूरे निसिन्नस्स दहरभिक्खुस्स पत्तं पेसेत्वा ‘‘इतो ओदनं गण्हाही’’ति वदति, गण्हित्वा पन गतो तुण्ही तिट्ठति, तम्पि पटिक्खिपतो एसेव नयो. कस्मा? भिक्खुस्स दूरभावतो, दूतस्स च अनभिहरणतो. सचे पन गहेत्वा आगतो भिक्खु ‘‘इमं भत्तं गण्हा’’ति वदति, तं पटिक्खिपतो पवारणा होति. एवं वुत्तेपीति ‘‘भत्तं गण्हा’’ति वुत्तेपि.
भत्तपच्छिं गहेत्वा परिविसन्तस्साति एकेन हत्थेन भत्तपच्छिं गहेत्वा एकेन हत्थेन कटच्छुं गहेत्वा परिविसन्तस्स. अञ्ञो ‘‘अहं धारेस्सामी’’ति गहितमत्तकमेव करोतीति अञ्ञो आगन्त्वा ‘‘अहं पच्छिं धारेस्सामि, त्वं ओदनं देही’’ति वत्वा गहितमत्तकमेव करोति. अभिहटाव होतीति परिवेसकेनेव अभिहटाव होति. इदानि असति तस्स दातुकामाभिहारे गहणसमयेपि पटिक्खिपतो न होतीति दस्सेतुं ‘‘सचे पना’’तिआदि वुत्तं. उद्धटेति उद्धटे भत्ते. कटच्छुअभिहारोयेव हि तस्स अभिहारोति अधिप्पायो. अनन्तरस्स दिय्यमानेति अनन्तरस्स भिक्खुनो भत्ते दिय्यमाने. कायविकारेनाति ‘‘अङ्गुलिं वा हत्थं वा मच्छिकबीजनिं वा चीवरकण्णं वा चालेति, भमुकाय वा आकारं करोति, कुद्धो वा ओलोकेती’’ति (पाचि. अट्ठ. २३८-२३९) एवं वुत्तेन अङ्गुलिचलनादिना कायविकारेन. ‘‘अलं मा देही’’तिआदिना वचीविकारेनाति ‘‘अल’’न्ति वा ‘‘न गण्हामी’’ति वा ‘‘मा आकिरा’’ति वा ‘‘अपगच्छा’’ति वा एवं येन केनचि वचीविकारेन.
अभिहटे पन भत्ते पवारणाय भीतो हत्थे अपनेत्वा पुनप्पुनं पत्ते ओदनं आकिरन्तं ‘‘आकिर आकिर, कोट्टेत्वा पूरेही’’ति वदतो पवारणा न होति. एस नयो भत्तं अभिहरन्तं भिक्खुं सल्लक्खेत्वा ‘‘किं, आवुसो, इतोपि किञ्चि गण्हिस्ससि, दम्मि ते किञ्ची’’ति वदतोपि.
‘‘रसं पटिग्गण्हथा’’ति अप्पवारणाजनकस्स नामं गहेत्वा वुत्तत्ता ‘‘तं सुत्वा पटिक्खिपतो पवारणा नत्थी’’ति वुत्तं. मंसरसन्ति एत्थ पन न केवलं मंसस्स रसं ‘‘मंसरस’’मिच्चेव विञ्ञायति, अथ खो मंसञ्च रसञ्च मंसरसन्ति एवं पवारणाजनकनामवसेनापि. तस्मा तं पटिक्खिपतो पवारणाव होतीति आह ‘‘मंसरसन्ति वुत्ते पन पटिक्खिपतो पवारणा होती’’ति. परतो मच्छमंसं ब्यञ्जनन्ति एत्थापि एसेव नयो. यस्मिं इरियापथे पवारेति, तं अविकोपेन्तेनेव भुञ्जितब्बन्ति यो गच्छन्तो (पाचि. अट्ठ. २३८-२३९) पवारेति, तेन गच्छन्तेनेव भुञ्जितब्बं. कद्दमं वा उदकं वा पत्वा ठितेन अतिरित्तं कारेतब्बं. सचे अन्तरा नदी पूरा होति, नदितीरे गुम्बं अनुपरियायन्तेन भुञ्जितब्बं. अथ नावा वा सेतु वा अत्थि, तं अभिरुहित्वापि चङ्कमन्तेनेव भुञ्जितब्बं, गमनं न उपच्छिन्दितब्बं. एस नयो इतरइरियापथेसुपि. तं तं इरियापथं कोपेन्तेन अतिरित्तं कारेतब्बं. यो उक्कुटिकोव निसीदित्वा पवारेति, तेन उक्कुटिकेनेव भुञ्जितब्बं. तस्स पन हेट्ठा पलालपीठं वा किञ्चि वा निसीदनं दातब्बं. पीठके निसीदित्वा पवारितेन पन आसनं अचालेत्वाव चतस्सो दिसा परिवत्तन्तेन भुञ्जितुं लब्भति. मञ्चे निसीदित्वा पवारितेन इतो वा एत्तो वा संसरितुं न लब्भति. सचे पन सह मञ्चेन उक्खिपित्वा अञ्ञत्र नेन्ति, वट्टति. निपज्जित्वा पवारितेनापि निपन्नेनेव भुञ्जितब्बं. परिवत्तन्तेन येन पस्सेन निपन्नो, तस्स ठानं नातिक्कमेतब्बं.
अलमेतं सब्बन्ति एतं सब्बं अलं परियत्तं, इदम्पि ते अधिकं, इतो अञ्ञं न लच्छसीति अधिप्पायो. यो अतिरित्तं करोतीति यो ‘‘अलमेतं सब्ब’’न्ति अतिरित्तं करोति. पटिपक्खनयेनाति ‘‘कप्पियकतं, पटिग्गहितकतं, उच्चारितकतं, हत्थपासे कतं, भुत्ताविना कतं, भुत्ताविना पवारितेन आसना अवुट्ठितेन कतं ‘अलमेतं सब्ब’न्ति वुत्त’’न्ति (पाचि. २३९) इमेहि सत्तहि विनयकम्माकारेहि यं अतिरित्तं कप्पियं कतं, यञ्च गिलानातिरित्तं, तदुभयम्पि अतिरित्तन्ति एवं तस्सेव पटिपक्खनयेन. एत्थ च ‘‘अलमेतं सब्ब’’न्ति तिक्खत्तुं वत्तब्बं, अयं किर आचिण्णो. विनयधरा पन ‘‘सकिं एव वत्तब्ब’’न्ति वदन्ति.
कस्मा तं सो पुन कातुं न लभतीति आह ‘‘यञ्ही’’तिआदि. तत्थ यञ्हि अकतन्ति येन पठमं कप्पियं कतं, तेन यं अकतं, तं कातब्बं. पठमभाजने पन कातुं न लब्भति. येन च अकतन्ति अञ्ञेन भिक्खुना येन पठमं न कतं, तेन च कातब्बन्ति अत्थो. वुत्तन्ति सीहळट्ठकथासु वुत्तं. अञ्ञस्मिं पन भाजनेति यस्मिं पन भाजने पठमं कतं, ततो अञ्ञस्मिं पत्ते वा कुण्डे वा पच्छियं वा यत्थ कत्थचि पुरतो ठपेत्वा ओनामितभाजने.
अञ्ञत्र भुञ्जनवत्थुस्मिन्ति भुत्ताविना पवारितेन हुत्वा अञ्ञत्र भुञ्जनवत्थुस्मिं. तिकपाचित्तियन्ति अनतिरित्ते अनतिरित्तसञ्ञिवेमतिकअतिरित्तसञ्ञीनं वसेन तीणि पाचित्तियानि. अज्झोहरतो च दुक्कटन्ति अज्झोहरतो अज्झोहारे अज्झोहारे दुक्कटं. सचे पन आमिससंसट्ठानि होन्ति, आहारत्थायपि अनाहारत्थायपि पटिग्गहेत्वा अज्झोहरन्तस्स पाचित्तियमेव. तेसं अनुञ्ञातपरिभोगवसेनाति यामकालिकादीनं अनुञ्ञातपरिभोगवसेन, यामकालिकं पिपासाय सति पिपासच्छेदनत्थं, सत्ताहकालिकं यावजीविकञ्च तेन तेन उपसमेतब्बके आबाधे सति तस्स उपसमनत्थन्ति वुत्तं होति. इदम्पि अज्झोहरणतो कायकम्मं, वाचाय ‘‘अतिरित्तं करोथ भन्ते’’ति अकारापनेन वचीकम्मन्ति आह ‘‘समुट्ठानादीनि पठमकथिनसदिसानेवा’’ति. किरियाकिरियन्ति एत्थ पटिक्खिपित्वा भुञ्जनं किरियं. अतिरित्तस्स अकरणं अकिरियन्ति वेदितब्बं.
पठमपवारणासिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
६. दुतियपवारणासिक्खापदवण्णना
सुत्वा वाति अञ्ञेन वा तेनेव वा आरोचितं सुत्वा. ‘‘भुत्तस्मिं पाचित्तिय’’न्ति (पाचि. २४३) वुत्तत्ता भोजनपरियोसाने पाचित्तिय’’न्ति वुत्तं.
दुतियपवारणासिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
७. विकालभोजनसिक्खापदवण्णना
विकालेति एत्थ अरुणुग्गमनतो पट्ठाय याव मज्झन्हिको, अयं बुद्धादीनं अरियानं आचिण्णसमाचिण्णो भोजनस्स कालो नाम. तदञ्ञो विकालो ‘‘विगतो कालो’’ति कत्वा. तेनाह ‘‘विगते काले’’तिआदि. ठितमज्झन्हिकोपि (पाचि. अट्ठ. २४८-२४९) कालसङ्गहं गच्छति. ततो पट्ठाय पन खादितुं वा भुञ्जितुं वा न सक्का. सहसा पिवितुं सक्का भवेय्य, कुक्कुच्चकेन पन न कातब्बं. कालपरिच्छेदजाननत्थञ्च कालत्थम्भो योजेतब्बो. कालब्भन्तरेव भत्तकिच्चं कातब्बं. ‘‘यं किञ्चि…पे… खादनीयं वा’’ति इमिना यं ताव सक्खलिमोदकादि पुब्बण्णापरण्णमयं, तत्थ वत्तब्बमेव नत्थीति दस्सेति. भोजनीयं नाम पञ्च भोजनानि.
सति पच्चयेति पिपासादिकारणे विज्जमाने. रोमट्ठकस्साति रोमट्ठकस्स भिक्खुनो अज्झोहरित्वा उग्गिरित्वा मुखेव ठपितो बहि मुखद्वारा विनिग्गतो भोजनस्स मग्गा बहि निग्गतो ‘‘रोमट्ठो’’ति पवुच्चति. इध पन अज्झोहरित्वा उग्गिरित्वा मुखेव ठपितोति अधिप्पेतो. तेनाह ‘‘न च, भिक्खवे’’तिआदि. ठपेत्वा रोमट्ठकं सेसानं आगतं उग्गारं मुखे सन्धारेत्वा गिलन्तानं आपत्ति. सचे पन असन्धारेन्तमेव परगलं गच्छति, वट्टति.
विकालभोजनसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
८. सन्निधिकारकसिक्खापदवण्णना
‘‘कारो करणं किरियाति अत्थतो एक’’न्ति एतेन कारसद्दस्स भावत्थतं दस्सेति. सम्मा निधानं ठपनं सन्निधि. ‘‘पटिग्गहेत्वा एकरत्तं वीतिनामितस्सेतं नाम’’न्ति इमिना पटिग्गहेत्वा एकरत्तं वीतिनामिते इमस्स दुद्धोतभावं दस्सेति. किञ्चापि यामकालिकं खादनीयं, भोजनीयं वा न होति, ‘‘अनापत्ति यामकालिकं यामे निदहित्वा भुञ्जती’’तिआदि वचनतो पन तत्थापि यामातिक्कमे सन्निधिपच्चया पाचित्तियेन भवितब्बन्ति ‘‘यं किञ्चि यावकालिकं वा यामकालिकं वा’’ति वुत्तं. इदानि दुद्धोतभावमेव विभावेतुं ‘‘यं अङ्गुलिया’’तिआदि वुत्तं. तत्थ यं अङ्गुलिया घंसन्तस्स लेखा पञ्ञायतीति यं पत्तं धोतं अङ्गुलिया घंसन्तस्स पत्ते अङ्गुलिलेखा पञ्ञायति, सो पत्तो दुद्धोतो होतीति अत्थो. तेलवण्णपत्ते पन अङ्गुलिलेखा पञ्ञायति, सा अब्बोहारिका. स्नेहोति तेलं. सन्दिस्सतीति यागुया उपरि सन्दिस्सति. तादिसे पत्तेपीति पटिग्गहणं अविस्सज्जित्वा सयं वा अञ्ञेन वा भोजनं नीहरित्वा न सम्मा धोते पत्तेपि. पुनदिवसे भुञ्जन्तस्स पाचित्तियन्ति पत्ते लग्गं अविजहितप्पटिग्गहणं होतीति दुतियदिवसे भुञ्जन्तस्स पाचित्तियं. परिच्चत्ते पन पत्ते पुनदिवसे भुञ्जन्तस्स अनापत्ति.
यं पनाति यं भोजनं पन. अपरिच्चत्तमेव हीति अनपेक्खविस्सज्जनेन वा अनुपसम्पन्नस्स निरपेक्खदानेन वा अपरिच्चत्तमेव. कप्पिय भोजनन्ति अन्तमसो एकसित्थमत्तम्पि कप्पियभोजनं. अकप्पियेसूति अकप्पियमंसेसु. सेसेसूति मनुस्समंसतो अवसेसेसु हत्थिअस्ससुनखअहिसीहब्यग्घदीपिअच्छतरच्छमंसेसु चेव अप्पटिवेक्खिते उद्दिस्सकतमंसे च. पाळियं ‘‘सत्ताहकालिकं यावजीविकं आहारत्थाय पटिग्गण्हाति, आपत्ति दुक्कटस्सा’’तिआदिना (पाचि. २५५) सन्निहितेसु सत्ताहकालिकयावजीविकेसु पुरेभत्तम्पि आहारत्थाय अज्झोहरणेपि दुक्कटस्स वुत्तत्ता यामकालिकेपि आहारत्थाय अज्झोहरणेपि विसुं दुक्कटेनापि भवितब्बन्ति आह ‘‘आहारत्थाय अज्झोहरतो दुक्कटेन सद्धिं पाचित्तिय’’न्ति. सब्बविकप्पेसूति ‘‘कप्पियभोजनं भुञ्जन्तस्सा’’तिआदिना वुत्तेसु सब्बेसु विकप्पेसु अपरम्पि पाचित्तियं वड्ढति. इदं वुत्तं होति (पाचि. अट्ठ. २५३) – कप्पियभोजने द्वे पाचित्तियानि, मनुस्समंसे थुल्लच्चयेन सद्धिं द्वे पाचित्तियानि, अवसेसेसु पन अकप्पियमंसेसु दुक्कटेन सद्धिं द्वे पाचित्तियानि. यामकालिकं सति पच्चये सामिसेन मुखेन अज्झोहरतो द्वे पाचित्तियानि, निरामिसेन एकमेव. आहारत्थाय अज्झोहरतो विकप्पद्वयेपि दुक्कटेन सद्धिन्ति.
अवसेसेसूति यामकालिकादितो अवसेसेसु. पाचित्तियं वड्ढतियेवाति अपरम्पि पाचित्तियं वड्ढतियेव. इदं वुत्तं होति – सचे विकाले अज्झोहरति, पकतिभोजने सन्निधिपच्चया च विकालभोजनपच्चया च द्वे पाचित्तियानि, अकप्पियमंसेसु मनुस्समंसे थुल्लच्चयेन सद्धिं द्वे पाचित्तियानि, अवसेसेसु दुक्कटेन सद्धिं द्वेति.
बेलट्ठसीसो नाम जटिलसहस्सस्स अब्भन्तरे एको महाथेरो. तिकपाचित्तियन्ति सन्निधिकारके सन्निधिकारकसञ्ञिवेमतिकअसन्निधिकारकसञ्ञीनं वसेन तीणि पाचित्तियानि. संसट्ठानीति संसट्ठरसानि. सम्भिन्नरसं सन्धायेव हि ‘‘तदहुपटिग्गहितं काले कप्पती’’तिआदि वुत्तं. तेनाह ‘‘तस्मा’’तिआदि. एत्थ च असम्भिन्नरसन्ति अमिस्सितरसं. इदञ्च सीतलपायासादिना सह लद्धं सप्पिपिण्डादिकं सन्धाय वुत्तं. ‘‘सुधोतं वा’’ति इदं पन पिण्डपातेन सद्धिं लद्धं तक्कोलजातिफलादिं, यागुआदीसु पक्खिपित्वा दिन्नसिङ्गीवेरादिकञ्च सन्धाय वुत्तं.
तेनाति सत्ताहकालिकेन. तदहु पटिग्गहितं अस्साति तदहुपटिग्गहितं, तेन तदहुपटिग्गहितेन. एस नयो ‘‘द्वीहपटिग्गहितेना’’तिआदीसुपि. तस्माति यस्मा पुरेभत्तं पटिग्गहितम्पि वट्टति, तस्मा. पटिग्गहितं सत्ताहं कप्पतीति वुत्तन्ति ‘‘सत्ताहकालिकेन, भिक्खवे, यावजीविकं पटिग्गहितं सत्ताहं कप्पति, सत्ताहातिक्कन्ते न कप्पती’’ति (महाव. ३०५) भेसज्जक्खन्धके वुत्तं. किञ्चापि मुखे एकरत्तं न वुत्तं, तथापि मुखे पक्खित्तमेव यस्मा सन्निधि नाम होति, तस्मा ‘‘मुखसन्निधी’’ति वुत्तं.
चतस्सो कप्पियभूमियोति उस्सावनन्तिका, गोनिसादिका, गहपति, सम्मुतीति चतस्सो कप्पियकुटियो. तत्थ उस्सावनन्तिका (महाव. अट्ठ. २९५) नाम गेहे करियमाने सम्परिवारेत्वा ठितेहि ‘‘कप्पियकुटिं करोम, कप्पियकुटिं करोमा’’ति वा ‘‘कप्पियकुटि कप्पियकुटी’’ति वा वदन्तेहि ठपितपठमिट्ठकथम्भादिका सङ्घस्स वा एकस्स भिक्खुनो वा कुटि. यो पन आरामो येभुय्येन वा अपरिक्खित्तो होति, सकलोपि वा, सो ‘‘गोनिसादी’’ति वुच्चति. गहपतीति या ठपेत्वा भिक्खुं सेसेहि ‘‘कप्पियकुटिं देमा’’ति दिन्ना, तेसं वा सन्तका. सम्मुति नाम कम्मवाचाय सावेत्वा कता. कथं पनेतासं विनिच्छयो जानितब्बोति आह ‘‘तासं विनिच्छयो समन्तपासादिकायं वुत्तो’’ति.
सन्निधिकारकसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
९. पणीतभोजनसिक्खापदवण्णना
‘‘पणीतभोजनानी’’ति इदं मज्झे पदलोपं कत्वा निद्दिट्ठन्ति आह ‘‘पणीतसंसट्ठानी’’तिआदि. सब्बोपि ‘‘ओदको’’ति वुत्तलक्खणो मच्छोति ‘‘मच्छो नाम ओदको वुच्चती’’ति (पाचि. २६०) एवं विभङ्गे वुत्तलक्खणो, सब्बोपि मच्छो एव. यो कोचि उदके जातो मच्छो नामाति वुत्तं होति. महानामसिक्खापदेनाति –
‘‘अगिलानेन भिक्खुना चतुमासपच्चयपवारणा सादितब्बा अञ्ञत्र पुनपवारणाय अञ्ञत्र निच्चपवारणाय. ततो चे उत्तरि सादियेय्य, पाचित्तिय’’न्ति –
इमिना सिक्खापदेन (पाचि. ३०६). एत्थ हि सङ्घवसेन गिलानपच्चयपवारणाय पवारितट्ठाने सचे तत्थ रत्तीहि वा भेसज्जेहि वा परिच्छेदो कतो होति ‘‘एत्तिकायेव रत्तियो, एत्तकानि वा भेसज्जानि विञ्ञापेतब्बानी’’ति, ततो रत्तिपरियन्ततो वा भेसज्जपरियन्ततो वा उत्तरि नभेसज्जकरणीयेन वा भेसज्जं, अञ्ञभेसज्जकरणीयेन वा अञ्ञं भेसज्जं विञ्ञापेन्तस्स पाचित्तियं वुत्तं. तस्मा अगिलानो गिलानसञ्ञीपि हुत्वा पञ्च भेसज्जानि विञ्ञापेन्तो नभेसज्जकरणीयेन भेसज्जं विञ्ञापेन्तो नाम होतीति ‘‘महानामसिक्खापदेन कारेतब्बो’’ति वुत्तं.
यो पन नभेसज्जत्थाय विञ्ञापेति, अथ खो केवलं अत्तनो भुञ्जनत्थाय, सो सूपोदनविञ्ञत्तियायेव कारेतब्बो. वुत्तञ्हेतं समन्तपासादिकायं ‘‘सुद्धानि सप्पिआदीनि विञ्ञापेत्वा भुञ्जन्तो पाचित्तियं नापज्जति, सेखियेसु सूपोदनविञ्ञत्तिदुक्कटं आपज्जती’’ति (पाचि. अट्ठ. २५९). सूपोदनविञ्ञत्तिया कारेतब्बोति ‘‘न सूपं वा ओदनं वा अगिलानो’’तिआदिना (पाचि. ६१३) सिक्खापदेन कारेतब्बो, दुक्कटेन कारेतब्बोति वुत्तं होति. इमिनाति इमिना पणीतभोजनसिक्खापदेन.
‘‘सप्पिभत्तं देही’’ति वुत्ते किं होतीति आह ‘‘सप्पिभत्तं ‘देही’ति वुत्ते पना’’तिआदि. सूपोदनविञ्ञत्तिया दुक्कटमेव होतीति सम्बन्धो. कस्माति आह ‘‘यस्मा’’तिआदि. अथ यथा ‘‘पणीतभोजनानी’’ति, एवं ‘‘सप्पिभत्त’’न्ति इदम्पि कस्मा न विञ्ञायतीति चे? अनेकन्तिकत्ता. तथा हि ‘‘पणीतभोजनानी’’ति वुत्ते ‘‘पणीतसंसट्ठानि भोजनानि पणीतभोजनानी’’ति अयमत्थो एकन्ततो पञ्ञायति, ‘‘सप्पिभत्त’’न्ति वुत्ते पन ‘‘सप्पिमयं भत्तं सप्पिभत्त’’न्तिपि विञ्ञायमानत्ता ‘सप्पिसंसट्ठं भत्तं सप्पिभत्त’’न्ति अयमत्थो न एकन्ततो पञ्ञायति. एस नयो ‘‘नवनीतभत्तं देही’’तिआदीसुपि.
पुरिमनयेनेवाति ‘‘भत्तं दत्वा सप्पिं कत्वा भुञ्जा’’ति पुरिमेनेव नयेन. सचे पन ‘‘सप्पिना’’ति वुत्ते केवलं सेसेसु नवनीतादीसु अञ्ञतरेन देति, विसङ्केतमेव होति. अनापत्तीति विसङ्केतत्ता सब्बाहियेव आपत्तीहि अनापत्ति. ‘‘किञ्चापि अनापत्ति, अत्तनो पन पयोगेन निब्बत्तत्ता न भुञ्जितब्ब’’न्ति वदन्ति. कप्पियसप्पिनाति कप्पियमंससप्पिना. एस नयो अकप्पियसप्पिनाति एत्थापि. कप्पियाकप्पियता हि मंसानंयेव, न सप्पिआदीनं. ठपेत्वा एकं मनुस्सवसातेलं सब्बेसं खीरदधिसप्पिनवनीतवसातेलेसु अकप्पियं नाम नत्थि.
परिभोगेपि दुक्कटमेव इध अनधिप्पेतत्ताति अधिप्पायो. सचे असति अकप्पियसप्पिम्हि पुरिमनयेनेव अकप्पियनवनीतादीनि देति ‘‘सप्पिं कत्वा भुञ्जा’’ति, अकप्पियसप्पिनाव दिन्नं होति. यथा च ‘‘कप्पियसप्पिना देही’’ति वुत्ते अकप्पियसप्पिना देति, विसङ्केतं, एवं ‘‘‘अकप्पियसप्पिना’ति वुत्ते कप्पियसप्पिना देती’’ति एत्थापि पटिपाटिया एकमेकं वित्थारेत्वा वुच्चमानेपि अयमेवत्थो वत्तब्बो सिया, सो च सङ्खेपेनपि सक्का विञ्ञातुन्ति वित्थारनयं हित्वा इमिनाव नयेन सब्बपदेसु विनिच्छयो वेदितब्बोति वुत्तं. अयञ्हेत्थ सङ्खेपत्थो – येन येन विञ्ञत्ति होति, तस्मिं वा तस्स मूले वा लद्धे तं तं लद्धमेव होति. सचे पन अञ्ञं पाळिया आगतं वा अनागतं वा देति, विसङ्केतन्ति. नानाट्ठाने वाति तस्मिंयेव घरे सप्पिं, इतरस्मिं नवनीतन्तिआदिना नानाट्ठाने वा.
पणीतभोजनसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
१०. दन्तपोनसिक्खापदवण्णना
कायेनाति हत्थादीसु येन केनचि सरीरावयवेन, अन्तमसो पादङ्गुलियापि गण्हन्तो कायेन गण्हाति नामाति वेदितब्बो. दानेपि एसेव नयो. कायप्पटिबद्धेनाति पत्तादीसु येन केनचि सरीरसम्बद्धेन उपकरणेन. दानेपि एसेव नयो. कटच्छुआदीसु येन केनचि उपकरणेन दिन्नं कायप्पटिबद्धेन दिन्नंयेव होति. अञ्ञतरेनाति कायेन वा कायप्पटिबद्धेन वा निस्सग्गियेन वाति अत्थो. तत्थ निस्सग्गियेनाति (पाचि. अट्ठ. २६५) कायतो च कायप्पटिबद्धतो च मोचेत्वा हत्थपासे ठितस्स काये वा कायप्पटिबद्धे वा पातियमानञ्हि निस्सग्गियेन पयोगेन दिन्नं नाम होति. तस्साति पटिग्गहितकस्स. वुत्तविपल्लासवसेनाति वुत्तस्स पटिपक्खवसेन. इदं वुत्तं होति – यं कायकायप्पटिबद्धनिस्सग्गियानं अञ्ञतरेन दिय्यमाने कायेन वा कायप्पटिबद्धेन वा गण्हाति, एतं पटिग्गहितं नामाति.
संहारिमेनाति थाममज्झिमेन पुरिसेन संहारिमेन, इमिना असंहारिमे फलके वा पासाणे वा पटिग्गहणं न रुहतीति दस्सेति. धारेतुं समत्थेनाति सन्धारेतुं योग्गेन, इमिना सुखुमेसु तिन्तिणिकादिपण्णेसु पटिग्गहणं न रुहतीति दस्सेति. अतत्थजातकरुक्खपण्णेनाति जातट्ठानतो चुतेन पदुमिनिपण्णादिना, इमिना पन महन्तेपि तत्थजातके पदुमिनिपण्णे वा किंसुकपण्णादिम्हि वा पटिग्गहेतुं न वट्टति. न हि तं कायप्पटिबद्धसङ्खं गच्छतीति दस्सेति. यथा च तत्थजातके, एवं खाणुके बन्धित्वा ठपितमञ्चादिम्हिपि. ननु पटिबद्धप्पटिबद्धेनापि पत्ताधारादिना पटिग्गण्हन्तस्स पटिग्गहणं रुहति, अथ कस्मा कायकायप्पटिबद्धेहियेव पटिग्गहणं इध वुत्तं, न पटिबद्धप्पटिबद्धेनापीति आह ‘‘पटिबद्धप्पटिबद्धं नाम इध नत्थी’’ति. केचि पन ‘‘आधारकेन पटिग्गहणं कायप्पटिबद्धप्पटिबद्धेन पटिग्गहणं नाम होति, तस्मा न वट्टती’’ति वदन्ति, तं वचनमत्तमेव. अत्थतो पन सब्बम्पि तं कायप्पटिबद्धमेव होतीति दस्सेति.
अकल्लकोति गिलानो. मुखेन पटिग्गण्हातीति सहत्थेन गहेत्वा परिभुञ्जितुं असक्कोन्तो मुखेन पटिग्गण्हाति. अभिहटभाजनतो पतितरजम्पि वट्टति अभिहटत्ताति अधिप्पाहो.
तस्मिं ठत्वाति तादिसे हत्थपासे ठत्वा. यन्ति यं भारं. मज्झिमो पुरिसोति थाममज्झिमपुरिसो. विनये पञ्ञत्तं दुक्कटं विनयदुक्कटं. तं अनुपसम्पन्नस्स दत्वाति पिण्डाय चरित्वा विहारं वा आसनसालं वा गन्त्वा तं भिक्खं अनुपसम्पन्नस्स दत्वा, इदञ्च पुब्बाभोगस्स अनुरूपवसेन वुत्तं. यस्मा पन तं ‘‘अनुपसम्पन्नस्स दस्सामी’’ति चित्तुप्पादमत्तेन तंसन्तकं नाम न होति, तस्मा विनापि तस्स दानादिं पटिग्गहेत्वा परिभुञ्जितुं वट्टति.
अस्सुखेळसिङ्घाणिकादीसूति एत्थ अस्सु नाम अक्खिजलं. खेळो नाम लाला. सिङ्घाणिकाति अन्तोसीसतो पूतिसेम्हभावं आपन्नं मत्थलुङ्गं गलित्वा तालुमत्थकविवरेन ओतरित्वा नासापुटे पूरेत्वा ठितं वुच्चति, आदिसद्देन मुत्तकरीससेम्हदन्तमलअक्खिगूथकण्णगूथकानं, सरीरे उट्ठितलोणस्स च गहणं. ठानतोति अक्खिकूपादितो. अन्तरा चे गण्हाति, किं होतीति आह ‘‘उग्गहितकं नाम होती’’ति, दुट्ठु गहितकं नाम होतीति अत्थो. फलिनिन्ति फलवन्तं. तत्थजातकफलिनिसाखाय वाति तस्मिं रुक्खे जाताय फलिनिसाखाय वा. दुरुपचिण्णदुक्कटन्ति ‘‘न कत्तब्ब’’न्ति वारितस्स कतत्ता दुट्ठु आचिण्णं चरितन्ति दुरुपचिण्णं, तस्मिं दुक्कटं दुरुपचिण्णदुक्कटञ्च आपज्जतीति अत्थो.
आहरीयतीति आहारो, अज्झोहरितब्बं यं किञ्चि, इध पन चत्तारि कालिकानि अधिप्पेतानीति आह ‘‘यं किञ्ची’’तिआदि. तत्थ अरुणुग्गमनतो याव ठितमज्झन्हिका भुञ्जितब्बतो याव कालो अस्साति यावकालिकं. अरुणुग्गमनतो याव यामावसाना पिपासाय सति पिपासच्छेदनत्थं पातब्बतो यामो कालो अस्साति यामकालिकं. याव सत्ताहं निदहित्वा परिभुञ्जितब्बतो सत्ताहं कालो अस्साति सत्ताहकालिकं. यावजीवम्पि परिहरित्वा परिभुञ्जितब्बतो याव जीवं एतस्साति यावजीविकं. तेनाह ‘‘तत्था’’तिआदि.
वनमूलपत्तपुप्फफलादीति एत्थ ताव मूलं नाम मूलकखारकचच्चुतम्बकादीनं तेसु तेसु जनपदेसु पकतिआहारवसेन मनुस्सानं खादनीयत्थञ्चेव भोजनीयत्थञ्च फरणकं सूपेय्यपण्णमूलं. पत्तं नाम मूलकखारकचच्चुतम्बकादीनं तादिसंयेव पत्तं. पुप्फं नाम मूलकखारकादीनं तादिसंयेव पुप्फं. फलं नाम पनसलबुजादीनं तेसु तेसु जनपदेसु पकतिआहारवसेन मनुस्सानं खादनीयत्थञ्चेव भोजनीयत्थञ्च फरणकं फलं. आदिसद्देन कन्दमूलादीनं गहणं.
अम्बपानन्ति (महाव. अट्ठ. ३००) आमेहि वा पक्केहि वा अम्बेहि कतपानं. तत्थ आमेहि करोन्तेन अम्बतरुणादीनि भिन्दित्वा उदके पक्खिपित्वा आतपे आदिच्चपाकेन पचित्वा परिस्सावेत्वा तदहुपटिग्गहितेहि मधुसक्करकप्पूरादीहि योजेत्वा कातब्बं. एवं कतं पुरेभत्तमेव कप्पति. अनुपसम्पन्नेन कतं लभित्वा पन पुरेभत्तं पटिग्गहितं पुरेभत्तं सामिसपरिभोगेनापि वट्टति, पच्छाभत्तं निरामिसपरिभोगेन याव अरुणुग्गमना वट्टति. एस नयो सब्बपानेसु.
तेसु पन जम्बुपानन्ति जम्बुफलेहि कतपानं. चोचपानन्ति अट्ठिकेहि कदलिफलेहि कतपानं. मोचपानन्ति अनट्ठिकेहि कदलिफलेहि कतपानं. मधुकपानन्ति मधुकानं जातिरसेन कतपानं. तं पन उदकसम्भिन्नं वट्टति, सुद्धं न वट्टति. मुद्दिकापानन्ति मुद्दिका उदके मद्दित्वा अम्बपानं विय कतपानं. सालूकपानन्ति रत्तुप्पलनीलुप्पलादीनं सालूके मद्दित्वा कतपानं. फारुसकपानन्ति फारुसकेहि अम्बपानं विय कतपानं. इमिनाव नयेन वेत्तपानादीनि वेदितब्बानि. एतानि च पन सब्बानि पानानि अग्गिपाकानि न वट्टन्ति. तेनाह ‘‘सीतोदकेना’’तिआदि. अवसेसेसुपि अनुञ्ञातफलपत्तपुप्फरसेसूति धञ्ञफलपक्कसाकमधुकपुप्फरसतो अवसेसेसु ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, सब्बं फलरसं ठपेत्वा धञ्ञफलरस’’न्तिआदिना (महाव. ३००) अनुञ्ञातकेसु फलपत्तपुप्फरसेसुपि.
खादनीयत्थन्ति खादनीयेन कत्तब्बकिच्चं. नेव फरतीति न निप्फादेति. अनाहारेपि उदके आहारसञ्ञायाति ‘‘आहारं आहरेय्या’’ति पदस्स पदभाजने (पाचि. २६५) वुत्तमत्थं सम्मा असल्लक्खेत्वा ‘‘आहरीयतीति आहारो’’ति अनाहारेपि उदके आहारसञ्ञाय कुक्कुच्चायन्तानं. दन्तपोने च ‘‘मुखद्वारं आहटं इद’’न्ति सञ्ञायाति मुखद्वारं अनाहटम्पि दन्तपोनं ‘‘मुखद्वारं आहटं इदं दन्तपोन’’न्ति विपल्लत्थसञ्ञाय कुक्कुच्चायन्तानं. यथासुखं पातुन्ति पटिग्गहेत्वा वा अप्पटिग्गहेत्वा वा यथाकामं पातुं. दन्तपोनपरिभोगेनाति दन्तकट्ठपरिभोगेन, दन्तधोवनादिनाति अत्थो, इमिना तस्स पन रसं गिलितुं न वट्टतीति दस्सेति.
चत्तारि महाविकटानीति गूथं, मुत्तं, छारिका, मत्तिका (महाव. २६८) च ‘‘आसयादिवसेन विरूपानि जातानी’’ति कत्वा विकटानीति वा अपकतिभोजनत्ता विकटानि ‘‘विरूपानि जातानी’’ति वा अत्थो. सति पच्चयेति कारणे सति, सप्पदट्ठेति अत्थो. धूमादिअब्बोहारिकाभावोति धूमपुप्फगन्धदन्तखयादिअब्बोहारिकाभावो.
दन्तपोनसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
भोजनवग्गो चतुत्थो.