२. भूतगामवग्गो

१. भूतगामसिक्खापदवण्णना

‘‘भवन्ती’’ति (सारत्थ. टी. पाचित्तिय ३.९०) इमिना विरुळ्हमूले नीलभावं आपज्जित्वा वड्ढमानके तरुणगच्छे दस्सेति. ‘‘अहेसु’’न्ति इमिना पन वड्ढित्वा ठिते महन्ते रुक्खगच्छादिके दस्सेति. तेनाह ‘‘जायन्ती’’तिआदि. एत्थ च ‘‘भवन्ती’’ति इमस्स विवरणं ‘‘जायन्ति वड्ढन्ती’’ति, ‘‘अहेसु’’न्ति इमस्स ‘‘जाता वड्ढिता’’ति. गामोति समूहो. पतिट्ठितहरिततिणरुक्खादीनन्ति भूमियं पतिट्ठितस्स हरिततिणस्स चेव हरितरुक्खादीनञ्च. आदिसद्देन ओसधिगच्छलतादयो वेदितब्बा. निमित्तत्थे च भुम्मं. यो अत्थो सम्पज्जति, तमाह ‘‘भूतगामपातब्यताया’’तिआदिना.

ननु च रुक्खादयो चित्तरहितताय न जीवा, चित्तरहितता च परिफन्दाभावतो, छिन्नेपि विरुहनतो, विसदिसजातिकभावतो, चतुयोनियं अपरियापन्नतो च वेदितब्बा, वुड्ढि पन पवाळसिलालवणानम्पि विज्जतीति न तेसं जीवभावे कारणं, विसयग्गहणञ्च नेसं परिकप्पनामत्तं सुपनं विय चिञ्चादीनं, तथा दोहळादयो, अथ कस्मा भूतगामस्स पातब्यताय पाचित्तियं इच्छितन्ति? समणअसारुप्पतो, तन्निस्सितसत्तानुरक्खणतो च. तेनेवाह ‘‘जीवसञ्ञिनो हि मोघपुरिसा मनुस्सा रुक्खस्मि’’न्तिआदि (पाचि. ८९). सासपबीजकसेवालम्पीति सासपबीजकसङ्खातं सेवालम्पि, सासपसेवालं, बीजकसेवालम्पीति अत्थो. तत्थ सासपसेवालो नाम सासपमत्तो खुद्दकसेवालो. बीजकसेवालो नाम उपरि खुद्दकपत्तो हेट्ठा खुद्दकमूलो सेवालो.

मूलबीजखन्धबीजफळुबीजअग्गबीजबीजबीजानन्ति एत्थ मूलमेव बीजं मूलबीजं. एवं सेसेसुपि. तत्थ मूलबीजं हलिद्दिआदिकं. खन्धबीजं अस्सत्थादिकं. फळुबीजं उच्छुआदिकं. अग्गबीजं हिरिवेरादिकं. बीजंबीजं पुब्बण्णादिकं. भाजनगतन्ति सरावादिभाजनगतं. निक्खन्तं मूलमत्तं एतस्माति निक्खन्तमूलमत्तं. मत्त सद्देन चेत्थ पण्णस्स निक्खमनं पटिक्खिपति. एस नयो निक्खन्तअङ्कुरमत्तन्ति एत्थापि. सचे पन मूलञ्च पण्णञ्च निग्गतं, भूतगामसङ्खं गच्छति. विदत्थिमत्ता पत्तवट्टि निग्गच्छतीति विदत्थिमत्ता अनीलवण्णा पत्तवट्टि निक्खमति. तेनाह ‘‘निक्खन्ते’’तिआदि. हरितो न होतीति नीलवण्णो न होति. मुग्गादीनं पन पण्णेसु उट्ठितेसु, वीहिआदीनं वा अङ्कुरे हरिते भूतगामसङ्गहं गच्छन्ति. एस नयो अम्बट्ठिआदीसु.

भूतगामबीजगामेति एत्थ भूतगामतो वियोजितं विरुहनसमत्थमेव मूलबीजादिकं बीजगामो नामाति वेदितब्बं. उभयत्थाति भूतगामबीजगामेसु. अतथासञ्ञिस्साति अभूतगामाबीजगामसञ्ञिस्स. को पन वादो अभूतगामाबीजगामेसु अभूतगामाबीजगामसञ्ञिस्स. असञ्चिच्चाति पासाणरुक्खादीनि वा पवट्टेन्तस्स, साखं वा कड्ढन्तस्स, कत्तरदण्डेन वा भूमिं पहरित्वा गच्छन्तस्स तिणानि कुप्पन्ति. तानि तेन ‘‘विकोपेस्सामी’’ति एवं सञ्चिच्च अविकोपितत्ता असञ्चिच्च विकोपितानि नाम होन्ति. इति असञ्चिच्च विकोपेन्तस्स अनापत्ति.

असतियाति अञ्ञविहितो केनचि सद्धिं किञ्चि कथेन्तो पादङ्गुट्ठकेन वा हत्थेन वा तिणं वा लतं वा विकोपेन्तो तिट्ठति, एवं असतिया विकोपेन्तस्स अनापत्ति.

अजानित्वाति एत्थ अब्भन्तरे ‘‘बीजगामो’’ति वा ‘‘भूतगामो’’ति वा न जानाति, ‘‘विकोपेमी’’ति पन जानाति. एवं तिणे वा पलालपुञ्जे वा खणित्तिं वा कुदालं वा सङ्गोपनत्थाय ठपेति, डय्हमानहत्थो वा अग्गिं पातेति. तत्र चे तिणानि छिज्जन्ति वा डय्हन्ति वा, एवं अजानित्वा विकोपेन्तस्स अनापत्ति.

येन केनचि अग्गिनाति कट्ठग्गिगोमयग्गिआदीसु येन केनचि अग्गिना, अन्तमसो लोहखण्डेनपि आदित्तेन. ‘‘कप्पिय’’न्ति वत्वावाति याय कायचि भासाय ‘‘कप्पिय’’न्ति वत्वाव. एव-सद्देन पठमं अग्गिना फुसित्वा पच्छा ‘‘कप्पिय’’न्ति वत्तुं न वट्टती’’ति दस्सेति. ‘‘पठमं अग्गिं निक्खिपित्वा तं अनुद्धरित्वाव ‘कप्पिय’न्ति वुत्ते पन वट्टती’’ति (सारत्थ. टी. पाचित्तिय ३.९३) वदन्ति. एस नयो सेसेसुपि. तथेवाति ‘कप्पिय’न्ति वत्वाव. अस्समहिंससूकरमिगगोरूपानं पन खुरा अतिखिणा, तस्मा तेहि न कातब्बं, कतम्पि अकतं होतीति आह ‘‘ठपेत्वा गोमहिंसादीनं खुरे’’ति. हत्थिनखा पन खुरा न होन्ति, तस्मा तेहि वट्टति. तिरच्छानानन्ति सीहब्यग्घदीपिमक्कटानं, सकुन्तानञ्च. तेसञ्हि नखा तिखिणा होन्ति, तस्मा तेहि कातब्बं. ‘‘अन्तमसो छिन्दित्वा आहटेनपी’’ति इमिना येहि कातुं वट्टति, तेहि तत्थजातकेहि कातब्बन्ति एत्थ वत्तब्बमेव नत्थीति दस्सेति. ‘‘सत्थे वुत्तनयेनेवा’’ति इमिना छेदं वा वेधं वा दस्सेन्तेन ‘‘कप्पियन्ति वत्वावा’’ति वुत्तमतिदिसति. एत्थ च किञ्चापि ‘‘कप्पियन्ति वत्वाव कातब्ब’’न्तिआदिना कप्पियं करोन्तेन कत्तब्बाकारमेव दस्सितं, तथापि भिक्खुना ‘‘कप्पियं करोही’’ति वुत्तेयेव अनुपसम्पन्नेन ‘‘कप्पिय’’न्ति वत्वा अग्गिपरिजितादि कातब्बन्ति गहेतब्बं. अवचनं पन ‘‘पुनपि कप्पियं करोहीति कारेत्वाव परिभुञ्जितब्ब’’न्ति पठममेव वुत्तत्ता.

एकस्मिं…पे… कप्पिये कते सब्बं कतं होतीति एकंयेव ‘‘कप्पियं करोमी’’ति अधिप्पायेनपि कप्पिये कते एकाबद्धत्ता सब्बं कतं होति. दारुकं विज्झतीति जानित्वा वा अजानित्वा वा विज्झति वा विज्झापेति वा, वट्टतियेव. भत्तसित्थे विज्झतीति एत्थापि एसेव नयो. तं विज्झति, न वट्टतीति वल्लिआदीनं भाजनगतिकत्ताति अधिप्पायो. भिन्दापेत्वा कप्पियं कारेतब्बन्ति बीजतो मुत्तस्स कटाहस्स भाजनगतिकत्ता वुत्तं. अबीजन्ति अङ्कुरजननसमत्थबीजरहिततरुणम्बफलादि. तेनाह ‘‘यं पन फलं तरुणं होति, अबीज’’न्ति. निब्बत्तबीजं नाम बीजं निब्बत्तेत्वा विसुं कत्वा परिभुञ्जितुं सक्कुणेय्यं अम्बपनसादिफलं. तेनाह ‘‘बीजं अपनेत्वा परिभुञ्जितब्ब’’न्ति. तत्थ कप्पियकरणकिच्चं नत्थि, सयमेव कप्पियानीति अधिप्पायो.

भूतगामसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

२. अञ्ञवादकसिक्खापदवण्णना

यमत्थन्ति ‘‘त्वं किर दुक्कटापत्तिं आपन्नो’’तिआदिकं यं किञ्चि अत्थं. ततो अञ्ञन्ति पुच्छितत्थतो अञ्ञमत्थं. अञ्ञेनञ्ञं पटिचरणस्साति विनयधरेन यं वचनं दोसपुच्छनत्थं वुत्तं, ततो अञ्ञेन वचनेन पटिच्छादनस्स. पटिच्छादनत्थोपि हि चरसद्दो होति अनेकत्थत्ता धातूनं. वुत्तन्ति पाळियं वुत्तं.

सावसेसं आपत्तिं आपन्नोति एत्थ ठपेत्वा पाराजिकं सेसा सावसेसापत्ति नाम, तं आपन्नो. अनुयुञ्जियमानोति ‘‘किं, आवुसो, इत्थन्नामं आपत्तिं आपन्नोसी’’ति पुच्छियमानो. अञ्ञेन वचनेनाति ‘‘को आपन्नो? किं आपन्नो? किस्मिं आपन्नो? कथं आपन्नो? कं भणथ? किं भणथा’’ति अञ्ञेन वचनेन. अञ्ञन्ति ‘‘किं त्वं इत्थन्नामं आपत्तिं आपन्नोसी’’तिआदिकं अनुयुञ्जकवचनं. तथा तथा विक्खिपतीति तेन तेन पकारेन विक्खिपति. किं वुत्तं होति? सो (पाचि. अट्ठ. ९४) किञ्चि वीतिक्कमं दिस्वा ‘‘आवुसो, आपत्तिं आपन्नोसी’’ति सङ्घमज्झे आपत्तिया अनुयुञ्जियमानो ‘‘को आपन्नो’’ति वदति. ततो ‘‘त्व’’न्ति वुत्ते ‘‘अहं किं आपन्नो’’ति वदति. अथ ‘‘पाचित्तियं वा दुक्कटं वा’’ति वुत्ते ‘‘अहं किस्मिं आपन्नो’’ति वदति. ततो ‘‘अमुकस्मिं नाम वत्थुस्मि’’न्ति वुत्ते ‘‘अहं कथं आपन्नो, किं करोन्तो आपन्नोम्ही’’ति पुच्छति. अथ ‘‘इदं नाम करोन्तो आपन्नो’’ति वुत्ते ‘‘कं भणथा’’ति वदति. ततो ‘‘तं भणामा’’ति वुत्ते ‘‘किं भणथा’’ति एवमनेकेहि पकारेहि विक्खिपतीति वुत्तं होति.

यो पन भिक्खु सावसेसं आपत्तिं आपन्नो, तं न कथेतुकामो तुण्हीभावेन विहेसेतीति सम्बन्धो. विहेसेतीति चिरनिसज्जाचिरभासनेहि पिट्ठिआगिलायनतालुसोसादिवसेन सङ्घं विहेसेति, परिस्समं तेसं करोतीति अत्थो. परिस्समो हि विहेसा नाम. अञ्ञवादककम्मन्ति अञ्ञवादकस्स भिक्खुनो अञ्ञवादकारोपनत्थं कातब्बं ञत्तिदुतियकम्मं. विहेसककम्मन्ति एत्थापि एसेव नयो. तस्मिं सङ्घेन कतेति तस्मिं अञ्ञवादककम्मे च विहेसककम्मे च सङ्घेन ञत्तिदुतियकम्मवाचाय कते. तथा करोन्तानन्ति तं पकारं करोन्तानं, अञ्ञवादकञ्च विहेसकञ्च करोन्तानन्ति अत्थो.

‘‘विहेसकेति अयमेत्थ अनुपञ्ञत्ती’’ति अवचनञ्चेत्थ ‘‘आपत्तिकरा च होति अञ्ञवादकसिक्खापदादीसु विया’’ति (कङ्खा. अट्ठ. पठमपाराजिकवण्णना) वुत्तत्तायेव पञ्ञायतीति कत्वा. एस नयो उपरि सिक्खापदेसु. धम्मकम्मे तिकपाचित्तियन्ति धम्मकम्मे धम्मकम्मसञ्ञिवेमतिकअधम्मकम्मसञ्ञीनं वसेन तीणि पाचित्तियानि. अधम्मकम्मे तिकदुक्कटन्ति एत्थापि एसेव नयो. अनारोपितेति कम्मवाचाय अनारोपिते, अप्पतिट्ठापितेति अत्थो. गेलञ्ञेनाति येन कथेतुं न सक्कोति, मुखे तादिसेन ब्याधिना. सङ्घस्स भण्डनादीनि भविस्सन्तीति सङ्घमज्झे कथिते तप्पच्चया सङ्घस्स भण्डनं वा कलहो वा विग्गहो वा विवादो वा सङ्घभेदो वा सङ्घराजि वा भविस्सन्तीति इमिना वा अधिप्पायेन न कथेन्तस्स. एत्थ च अधम्मेनाति अभूतेन वत्थुना.

‘‘समुट्ठानादीनि अदिन्नादानसदिसानी’’ति अविसेसं अतिदिसित्वा विसेसं दस्सेतुं ‘‘इदं पना’’तिआदि वुत्तं. सिया किरियं अञ्ञेनञ्ञं पटिचरन्तस्स. सिया अकिरियं तुण्हीभावेन विहेसेन्तस्स.

अञ्ञवादकसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

३. उज्झापनकसिक्खापदवण्णना

येन वचनेनाति ‘‘छन्दाय इत्थन्नामो इदं नाम करोती’’तिआदिकेन येन वचनेन. तेनाह ‘‘छन्दाया’’तिआदि. तत्थ छन्दायाति छन्देन पक्खपातेन. ‘‘अक्खराय वाचेती’’तिआदीसु (पाचि. ४६) विय लिङ्गविपल्लासो एस. इदं नाम करोतीति अत्तनो सन्दिट्ठसम्भत्तानं पणीतं सेनासनं वा पञ्ञपेति, भत्तादिकं वाति अधिप्पायो. सेनासनपञ्ञापकादिभेदन्ति एत्थ आदिसद्देन भत्तुद्देसकयागुभाजकफलभाजकादीनं गहणं. अनेकत्थत्ता धातूनं झे-सद्दो ओलोकनत्थोपि होतीति आह ‘‘अवञ्ञाय ओलोकापेन्ती’’ति. चिन्तनत्थोयेव वा गहेतब्बोति आह ‘‘लामकतो वा चिन्तापेन्ती’’ति. तथेव वदन्ताति ‘‘छन्दाय इत्थन्नामो इदं नाम करोती’’तिआदीनि वदन्ता. वुत्तन्ति पाळियं वुत्तं. ‘‘खिय्यनके’’ति (पाचि. अट्ठ. १०५) अयमेत्थ अनुपञ्ञत्ति.

असम्मतस्साति सङ्घेन कम्मवाचाय असम्मतस्स. केवलं ‘‘तवेसो भारो’’ति सङ्घेन आरोपितभारस्स, भिक्खूनं वा फासुविहारत्थाय सयमेव भारं वहन्तस्स, यत्र वा द्वे तयो भिक्खू विहरन्ति, तत्र तादिसं कम्मं करोन्तस्साति अधिप्पायो. यस्स कस्सचीति उपसम्पन्नस्स वा अनुपसम्पन्नस्स वा यस्स कस्सचि. अनुपसम्पन्नस्स पन सम्मतस्स वा असम्मतस्स वाति एत्थ पन (पाचि. अट्ठ. १०६) किञ्चापि अनुपसम्पन्नस्स तेरस सम्मतियो दातुं न वट्टन्ति, तथापि यो उपसम्पन्नकाले लद्धसम्मुतिको पच्छा अनुपसम्पन्नभावे ठितो, तं सन्धाय ‘‘सम्मतस्स वा’’ति वुत्तं. यस्स पन ब्यत्तस्स सामणेरस्स केवलं सङ्घेन वा सम्मतेन वा भिक्खुना ‘‘त्वं इदं कम्मं करोही’’ति भारो कतो, तं सन्धाय ‘‘असम्मतस्स वा’’ति वुत्तं. यस्मा उज्झापनञ्च खिय्यनञ्च मुसावादवसेन पवत्तं, तस्मा आदिकम्मिकस्स इमिनाव अनापत्ति, मुसावादेन पन आपत्तियेवाति गहेतब्बं.

उज्झापनकसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

४. पठमसेनासनसिक्खापदवण्णना

मञ्चं वाति मसारको, बुन्दिकाबद्धो, कुळीरपादको, आहच्चपादकोति इमेसु चतूसु यं कञ्चि मञ्चं वा. पीठं वाति एत्थापि एसेव नयो. भिसिं वाति उण्णभिसि, चोळभिसि, वाकभिसि, तिणभिसि, पण्णभिसीति इमासु पञ्चसु भिसीसु यं कञ्चि भिसिं वा. तेनाह ‘‘मञ्चादीसू’’तिआदि. तत्थ ‘‘मञ्चसङ्खेपेना’’ति इमिना पीठसङ्खेपं पटिक्खिपति. कप्पियचम्मेनाति मिगाजेळकचम्मेन. एत्थ पन मिगचम्मे एणिमिगो, वातमिगो, पसदमिगो, कुरुङ्गमिगो, मिगमातुको, रोहितमिगोति एतेसंयेव चम्मानि वट्टन्ति, अञ्ञेसं पन –

मक्कटो काळसीहो च, सरभो कदलीमिगो;

ये च वाळमिगा केचि, तेसं चम्मं न वट्टतीति. (महाव. अट्ठ. २५९);

तत्थ वाळमिगाति सीहब्यग्घअच्छतरच्छा. न केवलञ्च एतेयेव, येसं पन चम्मं वट्टतीति वुत्तं, ते ठपेत्वा अवसेसा अन्तमसो गोमहिंसससबिळारादयोपि सब्बे इमस्मिं अत्थे ‘‘वाळमिगा’’त्वेव वेदितब्बा. एतेसञ्हि सब्बेसं चम्मं न वट्टति. तालीसपत्तन्ति सुद्धं तमालपत्तं, अञ्ञेन मिस्सं पन वट्टति. तिणवाकचोळेसु अकप्पियं नाम नत्थि. किं पनेत्थ बिब्बोहने विय निसीदितुञ्च निपज्जितुञ्च न वट्टतीति आह ‘‘तत्था’’तिआदि. न केवलञ्चेदमेवाति आह ‘‘पमाणपरिच्छेदोपि चेत्थ नत्थी’’ति, ‘‘एत्तकमेव कातब्ब’’न्ति भिसिया पमाणनियमोपि नत्थीति अत्थो. मञ्चभिसिपीठभिसिभूमत्थरणभिसिचङ्कमनभिसिपादपुञ्छनभिसीति एतासं पन अनुरूपतो सल्लक्खेत्वा अत्तनो रुचिवसेन पमाणं कातब्बं. अन्तो संवेल्लित्वा बद्धन्ति यथा वेमज्झं संखित्तं होति, एवं मज्झे सुट्ठु वेठेत्वा बद्धं.

ये अट्ठ मासाति सम्बन्धो. ‘‘अवस्सिकसङ्केता’’ति एतस्सेव विवरणं ‘‘वस्सानमासाति एवं अपञ्ञाता’’ति, अप्पतिता अप्पसिद्धाति अत्थो. ‘‘असञ्ञिता’’तिपि पाठो, तत्थ अविञ्ञाताति अत्थो. अट्ठ मासाति चत्तारो हेमन्तिका, चत्तारो गिम्हिका मासाति अट्ठ मासा. ओवस्सकमण्डपेति साखामण्डपपदरमण्डपानं यत्थ कत्थचि ओवस्सके मण्डपे. यत्थाति येसु जनपदेसु. सब्बत्थाति सब्बेसु जनपदेसु. काकादीनं निबद्धवासरुक्खमूलेति यत्थ धुवनिवासेन काका वा कुलाला वा अञ्ञे वा सकुन्ता कुलावके कत्वा वसन्ति, तादिसस्स काकादीनं निबद्धवासस्स यस्स कस्सचि रुक्खस्स हेट्ठा. यत्थ पन गोचरप्पसुता सकुन्ता विस्समित्वा गच्छन्ति, तस्स रुक्खस्स मूले निक्खिपितुं वट्टति. ‘‘कदाचिपी’’ति इमिना न केवलं वस्सिकसङ्केतेयेवाति दस्सेति. यत्थाति यस्मिं पदेसे. यदाति यस्मिं काले.

सोति यस्सत्थाय सन्थतो, सो. पकतिसन्थतेति पकतियाव सन्थते, यं नेवत्तना सन्थतं, न परेन सन्थरापितं, तस्मिन्ति वुत्तं होति. लज्जी होतीति लज्जनसीलो होति, परिक्खारविनासने भीतोति अत्थो. तेनाह ‘‘अत्तनो पलिबोधं विय मञ्ञती’’ति, इमिना अलज्जिं आपुच्छित्वा गन्तुं न वट्टतीति दस्सेति. निरपेक्खोति ‘‘आगन्त्वा उद्धरिस्सामी’’ति अपेक्खारहितो, इमिना सापेक्खो चे गच्छति, अनापत्तीति दस्सेति. तेनेव हि अनापत्तिवारे ‘‘ओतापेन्तो गच्छती’’ति (पाचि. ११३) वुत्तं. अञ्ञत्थ गच्छन्तोति तं मग्गं अतिक्कमित्वा अञ्ञत्थ गच्छन्तो. लेड्डुपातूपचारतो बहि ठितत्ता ‘‘पादुद्धारेन कारेतब्बो’’ति वुत्तं, अञ्ञत्थ गच्छन्तस्स पठमपादुद्धारे दुक्कटं, दुतियपादुद्धारे पाचित्तियन्ति अत्थो.

तिकपाचित्तियं सङ्घिके सङ्घिकसञ्ञिवेमतिकपुग्गलिकसञ्ञीनं वसेन. इमिनाव नयेन तिकदुक्कटम्पि वेदितब्बं. चिमिलिकादीनं अत्थो दुतियसिक्खापदे दस्सितोव. पादपुञ्छनी (पाचि. अट्ठ. ११२) नाम रज्जुकेहि वा पिलोतिकाहि वा पादपुञ्छनत्थं कता. फलकपीठं नाम फलकमयं पीठं. न केवलं चिमिलिकादीनियेव अज्झोकासे ठपेत्वा गच्छन्तस्स दुक्कटन्ति आह ‘‘यं वा पना’’तिआदि. यं किञ्चि दारुभण्डं, यं किञ्चि मत्तिकाभण्डन्ति सम्बन्धो. ‘‘अन्तमसो पत्ताधारकम्पी’’ति इमिना तालवण्टबीजनिपत्तपानीयउळउङ्कपानीयसङ्खादीसु वत्तब्बमेव नत्थीति दस्सेति.

अरञ्ञे (पाचि. अट्ठ. ११०) पण्णकुटीसु वसन्तानं सीलसम्पदाय पसन्नचित्ता मनुस्सा मञ्चपीठादीनि देन्ति ‘‘सङ्घिकपरिभोगेन परिभुञ्जथा’’ति, तत्थ किं कातब्बन्ति आह ‘‘आरञ्ञकेन पना’’तिआदि. तत्थ असति अनोवस्सकेति पब्भारादिअनोवस्सकट्ठाने असति. इदञ्च लक्खणवचनं ‘‘सभागानं अभावे’’ति च इच्छितब्बत्ता. आरञ्ञकेन हि भिक्खुना तत्थ वसित्वा अञ्ञत्थ गच्छन्तेन सामन्तविहारे भिक्खूनं पेसेत्वा गन्तब्बं. सभागानं अभावे अनोवस्सके निक्खिपित्वा गन्तब्बं. अनोवस्सके असति रुक्खे लग्गेत्वा गन्तब्बं.

न केवलं इदंयेव कत्वा गन्तुं वट्टतीति आह ‘‘यथा वा’’तिआदि. यथा वा उपचिकाहि न खज्जतीति यथा ठपिते उपचिकाहि सेनासनं न खज्जति, एवं तथा पासाणानं उपरि ठपनं कत्वाति अत्थो. इदं वुत्तं होति – चतूसु (पाचि. अट्ठ. ११६) पासाणेसु मञ्चं ठपेत्वा मञ्चे अवसेसमञ्चपीठानि आरोपेत्वा उपरि भिसिआदिकं रासिं कत्वा दारुभण्डं मत्तिकाभण्डं पटिसामेत्वा गमिकवत्तं पूरेत्वा गन्तब्बन्ति.

अब्भोकासिकेनापि ‘‘अहं उक्कट्ठअब्भोकासिको’’ति चीवरकुटिम्पि अकत्वा असमये अज्झोकासे पञ्ञपेत्वा निसीदितुं वा निपज्जितुं वा न वट्टतीति दस्सेन्तो आह ‘‘अब्भोकासिकेना’’तिआदि. सचे पन चतुग्गुणेनपि चीवरेन कतकुटि अतेमेन्तं रक्खितुं नेव सक्कोति, सत्ताहवद्दलिकादीनि भवन्ति, भिक्खुनो कायानुगतिकत्ता वट्टति. रुक्खमूलिकस्सापि एसेव नयो.

यस्मिं विस्सासग्गाहो रुहति, तस्स सन्तकं अत्तनो पुग्गलिकमिव होतीति आह ‘‘विस्सासिकपुग्गलिके’’ति. यस्मिं पन विस्सासो न रुहति, तस्स सन्तके दुक्कटमेव. अमनुस्सोति यक्खो वा पेतो वा. पलिबुद्धं होतीति उपद्दुतं होति.

पठमसेनासनसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

५. दुतियसेनासनसिक्खापदवण्णना

यं किञ्चि चम्मन्ति कप्पियाकप्पियं यं किञ्चि चम्मं. ननु ‘‘न, भिक्खवे, महाचम्मानि धारेतब्बानि सीहचम्मं ब्यग्घचम्मं दीपिचम्मं, यो धारेय्य, आपत्ति दुक्कटस्सा’’ति (महाव. २५५) खन्धके सीहचम्मादीनं पटिक्खेपो कतोति आह ‘‘सीहचम्मादीनञ्ही’’तिआदि. परिहरणेयेव पटिक्खेपोति अत्तनो सन्तकं कत्वा तं तं विहारं हरित्वा मञ्चपीठादीसु अत्थरित्वा परिभोगेयेव पटिक्खेपो, सेनासनसन्तकं कत्वा भूमत्थरणवसेन पन परिभोगे नेवत्थि दोसो. तेनाह ‘‘सेनासनपरिभोगे पन अकप्पियचम्मं नाम नत्थी’’ति. पावारेन्ति सञ्छादेन्ति सरीरं एतेनाति पावारो. कोजवोति उद्दलोमिएकन्तलोमिआदिकोजवत्थरणं. सेसन्ति भिसि निसीदनं तिणसन्थारो पण्णसन्थारोति अवसिट्ठं सेनासनं. तत्थ भिसीति मञ्चकभिसि वा पीठकभिसि वा. निसीदनन्ति सदसं वेदितब्बं. तिणसन्थारोति येसं केसञ्चि तिणानं सन्थारो. एस नयो पण्णसन्थारे. एत्थ च भिसि हेट्ठा वुत्तत्ता पाकटा. निसीदनं निसीदनसिक्खापदेनेव (पाचि. ५३१ आदयो) पाकटं. तिणसन्थारपण्णसन्थारानि पन लोकपसिद्धानियेव. तेनेवाह ‘‘पाकटमेवा’’ति.

नेव उद्धरेय्य, न उद्धरापेय्याति अत्तना वा उद्धरित्वा पतिरूपे ठाने न ठपेय्य, परेन वा तथा न कारेय्य. तेनाह ‘‘यथा ठपित’’न्तिआदि. तं ठपेन्तेन च ‘‘चतूसु पासाणेसू’’तिआदिना (पाचि. अट्ठ. ११६) पुब्बे वुत्तनयेनेव अन्तोगेहे अनोवस्सके निक्खिपितब्बं. सचे पन सेनासनं ओवस्सति, छदनत्थञ्च तिणं वा इट्ठका वा आनीता होन्ति. सचे उस्सहति, छादेतब्बं. नो चे सक्कोति, यो ओकासो अनोवस्सको, तत्थ निक्खिपितब्बं. सचे सब्बम्पि ओवस्सति, उस्सहन्तेन अन्तोगामे उपासकानं घरे ठपेतब्बं. सचे तेपि ‘‘सङ्घिकं नाम, भन्ते, भारियं, अग्गिदाहादीनं भायामा’’ति न सम्पटिच्छन्ति, अज्झोकासे पासाणानं उपरि मञ्चं ठपेत्वा सेसं पुब्बे वुत्तनयेनेव निक्खिपित्वा तिणेहि च पण्णेहि च पटिच्छादेतब्बं. यञ्हि तत्थ अङ्गमत्तम्पि अवसिस्सति, तं अञ्ञेसं तत्थ आगतानं भिक्खूनं उपकारं भविस्सतीति. उपचारन्ति सब्बपच्छिमसेनासनतो द्वे लेड्डुपाता.

अयमेत्थ आपुच्छितब्बानापुच्छितब्बविनिच्छयो – (पाचि. अट्ठ. ११८) या ताव भूमियं दीघसाला वा पण्णसाला वा होति, यं वा रुक्खत्थम्भेसु कतगेहं उपचिकानं उट्ठानट्ठानं होति, ततो पक्कमन्तेन आपुच्छित्वाव पक्कमितब्बं. तस्मिञ्हि कतिपयानि दिवसानि अजग्गियमाने वम्मिकाव सन्तिट्ठन्ति. यं पन पासाणपिट्ठियं वा पासाणत्थम्भेसु वा कतसेनासनं सिलुच्चयलेणं वा सुधालित्तसेनासनं वा, यत्थ उपचिकासङ्का नत्थि, ततो पक्कमन्तस्स आपुच्छित्वापि अनापुच्छित्वापि गन्तुं वट्टति. तेनाह ‘‘यत्थ पना’’तिआदि. सचे तादिसेपि सेनासने एकेन पस्सेन उपचिका आरोहन्ति, आपुच्छित्वाव गन्तब्बं. आपुच्छनं पन वत्तन्ति आपुच्छनं गमिकवत्तं. इदञ्च इतिकत्तब्बतादस्सनत्थं वुत्तं, न पन वत्तभेददुक्कटन्ति (सारत्थ. टी. पाचित्तिय ३.११८) दस्सनत्थं. केचि पन ‘‘दुक्कटन्ति दस्सनत्थ’’न्ति वदन्ति, तं न युज्जति वत्तक्खन्धकट्ठकथाय ‘‘यं पासाणपिट्ठियं वा पासाणत्थम्भेसु वा कतसेनासनं, यत्थ उपचिकानारोहन्ति, तं अनापुच्छन्तस्सापि अनापत्ती’’ति (चूळव. अट्ठ. ३६०) वुत्तत्ता. आपुच्छन्तेन पन भिक्खुम्हि (पाचि. अट्ठ. ११६) सति भिक्खु आपुच्छितब्बो, तस्मिं असति सामणेरो, तस्मिं असति आरामिको, तस्मिम्पि असति येन विहारो कारापितो, सो विहारसामिको, तस्स वा कुले यो कोचि आपुच्छितब्बो.

‘‘उपचारे’’ति एतस्सेव विवरणं ‘‘बहि आसन्ने’’ति, विहारस्स बहि आसन्नट्ठानेति अत्थो. उपट्ठानसालाय वाति भोजनसालायं वा. दुक्कटमेवाति वुत्तप्पकारञ्हि दसविधं सेय्यं अन्तोगब्भादिम्हि गुत्तट्ठाने पञ्ञपेत्वा गच्छन्तस्स यस्मा सेय्यापि सेनासनम्पि उपचिकाहि पलुज्जति, वम्मिकरासियेव होति, तस्मा पाचित्तियं वुत्तं. बहि पन उपट्ठानसालादीसु पञ्ञपेत्वा गच्छन्तस्स सेय्यामत्तमेव नस्सेय्य ठानस्स अगुत्तताय, न सेनासनं, तस्मा एत्थ दुक्कटं वुत्तं. मञ्चपीठं पन यस्मा न सक्का सहसा उपचिकाहि खायितुं, तस्मा तं विहारेपि सन्थरित्वा गच्छन्तस्स दुक्कटं वुत्तं. विहारूपचारे पन तं विहारचारिकं आहिण्डन्ता दिस्वाव पटिसामेन्ति.

उद्धरणानि कत्वाति एत्थ उद्धरित्वा गच्छन्तेन मञ्चपीठकवानं सब्बं अपनेत्वा (पाचि. अट्ठ. ११८) संहरित्वा चीवरवंसे लग्गेत्वा गन्तब्बं. पच्छा आगन्त्वा वसनकभिक्खुनापि पुन मञ्चपीठं वा पञ्ञपेत्वा सयित्वा गच्छन्तेन तथेव कातब्बं. अन्तोकुट्टतो सेय्यं बहिकुट्टे पञ्ञपेत्वा वसन्तेन गमनकाले पुन गहितट्ठानेयेव पटिसामेतब्बं. उपरिपासादतो ओरोपेत्वा हेट्ठापासादे वसन्तस्सापि एसेव नयो. रत्तिट्ठानदिवाट्ठानेसु मञ्चपीठं पञ्ञपेत्वापि गमनकाले पुन गहितट्ठानेयेव ठपेतब्बं. उद्धरापेत्वा गमनेपि एसेव नयो. आपुच्छित्वा गच्छन्तेन पन ‘‘भिक्खुम्हि सति भिक्खु आपुच्छितब्बो’’तिआदिना (पाचि. अट्ठ. ११६) हेट्ठा वुत्तनयेनेव आपुच्छित्वा गन्तब्बं.

दुतियसेनासनसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

६. अनुपखज्जसिक्खापदवण्णना

‘‘जान’’न्ति वुत्ते ‘‘अनुट्ठापनीयो ‘अय’न्ति जानन्तो’’ति अयं विसेसो कुतो लब्भतीति आह ‘‘तेनेवस्सा’’तिआदि. ननु पदभाजनेपि वुड्ढभावादिजाननमेव वुत्तं, न तु अनुट्ठापनीयभावन्ति अनुयोगं सन्धायाह ‘‘वुड्ढो ही’’तिआदि. बहूपकारतन्ति ‘‘भण्डागारिकत्तादिबहुउपकारभावं’’. न केवलं इदमेवाति आह ‘‘गुणविसिट्ठतञ्चा’’तिआदि, तेन बहूपकारत्तेपि गुणविसिट्ठत्ताभावे, गुणविसिट्ठत्तेपि बहूपकारत्ताभावे दातुं न वट्टतीति दस्सेति. ‘‘भण्डागारिकस्स बहूपकारतं, धम्मकथिकादीनं गुणविसिट्ठतञ्च सल्लक्खेत्वा’’ति (सारत्थ. टी. पाचित्तिय ३.११९-१२१) केचि. धुववासत्थायाति निच्चवासत्थाय. सम्मन्नित्वाति अपलोकनेन कम्मेन सम्मन्नित्वा. कामञ्चेत्थ गिलानस्सापि सङ्घोयेव अनुच्छविकं सेनासनं देति, गिलानो पन अपलोकेत्वा सङ्घेन अदिन्नसेनासनोपि न पीळेतब्बो अनुकम्पितब्बोति दस्सेतुं विसुं वुत्तो.

समन्ता दियड्ढो हत्थोति मज्झे पञ्ञत्तं मञ्चपीठं सन्धाय वुत्तं. एकपस्सेन चे पहोनकदिसा दिस्सति, ततो गहेतब्बं. पादधोवनपासाणतोति द्वारे निक्खित्तपादधोवनपासाणतो. निसीदन्तस्स वा निपज्जन्तस्स वा पाचित्तियन्ति एत्थ निसीदनमत्तेन, निपज्जनमत्तेनेव वा पाचित्तियं. पुनप्पुनं करोन्तस्साति उट्ठायुट्ठाय निसीदतो वा निपज्जतो वा.

सङ्घिके सङ्घिकसञ्ञिवेमतिकपुग्गलिकसञ्ञीनं वसेन तिकपाचित्तियं वेदितब्बं. तिकदुक्कटं पन पुग्गलिके सङ्घिकसञ्ञिवेमतिकअञ्ञपुग्गलिकसञ्ञीनं वसेन. विहारस्स उपचारेति तस्स बहि आसन्नप्पदेसे.

अनुपखज्जसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

७. निक्कड्ढनसिक्खापदवण्णना

अनेककोट्ठकानीति अनेकद्वारकोट्ठकानि. ‘‘निक्खमाति वचनं सुत्वा अत्तनो रुचिया चे निक्खमति, अनापत्ती’’ति (सारत्थ. टी. पाचित्तिय १२६) वदन्ति.

तस्स परिक्खारनिक्कड्ढनेति तस्स सन्तकं यं किञ्चि पत्तचीवरपरिस्सावनधम्मकरणमञ्चपीठभिसिबिब्बोहनादिभेदं अन्तमसो रजनछल्लिपि अत्थि, तस्स परिक्खारस्स निक्कड्ढने. तञ्चाति दुक्कटं परामसति. निक्कड्ढापनेपि एसेव नयो. गाळ्हं बन्धित्वा ठपितेसु पन एकाव आपत्ति.

भण्डनकारककलहकारकमेव सकलसङ्घारामतो निक्कड्ढितुं लभति. सो हि पक्खं लभित्वा सङ्घम्पि भिन्देय्य. अलज्जिआदयो पन अत्तनो वसनट्ठानतोयेव निक्कड्ढितब्बा. सकलसङ्घारामतो निक्कड्ढितुं न वट्टति. तेनाह ‘‘सकलसङ्घारामतोपी’’तिआदि.

निक्कड्ढनसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

८. वेहासकुटिसिक्खापदवण्णना

उपरिवेहासकुटियाति उपरिमतले असन्थतपदराय कुटिया. तेनाह ‘‘उपरि अच्छन्नतलाया’’तिआदि. या हि काचि उपरि अच्छन्नतला द्विभूमिककुटिका वा तिभूमिकादिकुटिका वा, सा ‘‘वेहासकुटी’’ति वुच्चति. इदञ्हि वेहासकुटिलक्खणं. यदि एवं कस्मा पदभाजने ‘‘मज्झिमस्स पुरिसस्स असीसघट्टा’’ति (पाचि. १३१) वुत्तन्ति आह ‘‘पदभाजने पना’’तिआदि. इध अधिप्पेतं कुटिं दस्सेतुन्ति इमस्मिं सिक्खापदे अधिप्पेतं वेहासकुटिं दस्सेतुं. मज्झिमस्स पुरिसस्साति पमाणमज्झिमस्स पुरिसस्स. सब्बहेट्ठिमाहि तुलाहि सीसं न घट्टेतीति असीसघट्टा. अङ्गे विज्झित्वाति अटनियो विज्झित्वा. पवेसितपादकन्ति पवेसितपादसिखं. तस्माति ‘‘भूमत्थे वा’’तिआदिना वुत्तमेवत्थं कारणभावेन पच्चामसति. यस्मा आहच्चपादकादीसु यथावुत्तो अत्थो होति, तस्माति वुत्तं होति.

सहसाति अभिभवित्वा अज्झोत्थरित्वा. अवेहासकुटिकायाति भूमियं कतपण्णसालादीसु, तत्थ अनापत्ति. न हि सक्का तत्थ परस्स पीळा कातुं. सीसघट्टायाति या सीसं घट्टा होति, तत्थापि अनापत्ति. न हि सक्का तत्थ हेट्ठापासादे अनोणतेन विचरितुं, तस्मा असञ्चरणट्ठानत्ता परपीळा न भविस्सति. उपरितलं वा पदरसञ्चितन्ति उपरिमतलं दारुफलकेहि घनसन्थतं. किञ्चि गण्हाति वाति उपरि नागदन्तकादीसु लग्गितं चीवरादिं यं किञ्चि गण्हाति वा. लग्गति वाति एत्थापि एसेव नयो. पटिपक्खभूता आणि पटाणि. यस्सा दिन्नाय निसीदन्तेपि पादा न निपतन्ति, एवंभूता आणि मञ्चपीठानं पादसिखासु दिन्ना होतीति अत्थो. तेनाह ‘‘पादसीसान’’न्तिआदि.

वेहासकुटिसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

९. महल्लकविहारसिक्खापदवण्णना

पिट्ठसङ्घाटस्साति द्वारबन्धस्स. सामन्ता अड्ढतेय्यहत्थो पदेसोति यस्स (पाचि. अट्ठ. १३५) वेमज्झे द्वारं होति, उपरिभागे च उच्चा भित्ति, तस्स तीसु दिसासु सामन्ता अड्ढतेय्यहत्थो पदेसो. खुद्दकस्स पन विहारस्स द्वीसु दिसासु. तत्रापि यं भित्तिं विवरियमानं कवाटं आहनति, सा अपरिपुण्णूपचारापि होति. सचे पन द्वारस्स अधोभागेपि लेपोकासो अत्थि, तम्पि लिम्पितुं वट्टति. अग्गळट्ठपनायाति एत्थ अग्गळसद्देन तंसम्बन्धतो द्वारफलकसहितं द्वारबन्धनं अधिप्पेतं. तेनाह ‘‘सकवाटकस्सा’’तिआदि. ‘‘निच्चलभावत्थाया’’ति इमिना तञ्च खो ठपनं इध निच्चलभावेनाति दस्सेति. को पनेत्थ अधिप्पायोति आह ‘‘कवाटञ्ही’’तिआदि. कम्पतीति चलति. याव द्वारकोसा अग्गळट्ठपनाय पुनप्पुनं लिम्पितब्बो वा लेपापेतब्बो वाति अग्गळट्ठपनत्थाय याव द्वारकोसा पुनप्पुनं अत्तना लिम्पितब्बो वा, परेहि लेपापेतब्बो वाति अत्थो.

ननु चायमत्थो नेव मातिकायं, न पदभाजने वुत्तो, अथ कुतो दट्ठब्बोति आह ‘‘तत्था’’तिआदि. किञ्चापीति यदिपि. अट्ठुप्पत्तियन्ति सिक्खापदस्स निदाने. अधिकारतोति अनुवत्तनतो. आलोकं सन्धेति पिधेतीति आलोकसन्धि. तेनाह ‘‘आलोकसन्धीति वातपानकवाटका वुच्चन्ती’’ति. तत्थ वातपानकवाटकाति वातपानफलका. अनुञ्ञातप्पदेसतो पन अञ्ञत्थ पुनप्पुनं विलिम्पितुं वा विलिम्पापेतुं वा न वट्टति. ‘‘मत्तिकाय कत्तब्बकिच्चं निट्ठापेत्वा पुन चतुत्थलेपे दिन्ने पाचित्तिय’’न्ति (सारत्थ. टी. पाचित्तिय ३.१३५) केचि. ‘‘पुनप्पुनं लेपदानस्स वुत्तप्पमाणतो अञ्ञत्थ पटिक्खित्तमत्तं ठपेत्वा पाचित्तियस्स अवुत्तत्ता दुक्कट’’न्ति अपरे.

अधिट्ठातब्बन्ति संविधातब्बं. अप्पहरितेति एत्थ अप्पसद्दो ‘‘अप्पिच्छो’’तिआदीसु (म. नि. १.२५२, ३३६; सं. नि. २.१४८) विय अभावत्थोति आह ‘‘अहरिते’’ति. सालिवीहिआदि (सारत्थ. टी. २.३०) पुब्बण्णं ‘‘पुरक्खतं सस्सफल’’न्ति कत्वा, तब्बिपरियायतो मुग्गमासादि अपरण्णं. वुत्तन्ति वपितं. ‘‘तस्मिं ठत्वा अधिट्ठहन्तो दुक्कटं आपज्जती’’ति इमिना यस्मिं पदेसे समन्ता वुत्तप्पमाणे परिच्छेदे पुब्बण्णादीनि न सन्ति, तत्थ विहारो कारेतब्बो. यत्थ पन सन्ति, तत्थ कारापेतुं न वट्टतीति दस्सेति. तथेवाति मुखवट्टिअन्तेन. तस्मिं ठातब्बं पतन्तस्स विहारस्स अपतनोकासत्ता, तस्स भिक्खुनो उपरि न पतेय्याति अधिप्पायो. यथापरिच्छिन्नस्स पन ओकासस्स अब्भन्तरं विहारस्स पतन्तस्स ओकासो होतीति अप्पहरितेपि तस्मिं ठत्वा अधिट्ठातुं न लभति. तेनाह ‘‘तस्स अन्तो अहरितेपि ठातुं न लभती’’ति.

ततो चे उत्तरीति तिण्णं मग्गानं वा परियायानं वा उपरि चतुत्थे मग्गे वा परियाये वाति अत्थो. तेनाह ‘‘मग्गेन छादियमाने’’तिआदि. तत्थ मग्गेन छादियमानेति अपरिक्खिपित्वा उजुकमेव छादियमाने. परियायेनाति परिक्खेपेन. तत्थ मग्गेन छादनं इट्ठकसिलासुधाहि लब्भति, परियायेन छादनं तिणपण्णेहीति आह ‘‘इट्ठकसिलासुधाही’’तिआदि. तस्मा यथा इच्छति, तथा द्वे मग्गे वा द्वे परियाये वा अधिट्ठहित्वा ततियं मग्गं वा परियायं वा ‘‘एवं छादेही’’ति आणापेत्वा पक्कमितब्बं. सचे न पक्कमति, तुण्हीभावेन ठातब्बं. सब्बम्पि चेतं छदनं छदनूपरि वेदितब्बं. उपरूपरिछन्नो हि विहारो चिरं अनोवस्सको होतीति मञ्ञमाना एवं छादेन्ति. तिणमुट्ठिगणनायाति तिणकरळगणनाय.

तिकपाचित्तियन्ति अतिरेकद्वत्तिपरियाये अतिरेकसञ्ञिवेमतिकऊनकसञ्ञीनं वसेन तीणि पाचित्तियानि. सेतवण्णादिकरणेति सेतवण्णकाळवण्णगेरुकपरिकम्ममालाकम्मलताकम्ममकरदन्तकपञ्चपटिकानं करणे. लेणगुहातिणकुटिकादीसूति एत्थ लेणन्ति द्वारबद्धं. गुहाति केवला पब्बतगुहा. तिणकुटिका पाकटा एव.

महल्लकविहारसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

१०. सप्पाणकसिक्खापदवण्णना

एकस्मिं घटे एकाव आपत्तीति एकस्मिं उदकघटे एकाव आपत्ति. एस नयो सब्बभाजनेसु. विच्छिन्दन्तस्साति धारं विच्छिन्दन्तस्स. एकेकं पक्खिपन्तस्साति एकेकं तिणं वा पण्णं वा मत्तिकं वा अञ्ञं वा कट्ठगोमयादिं पक्खिपन्तस्स. परियादानन्ति खयं.

‘‘पदीपे (सारत्थ. टी. पाचित्तिय ३.१४०) पतित्वा पटङ्गादिपाणका मरिस्सन्ती’’ति जानन्तस्सापि कुसलचित्तेन पदीपुज्जलनं विय ‘‘सिञ्चनेन पाणका मरिस्सन्ती’’ति पुब्बभागे जानन्तस्सापि ‘‘इदं जलं सिञ्चामी’’ति सिञ्चन्तस्स वधकचित्तं न होतीति आह ‘‘विना वधकचेतनाया’’तिआदि. एवञ्च कत्वा ‘‘पण्णत्तिवज्ज’’न्ति इदम्पि समत्थितं होति. तिचित्तन्ति कुसलाकुसलाब्याकतवसेन तिचित्तं. तथा हि पण्णत्तिं मद्दित्वा सिञ्चन्तस्स वा सिञ्चापेन्तस्स वा अकुसलचित्तेन होति, ‘‘आसनं धोविस्सामी’’ति चित्तेन धोवनत्थं सिञ्चन्तस्स वा सिञ्चापेन्तस्स वा कुसलचित्तेन होति, पण्णत्तिं अजानता अरहता सिञ्चनादिकरणे अब्याकतचित्तेन होतीति कुसलाकुसलाब्याकतचित्तवसेन तिचित्तं होति.

सप्पाणकसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

भूतगामवग्गो दुतियो.