४. पदसोधम्मसिक्खापदवण्णना

पदसो धम्मं वाचेय्याति एकतो पदं पदं धम्मं वाचेय्य, कोट्ठासं कोट्ठासं वाचेय्याति अत्थो. यस्मा न केवलं तिस्सो सङ्गीतियो आरुळ्हधम्मंयेव पदसो वाचेन्तस्स आपत्ति, तस्मा ‘‘सङ्गीतित्तयं अनारुळ्हम्पी’’तिआदि वुत्तं. आदि-सद्देन (पाचि. अट्ठ. ४५) सीलूपदेस धुतङ्गपञ्हआरम्मणकथा बुद्धिकदण्डकञ्ञाणवत्थुअसुभकथादीनं गहणं. मेण्डकमिलिन्दपञ्हेसु थेरस्स सकप्पटिभाने अनापत्ति. यं रञ्ञो सञ्ञापनत्थं आहरित्वा वुत्तं, तत्थ आपत्ति. वण्णपिटकअङ्गुलिमालपिटकरट्ठपालगज्जितआळवकगज्जितगूळ्हमग्गगूळ्हवेस्सन्तरगूळ्हविनयवेदल्लपिटकादीनि पन अबुद्धवचनानियेव.

यस्मा पन तं पदं चतुब्बिधं होति, तस्मा तं दस्सेतुं ‘‘पदानुपदअन्वक्खरानुब्यञ्जनेसू’’ति वुत्तं. तत्थ पदन्ति एको गाथापादो अधिप्पेतो. अनुपदन्ति दुतियपादो. अन्वक्खरन्ति एकेकं अक्खरं. अनुब्यञ्जनन्ति पुरिमब्यञ्जनेन सदिसं पच्छाब्यञ्जनं. यं किञ्चि वा एकं अक्खरं अन्वक्खरं. अक्खरसमूहो अनुब्यञ्जनं. अक्खरानुब्यञ्जनसमूहो पदं. पठमं पदं पदमेव, दुतियं अनुपदन्ति एवमेत्थ नानाकरणं वेदितब्बं. एतेसु पदादीसु यं कञ्चि कोट्ठासं भिक्खुञ्च भिक्खुनिञ्च ठपेत्वा अवसेसपुग्गलेहि सद्धिं एकतो भणन्तस्स पदादिगणनाय पाचित्तियन्ति सम्बन्धो.

एत्थ गाथाबन्धेसु (पाचि. अट्ठ. ४५) ताव ‘‘मनोपुब्बङ्गमा धम्मा’’ति (ध. प. १, २) एकमेकं पदं सामणेरेन सद्धिं एकतो आरभित्वा एकतोयेव निट्ठापेन्तस्स पदगणनाय पाचित्तियं. थेरेन ‘‘मनोपुब्बङ्गमा धम्मा’’ति वुत्ते तं पदं अपापुणित्वा ‘‘मनोसेट्ठा मनोमया’’ति वचनकाले पत्तेन सामणेरेन एकतो भणन्तस्स अनुपदगणनाय. ‘‘रूपं अनिच्च’’न्तिआदि (म. नि. १.३५३, ३५६) वचनकाले तेन सद्धिं ‘‘रू’’ कारमत्तमेव वाचेन्तस्स अन्वक्खरगणनाय. एस नयो गाथाबन्धेपि. ‘‘रूपं, भिक्खवे, अनिच्चं, वेदना अनिच्चा’’ति (म. नि. १.३५३, ३५६) इमं सुत्तं वाचयमानो थेरेन ‘‘रूपं अनिच्च’’न्ति वुच्चमाने सामणेरो सीघपञ्ञताय ‘‘वेदना अनिच्चा’’ति इमं अनिच्चपदं थेरस्स ‘‘रूपं अनिच्च’’न्ति एतेन अनिच्चपदेन सद्धिं एकतो भणन्तो वाचं निच्छारेति, एवं वाचेन्तस्स अनुब्यञ्जनगणनाय पाचित्तियन्ति वेदितब्बं.

तिकपाचित्तियन्ति अनुपसम्पन्ने अनुपसम्पन्नसञ्ञिवेमतिकउपसम्पन्नसञ्ञीनं वसेन तीणि पाचित्तियानि. अनुपसम्पन्नेन सद्धिं एकतो उद्देसग्गहणे एकतो भणन्तस्स अनापत्तीति सम्बन्धो. एस नयो ‘‘सज्झायकरणे, तस्स सन्तिके उद्देसग्गहणे’’ति एत्थापि. तत्रायं विनिच्छयो – उपसम्पन्नो च अनुपसम्पन्नो च निसीदित्वा उद्दिसापेन्ति. आचरियो ‘‘निसिन्नानं भणामी’’ति तेहि सद्धिं एकतो वदति, आचरियस्सेव आपत्ति. अनुपसम्पन्नेन सद्धिं गण्हन्तस्स अनापत्ति. द्वेपि ठिता गण्हन्ति, एसेव नयो. दहरभिक्खु निसिन्नो, सामणेरो ठितो, ‘‘निसिन्नस्स भणामी’’ति भणतो अनापत्ति. सचे दहरो तिट्ठति, इतरो निसीदति, ‘‘ठितस्स भणामी’’ति भणतोपि अनापत्ति. सचे बहूनं भिक्खूनं अन्तरे एको सामणेरो निसिन्नो होति, तस्मिं निसिन्ने पदसो धम्मं वाचेन्तस्स अचित्तका आपत्ति. सचे सामणेरो उपचारं मुञ्चित्वा ठितो वा निसिन्नो वा होति, येसं वाचेति, तेसु अपरियापन्नत्ता एकेन दिसाभागेन पलायनकगन्थं नाम गण्हातीति सङ्खं गच्छति, तस्मा अनापत्ति.

सज्झायकरणेति अनुपसम्पन्नेन सद्धिं एकतो सज्झायकरणे. तस्स सन्तिके उद्देसग्गहणेति अनुपसम्पन्नस्स सन्तिके उद्देसग्गहणे. येभुय्येन पगुणगन्थं भणन्तस्साति सचे एकगाथाय एको पादो नागच्छति, अवसेसा आगच्छन्ति, अयं येभुय्येन पगुणगन्थो नाम. एतेन नयेन सुत्तेपि वेदितब्बो, तं भणन्तस्स. ओसारेन्तस्स चाति परिसामज्झे सुत्तं उच्चारेन्तस्स च.

पदसोधम्मसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.