३. ओवादवग्गो

१. ओवादसिक्खापदवण्णना

अट्ठङ्गसमन्नागतस्साति ‘‘सीलवा होती’’तिआदीहि (पाचि. १४७) अट्ठहि अङ्गेहि समन्नागतस्स. अनुञ्ञाताति इमस्स सिक्खापदस्स निदाने अनुञ्ञाता. ‘‘वस्ससतूपसम्पन्नाया’’तिआदि वक्खमानअट्ठगरुधम्मदस्सनं. तत्थ सामीचिकम्मन्ति मग्गसम्पदानबीजनपानीयापुच्छनादिकं अनुच्छविकं वत्तं. आदिसद्देन –

‘‘न भिक्खुनिया अभिक्खुके आवासे वस्सं वसितब्बं, अन्वद्धमासं भिक्खुनिया भिक्खुसङ्घतो द्वे धम्मा पच्चासीसितब्बा उपोसथपुच्छकञ्च ओवादूपसङ्कमनञ्च, वस्संवुट्ठाय भिक्खुनिया उभतोसङ्घे तीहि ठानेहि पवारेतब्बं दिट्ठेन वा सुतेन वा परिसङ्काय वा, गरुधम्मं अज्झापन्नाय भिक्खुनिया उभतोसङ्घे पक्खमानत्तं चरितब्बं, द्वे वस्सानि छसु धम्मेसु सिक्खितसिक्खाय सिक्खमानाय उभतोसङ्घे उपसम्पदा परियेसितब्बा, न भिक्खुनिया केनचि परियायेन भिक्खु अक्कोसितब्बो परिभासितब्बो, अज्जतग्गे ओवटो भिक्खुनीनं भिक्खूसु वचनपथो, अनोवटो भिक्खूनं भिक्खुनीसु वचनपथो’’ति (चूळव. ४०३; अ. नि. ८.५१) –

इमे सत्त धम्मे सङ्गण्हाति. गरुधम्मेति गरुके धम्मे. ते हि गारवं कत्वा भिक्खुनीहि सम्पटिच्छितब्बत्ता ‘‘गरुधम्मा’’ति वुच्चन्ति.

अञ्ञेन वा धम्मेनाति ठपेत्वा अट्ठ गरुधम्मे अञ्ञेन येन केनचि धम्मेन. भिक्खुनीसु उपसम्पन्नमत्तं वा ओवदतोति भिक्खुनीसु उपसम्पन्नमत्तं गरुधम्मेन ओवदतो वा. भिक्खूनं सन्तिके उपसम्पन्नाय यथावत्थुकमेव. ‘‘अधम्मकम्मे’’तिआदीसु भिक्खुनोवादसम्मुतिकम्मं ‘‘कम्म’’न्ति वेदितब्बन्ति आह ‘‘सम्मतस्सापी’’तिआदि. वग्गे भिक्खुनिसङ्घे ओवदतो तिकपाचित्तियन्ति वग्गे भिक्खुनिसङ्घे ओवदतो वग्गसञ्ञिवेमतिकसमग्गसञ्ञीनं वसेन तीणि पाचित्तियानि. तथा वेमतिकस्स चाति अधम्मकम्मे वेमतिकस्स च वग्गे भिक्खुनिसङ्घे ओवदतो तिकपाचित्तियन्ति अत्थो. एस नयो धम्मकम्मसञ्ञिनो चाति एत्थापि. यथा च वग्गे भिक्खुनिसङ्घे ओवदतो नव पाचित्तियानि, एवं अधम्मकम्मे अधम्मकम्मसञ्ञिनो समग्गे भिक्खुनिसङ्घे ओवदतो तस्मिं सङ्घे वग्गसञ्ञिवेमतिकसमग्गसञ्ञीनं वसेन तिकपाचित्तियं, तथा वेमतिकस्स च धम्मकम्मसञ्ञिनो चाति नव पाचित्तियानि. तेनाह ‘‘समग्गेपि भिक्खुनिसङ्घे नवा’’तिआदि. धम्मकम्मे पन अधम्मकम्मसञ्ञिनो वग्गं भिक्खुनिसङ्घं ओवदतो तिकदुक्कटं, तथा वेमतिकस्स, धम्मकम्मसञ्ञिनो चाति नव दुक्कटानि. समग्गं पन भिक्खुनिसङ्घं ओवदतो अट्ठाति सत्तरस दुक्कटानि. तेनाह ‘‘सचे पना’’तिआदि. अञ्ञं धम्मन्ति अञ्ञं सुत्तन्तं वा अभिधम्मं वा. ‘‘समग्गाम्हाय्या’’ति वचनेन हि ओवादं पच्चासीसन्ति. तस्मा ठपेत्वा ओवादं अञ्ञं धम्मं भणन्तस्स दुक्कटं. ओवादञ्च अनिय्यातेत्वाति ‘‘एसो भगिनि ओवादो’’ति अवत्वा. परिपुच्छं देतीति तस्सायेव पगुणाय गरुधम्मपाळिया अत्थं भणति. ओसारेहीति उच्चारेहि, कथेहीति अत्थो. ओसारेतीति अट्ठगरुधम्मपाळिं वदति. पञ्हं पुट्ठोति गरुधम्मनिस्सितं वा खन्धादिनिस्सितं वा पञ्हं भिक्खुनिया पुट्ठो.

ओवादसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

२. अत्थङ्गतसिक्खापदवण्णना

एकतोउपसम्पन्नन्ति भिक्खुनिसङ्घे उपसम्पन्नमत्तं. इतो परम्पि च यत्थ यत्थ ‘‘एकतोउपसम्पन्न’’न्ति वुच्चति, सब्बत्थ अयमेव अत्थो दट्ठब्बो.

अत्थङ्गतसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

३. भिक्खुनुपस्सयसिक्खापदवण्णना

संवासायाति उपोसथादिअत्थं. इतरन्ति उभतोसङ्घे उपसम्पन्नं.

भिक्खुनुपस्सयसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

४. आमिससिक्खापदवण्णना

तण्हादिट्ठीहि आमसितब्बतो आमिसं, चीवरादि, आमिसमेव हेतु आमिसहेतु. तेनाह ‘‘चीवरादीनं अञ्ञतरहेतू’’ति. आदिसद्देन पिण्डपातसेनासनगिलानपच्चयसक्कारगरुकारमाननवन्दनपूजनानं गहणं. अवण्णकामतायाति अयसकामतायेव.

धम्मकम्मेतिआदीसु भिक्खुनोवादसम्मुतिकम्मं ‘‘कम्म’’न्ति वेदितब्बं. तत्थ तिकपाचित्तियन्ति धम्मकम्मे धम्मकम्मसञ्ञिवेमतिकअधम्मकम्मसञ्ञीनं वसेन तीणि पाचित्तियानि. तथेव अधम्मकम्मे तिकदुक्कटं वेदितब्बं. असम्मतन्ति सम्मतेन वा सङ्घेन वा भारं कत्वा ठपितं उपसम्पन्नं. ननु ओवादसम्मुति उपसम्पन्नस्सेव दीयति, न सामणेरस्साति आह ‘‘तत्था’’तिआदि. सम्मतेन वा सङ्घेन वा ठपितो पन बहुस्सुतो सामणेरो ‘‘असम्मतो’’ति वेदितब्बो. पकतिया चीवरादिहेतु ओवदन्तं पन एवं भणन्तस्साति पकतिया चीवरादिहेतु ओवदन्तं ‘‘एस चीवरादिहेतु ओवदती’’ति सञ्ञाय एवं भणन्तस्स. ‘‘न चीवरादिहेतु ओवदती’’ति सञ्ञाय पन एवं भणन्तस्स दुक्कटं. अनामिसन्तरताति आमिसचित्ताभावो, ‘‘आमिसहेतु ओवदिस्सामी’’ति एवं पवत्तअज्झासयाभावोति अत्थो. चित्तपरियायो हेत्थ अन्तरसद्दो ‘‘यस्सन्तरतो न सन्ति कोपा’’तिआदीसु (उदा. २०) विय.

आमिससिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

५. चीवरदानसिक्खापदवण्णना

पञ्चमसिक्खापदं उत्तानत्थमेव.

चीवरदानसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

६. चीवरसिब्बनसिक्खापदवण्णना

सूचिं पवेसेत्वा पवेसेत्वा नीहरणेति आरापथे आरापथे पाचित्तियं. ‘‘सिब्बिस्सामी’’ति पन विचारेन्तस्स, छिन्दन्तस्सापि दुक्कटं. सतक्खत्तुम्पि विज्झित्वा सकिं नीहरन्तस्साति सकलसूचिं अनीहरन्तो दीघसुत्तप्पवेसनत्थं सतक्खत्तुम्पि विज्झित्वा सकिं नीहरन्तस्स. ‘‘सिब्बा’’ति वुत्तोति सकिं ‘‘चीवरं सिब्बा’’ति वुत्तो. निट्ठापेतीति सब्बं सूचिकम्मं परियोसापेति. तस्स आरापथे आरापथे पाचित्तियन्ति आणत्तस्स सूचिं पवेसेत्वा पवेसेत्वा नीहरणे एकमेकं पाचित्तियं.

उदायित्थेरन्ति लाळुदायित्थेरं. वुत्तलक्खणं सिब्बनं वा सिब्बापनं वाति ‘‘सूचिं पवेसेत्वा’’तिआदिना वुत्तलक्खणं सिब्बनं वा सिब्बापनं वा.

चीवरसिब्बनसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

७. संविधानसिक्खापदवण्णना

संविदहित्वाति ‘‘एहि, असुकगामं गच्छामा’’ति वा ‘‘स्वे अहं गच्छामि, त्वम्पि आगच्छेय्यासी’’ति वा वत्वा. तञ्च खो संविदहनं अत्थतो सङ्केतकम्मन्ति आह ‘‘गमनकाले सङ्केतं कत्वाति अत्थो’’ति. अकप्पियभूमियं संविदहन्तस्साति अन्तोगामे, भिक्खुनिउपस्सयद्वारे, रथिकाय, अञ्ञेसु वा चतुक्कसिङ्घाटकहत्थिसालादीसु ठत्वा संविदहन्तस्स. तेनाह ‘‘तत्थ ठपेत्वा’’तिआदि. आसन्नस्सापीति अच्चासन्नस्सापि, रतनमत्तन्तरस्सापीति अधिप्पायो. अञ्ञस्स गामस्साति यतो निक्खमति, ततो अञ्ञस्स गामस्स. तं ओक्कमन्तस्साति तं अन्तरगामस्स उपचारं ओक्कमन्तस्स. सचे दूरं गन्तुकामो होति, गामूपचारगणनाय ओक्कमन्ते ओक्कमन्ते पुरिमनयेनेव आपत्ति. तेनाह ‘‘इति गामूपचारोक्कमनगणनाय पाचित्तियानी’’ति. तस्स तस्स पन गामस्स अतिक्कमने अनापत्ति. गामे असतीति अद्धयोजनब्भन्तरे गामे असति. तस्मिं पन गामे सति गामन्तरगणनायेव पाचित्तियानि. अद्धयोजनगणनाय पाचित्तियन्ति अद्धयोजने अद्धयोजने पाचित्तियं, एकमेकं अद्धयोजनं अतिक्कमन्तस्स ‘‘इदानि अतिक्कमिस्सामी’’ति पठमपादे दुक्कटं, दुतियपादे पाचित्तियन्ति अत्थो. इमस्मिञ्हि नये अतिक्कमने आपत्ति, ओक्कमने अनापत्ति.

विसङ्केतेनाति (पाचि. अट्ठ. १८५) एत्थ ‘‘पुरेभत्तं गमिस्सामा’’ति वत्वा पच्छाभत्तं गच्छन्ति, ‘‘अज्ज वा गमिस्सामा’’ति स्वे गच्छन्ति, एवं कालविसङ्केतेयेव अनापत्ति. द्वारविसङ्केते, पन मग्गविसङ्केते, वा सतिपि आपत्तियेव. आपदासूति रट्ठभेदे चक्कसमारुळ्हा जानपदा परियायन्ति, एवरूपासु आपदासु अनापत्ति. चक्कसमारुळ्हाति च इरियापथचक्कं वा सकटचक्कं वा समारुळ्हाति अत्थो. मातुगामसिक्खापदेनाति (पाचि. ४१३ आदयो) सप्पाणकवग्गे सत्तमसिक्खापदेन.

संविधानसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

८. नावाभिरुहनसिक्खापदवण्णना

कीळापुरेक्खारोति लोकस्सादमित्तसन्थववसेन कीळापुरेक्खारो. तथेवाति कीळावसेनेव. अगामकतीरपस्सेनाति अद्धयोजनब्भन्तरे गामानं अभावतो अगामकतीरपस्सेन. पाळियं ‘‘उद्धंगामिनिं वा अधोगामिनिं वा’’ति (पाचि. १८६) वचनतो पन वापिसमुद्दादीसु कीळापुरेक्खारतायपि गच्छन्तस्स अनापत्ति. तेनाह ‘‘समुद्दे पन यथासुखं गन्तुं वट्टती’’ति. विसङ्केतेनाति इधापि कालविसङ्केतेनेव अनापत्ति, तित्थविसङ्केतेन, पन नावाविसङ्केतेन वा गच्छन्तस्स आपत्तियेव.

सेसन्ति सद्धिं समुट्ठानादीहि अवसेसं, केचि पन ‘‘कीळापुरेक्खारो ‘संविदहित्वा’ति (सारत्थ. टी. पाचित्तिय ३.१८८) वचनतो इमं सिक्खापदं अकुसलचित्तं लोकवज्जं, तस्मा सेसं नाम ठपेत्वा ‘पण्णत्तिवज्जं तिचित्त’न्ति इदं द्वयं अवसेस’’न्ति वदन्ति, तं न गहेतब्बं. कीळापुरेक्खारताय हि अभिरुहित्वापि गामन्तरोक्कमने, अद्धयोजनातिक्कमे वा संवेगं पटिलभित्वा अरहत्तं वा सच्छिकरेय्य, निद्दं वा ओक्कमेय्य, कम्मट्ठानं वा मनसि करोन्तो गच्छेय्य, कुतो चस्स अकुसलचित्तसमङ्गिता, येनिदं सिक्खापदं अकुसलचित्तं, लोकवज्जञ्च सियाति.

नावाभिरुहनसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

९. परिपाचितसिक्खापदवण्णना

परिपाचितन्ति परिपाकमापादितं, यथा लभति, तथा कत्वा ठपितन्ति वुत्तं होति. तेनाह ‘‘नेव तस्सा’’तिआदि तस्साति यो परिभुञ्जेय्य, तस्स भिक्खुनो. भिक्खुस्स गुणं पकासेत्वाति ‘‘अय्यो भाणको, अय्यो बहुस्सुतो’’तिआदिना (पाचि. १९५) गुणं पकासेत्वा. पिण्डपातन्ति पञ्चन्नं भोजनानं अञ्ञतरं. कम्मसाधनोयं समारम्भसद्दोति आह ‘‘समारद्ध’’न्ति. पटियादितस्साति सम्पादितस्स. यस्मा ञातकप्पवारितेहि भिक्खुस्स अत्थाय असमारद्धोपि पिण्डपातो अत्थतो समारद्धोव होति यथासुखं हरापेतब्बतो, तस्मा ‘‘ञातकप्पवारितानं वा सन्तक’’न्ति वुत्तं.

उभयत्थाति परिपाचितापरिपाचितेसु. अवसेसेति भिक्खुनिपरिपाचितेपि यागुखज्जकफलाफलादिके सब्बत्थ. निमित्तोभासपरिकथाविञ्ञत्तिवसेन पन अवसेसेपि दुक्कटतो न मुच्चति.

परिपाचितसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

१०. रहोनिसज्जसिक्खापदवण्णना

उपरीति अचेलकवग्गे. उपनन्दस्स चतुत्थसिक्खापदेनाति अप्पटिच्छन्ने मातुगामेन सद्धिं रहोनिसज्जसिक्खापदेन (पाचि. २८४ आदयो). तञ्हि उपनन्दत्थेरं आरब्भ पञ्ञत्तेसु चतुत्थभावतो ‘‘उपनन्दस्स चतुत्थसिक्खापद’’न्ति वुत्तं. यदि एकपरिच्छेदं, अथ कस्मा विसुं पञ्ञत्तन्ति आह ‘‘अट्ठुप्पत्तिवसेन पन विसुं पञ्ञत्त’’न्ति. तत्थ अट्ठुप्पत्तिवसेनाति अत्थस्स उप्पत्तिवसेन, भिक्खुनिया एव रहोनिसज्जाय उप्पत्तिवसेनाति अत्थो. अयं हेत्थाधिप्पायो – चतुत्थसिक्खापदवत्थुतो इमस्स सिक्खापदस्स वत्थुनो पठमं उप्पन्नत्ता एकपरिच्छेदेपि इदं पठमं विसुं पञ्ञत्तन्ति.

रहोनिसज्जसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

ओवादवग्गो ततियो.