१. मुसावादवग्गो

१. मुसावादसिक्खापदवण्णना

सम्पजानमुसावादेति एत्थ मुसाति अभूतं अतच्छं वत्थु, वादोति तस्स भूततो तच्छतो विञ्ञापनं, सम्पजानस्स मुसावादो सम्पजानमुसावादो, तस्मिं सम्पजानमुसावादेति अत्थो. तेनाह ‘‘पुब्बे’’तिआदि. सो च पन मुसावादो पुब्बभागक्खणे, तङ्खणे च विजानन्तस्स होति ‘‘पुब्बेवस्स होति ‘मुसा भणिस्स’न्ति, भणन्तस्स होति ‘मुसा भणामी’’’ति (पाचि. ४) वुत्तत्ताति आह ‘‘पुब्बेपि जानित्वा वचनक्खणेपि जानन्तस्सा’’ति. एतञ्हि द्वयं अङ्गभूतं, इतरं पन होतु वा, मा वा, अकारणमेतं. ननु चेतं भणनमेव ञायतीति आह ‘‘भणनञ्च नामा’’तिआदि. अभूतस्साति अतच्छस्स.

हत्थकं सक्यपुत्तन्ति एत्थ हत्थकोति तस्स थेरस्स नामं. सक्यानं पुत्तोति सक्यपुत्तो. बुद्धकाले किर सक्यकुलतो असीति पुरिससहस्सानि पब्बजिंसु, तेसं सो अञ्ञतरो. अवजानित्वा पटिजाननादिवत्थुस्मिन्ति एत्थ अवजानित्वा पटिजाननं नाम तित्थियेहि सद्धिं कथेन्तो अत्तनो वादे कञ्चि दोसं सल्लक्खेन्तो ‘‘नायं मम वादो’’ति अवजानित्वा पुन कथेन्तो कथेन्तो निद्दोसतं सल्लक्खेत्वा ‘‘ममेव अयं वादो’’ति पटिजानाति. आदिसद्देन पटिजानित्वा अवजाननं, अञ्ञेनञ्ञं पटिचरणं, सम्पजानमुसाभासनं, सङ्केतं कत्वा विसंवादकरणञ्च सङ्गण्हाति. इदानि आपत्तिभेददस्सनत्थं ‘‘उत्तरिमनुस्सधम्मारोचनत्थ’’न्तिआदि वुत्तं.

अनुपधारेत्वा सहसा भणन्तस्साति अवीमंसित्वा वेगेन दिट्ठम्पि ‘‘अदिट्ठं मे’’तिआदिना भणन्तस्स. ‘‘अञ्ञं भणिस्सामी’’ति अञ्ञं भणन्तस्साति यो मन्दत्ता मोमूहत्ता पक्खलन्तो ‘‘चीवर’’न्ति वत्तब्बे ‘‘चीर’’न्तिआदीनि भणति, अयं ‘‘अञ्ञं भणिस्सामी’’ति अञ्ञं भणति नाम. यो पन सामणेरेन ‘‘अपि, भन्ते, मय्हं उपज्झायं पस्सित्था’’ति वुत्तो केळिं कुरुमानो ‘‘तव उपज्झायो दारुसकटं योजेत्वा गतो भविस्सती’’ति वा सिङ्गालसद्दं सुत्वा ‘‘कस्सायं सद्दो’’ति वुत्तो ‘‘मातुया ते यानेन गच्छन्तिया कद्दमे लग्गचक्कं उद्धरन्तानं अयं सद्दो’’ति वा एवं नेव दवा, न रवा अञ्ञं भणति, सो आपत्तिं आपज्जतियेव. अञ्ञा पूरणकथा नाम होति – एको गामे थोकं तेलं लभित्वा विहारं आगतो सामणेरं भणति ‘‘त्वं अज्ज कुहिं गतो, गामो एकतेलो अहोसी’’ति वा, पच्छिकाय ठपितं पूवखण्डं लभित्वा ‘‘अज्ज गामे पच्छिकाहि पूवे चारेसु’’न्ति वा, अयं मुसावादोव होति. विसंवादनपुरेक्खारताति विसं वादेन्ति एतेनाति विसंवादनं, वञ्चनाधिप्पायवसप्पवत्तं चित्तं, तस्स पुरेक्खारता विसंवादनपुरेक्खारता, विसंवादनचित्तस्स पुरतो करणन्ति अत्थो.

मुसावादसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

२. ओमसवादसिक्खापदवण्णना

ओमसवादेति खुंसनगरहणवचने. यस्मा पन तं नेव कण्णसुखं, न हदयसुखं, तस्मा तेन कण्णञ्चेव हदयञ्च विज्झतीति आह ‘‘ओविज्झनवचने’’ति, जातिआदीहि घटेत्वा वचनेति वुत्तं होति. तेनाह ‘‘जातिनामा’’तिआदि. तत्थ जाति नाम ब्राह्मणादि उक्कट्ठा चेव चण्डालादि हीना च जाति. नामं नाम अवकण्णकादि हीनञ्चेव बुद्धरक्खितादि उक्कट्ठञ्च नामं. गोत्तं नाम कोसियादि हीनञ्चेव गोतमादि उक्कट्ठञ्च गोत्तं. कम्मं नाम पुप्फछड्डकादि हीनञ्चेव कसिवणिज्जादि उक्कट्ठञ्च कम्मं. सिप्पं नाम नळकारादि हीनञ्चेव मुद्दागणनादि उक्कट्ठञ्च सिप्पं. आबाधो नाम सब्बोपि रोगो हीनोयेव. अथ वा मधुमेहो उक्कट्ठो, सेसो हीनोति वेदितब्बो. लिङ्गं नाम अतिदीघादि हीनञ्चेव नातिदीघादि उक्कट्ठञ्च लिङ्गं. किलेसो नाम रागादिको सब्बोपि किलेसो. आपत्ति नाम सोतापत्तादिका उक्कट्ठा चेव पाराजिकादि अनुक्कट्ठा च आपत्ति. अक्कोसो नाम ‘‘ओट्ठोसी’’तिआदिको हीनो चेव ‘‘पण्डितोसी’’तिआदिको (पाचि. १५) उक्कट्ठो च अक्कोसो.

यथा तथाति पाळिआगतानागतपदानं येन केनचि आकारेन. इमस्मिं सिक्खापदे ठपेत्वा भिक्खुं भिक्खुनिआदयो सब्बे सत्ता अनुपसम्पन्नट्ठाने ठिताति आह ‘‘इध चा’’तिआदि. दवकम्यता नाम केळिहसाधिप्पायता. सब्बत्थाति उपसम्पन्नानुपसम्पन्नेसु चेव पाळिआगतानागतपदेसु चाति सब्बत्थ. अत्थधम्मअनुसासनिपुरेक्खारानन्ति एत्थ ‘‘चण्डालोसी’’तिआदिकाय पाळिया अत्थं वण्णेन्तो अत्थपुरेक्खारो नाम. पाळिं वाचेन्तो धम्मपुरेक्खारो नाम. अनुसिट्ठियं ठत्वा ‘‘इदानिपि चण्डालोसि, पापं मा अकासि. मा तमोतमपरायणो अहोसी’’तिआदिना (पाचि. अट्ठ. ३५) नयेन कथेन्तो अनुसासनिपुरेक्खारो नामाति वेदितब्बो.

ओमसवादसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

३. पेसुञ्ञसिक्खापदवण्णना

भिक्खुपेसुञ्ञेति पिसतीति पिसुणा, याय वाचाय समग्गे सत्ते अवयवभूते वग्गे भिन्ने करोति, सा वाचा पिसुणा, पिसुणा एव पेसुञ्ञं, ताय वाचाय समन्नागतो पिसुणो, तस्स कम्मं पेसुञ्ञं, भिक्खुस्स पेसुञ्ञं भिक्खुपेसुञ्ञं, तस्मिं भिक्खुपेसुञ्ञे, भिक्खुतो सुत्वा भिक्खुना, भिक्खुस्स वा उपसंहटपेसुञ्ञेति अत्थो. तेनाह ‘‘जातिआदीही’’तिआदि. तञ्च खो द्वीहि कारणेहि उपसंहरतीति आह ‘‘भिक्खुनो पियकम्यताय वा’’तिआदि. तत्थ भिक्खुनो पियकम्यतायाति यस्स तं भासति, तस्स भिक्खुनो ‘‘एवमहं एतस्स पियो भविस्सामी’’ति अत्तनो पियभावं पत्थयमानताय. भेदाधिप्पायेनाति ‘‘एवमयं तेन सद्धिं भिज्जिस्सती’’ति परस्स परेन भेदं इच्छन्तेन. अथ वा पियसुञ्ञकरणतो पेसुञ्ञं (सारत्थ. टी. पाचित्तिय ३.३६) निरुत्तिनयेन, याय वाचाय यस्स तं भासति, तस्स हदये अत्तनो पियभावं, परस्स च सुञ्ञभावं करोति, सा वाचा, ‘‘भिक्खुस्स पेसुञ्ञं भिक्खुपेसुञ्ञ’’न्तिआदिना एवम्पेत्थ अत्थो दट्ठब्बो. ‘‘वुत्तनयेनेवाति ‘‘जातिआदीहि अक्कोसवत्थूही’’तिआदिना वुत्तनयेन.

पाळिमुत्तकअक्कोसूपसंहारेति ‘‘चोरोसी’’तिआदिना अक्कोसस्स उपसंहारे. ‘‘अनक्कोसवत्थुभूतं पन पेसुञ्ञकरं तस्स किरियं, वचनं वा पियकम्यताय उपसंहरन्तस्स किञ्चापि इमिना सिक्खापदेन आपत्ति न दिस्सति, तथापि दुक्कटेन भवितब्ब’’न्ति (सारत्थ. टी. पाचित्तिय ३.३६) वदन्ति. पापगरहिताय वदन्तस्साति एकं अक्कोसन्तं, एकञ्च खमन्तं दिस्वा ‘‘अहो निल्लज्जो, ईदिसम्पि नाम भवन्तं पुन वत्तब्बं मञ्ञिस्सती’’ति एवं केवलं पापगरहिताय भणन्तस्स.

पेसुञ्ञसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

४. पदसोधम्मसिक्खापदवण्णना

पदसो धम्मं वाचेय्याति एकतो पदं पदं धम्मं वाचेय्य, कोट्ठासं कोट्ठासं वाचेय्याति अत्थो. यस्मा न केवलं तिस्सो सङ्गीतियो आरुळ्हधम्मंयेव पदसो वाचेन्तस्स आपत्ति, तस्मा ‘‘सङ्गीतित्तयं अनारुळ्हम्पी’’तिआदि वुत्तं. आदि-सद्देन (पाचि. अट्ठ. ४५) सीलूपदेस धुतङ्गपञ्हआरम्मणकथा बुद्धिकदण्डकञ्ञाणवत्थुअसुभकथादीनं गहणं. मेण्डकमिलिन्दपञ्हेसु थेरस्स सकप्पटिभाने अनापत्ति. यं रञ्ञो सञ्ञापनत्थं आहरित्वा वुत्तं, तत्थ आपत्ति. वण्णपिटकअङ्गुलिमालपिटकरट्ठपालगज्जितआळवकगज्जितगूळ्हमग्गगूळ्हवेस्सन्तरगूळ्हविनयवेदल्लपिटकादीनि पन अबुद्धवचनानियेव.

यस्मा पन तं पदं चतुब्बिधं होति, तस्मा तं दस्सेतुं ‘‘पदानुपदअन्वक्खरानुब्यञ्जनेसू’’ति वुत्तं. तत्थ पदन्ति एको गाथापादो अधिप्पेतो. अनुपदन्ति दुतियपादो. अन्वक्खरन्ति एकेकं अक्खरं. अनुब्यञ्जनन्ति पुरिमब्यञ्जनेन सदिसं पच्छाब्यञ्जनं. यं किञ्चि वा एकं अक्खरं अन्वक्खरं. अक्खरसमूहो अनुब्यञ्जनं. अक्खरानुब्यञ्जनसमूहो पदं. पठमं पदं पदमेव, दुतियं अनुपदन्ति एवमेत्थ नानाकरणं वेदितब्बं. एतेसु पदादीसु यं कञ्चि कोट्ठासं भिक्खुञ्च भिक्खुनिञ्च ठपेत्वा अवसेसपुग्गलेहि सद्धिं एकतो भणन्तस्स पदादिगणनाय पाचित्तियन्ति सम्बन्धो.

एत्थ गाथाबन्धेसु (पाचि. अट्ठ. ४५) ताव ‘‘मनोपुब्बङ्गमा धम्मा’’ति (ध. प. १, २) एकमेकं पदं सामणेरेन सद्धिं एकतो आरभित्वा एकतोयेव निट्ठापेन्तस्स पदगणनाय पाचित्तियं. थेरेन ‘‘मनोपुब्बङ्गमा धम्मा’’ति वुत्ते तं पदं अपापुणित्वा ‘‘मनोसेट्ठा मनोमया’’ति वचनकाले पत्तेन सामणेरेन एकतो भणन्तस्स अनुपदगणनाय. ‘‘रूपं अनिच्च’’न्तिआदि (म. नि. १.३५३, ३५६) वचनकाले तेन सद्धिं ‘‘रू’’ कारमत्तमेव वाचेन्तस्स अन्वक्खरगणनाय. एस नयो गाथाबन्धेपि. ‘‘रूपं, भिक्खवे, अनिच्चं, वेदना अनिच्चा’’ति (म. नि. १.३५३, ३५६) इमं सुत्तं वाचयमानो थेरेन ‘‘रूपं अनिच्च’’न्ति वुच्चमाने सामणेरो सीघपञ्ञताय ‘‘वेदना अनिच्चा’’ति इमं अनिच्चपदं थेरस्स ‘‘रूपं अनिच्च’’न्ति एतेन अनिच्चपदेन सद्धिं एकतो भणन्तो वाचं निच्छारेति, एवं वाचेन्तस्स अनुब्यञ्जनगणनाय पाचित्तियन्ति वेदितब्बं.

तिकपाचित्तियन्ति अनुपसम्पन्ने अनुपसम्पन्नसञ्ञिवेमतिकउपसम्पन्नसञ्ञीनं वसेन तीणि पाचित्तियानि. अनुपसम्पन्नेन सद्धिं एकतो उद्देसग्गहणे एकतो भणन्तस्स अनापत्तीति सम्बन्धो. एस नयो ‘‘सज्झायकरणे, तस्स सन्तिके उद्देसग्गहणे’’ति एत्थापि. तत्रायं विनिच्छयो – उपसम्पन्नो च अनुपसम्पन्नो च निसीदित्वा उद्दिसापेन्ति. आचरियो ‘‘निसिन्नानं भणामी’’ति तेहि सद्धिं एकतो वदति, आचरियस्सेव आपत्ति. अनुपसम्पन्नेन सद्धिं गण्हन्तस्स अनापत्ति. द्वेपि ठिता गण्हन्ति, एसेव नयो. दहरभिक्खु निसिन्नो, सामणेरो ठितो, ‘‘निसिन्नस्स भणामी’’ति भणतो अनापत्ति. सचे दहरो तिट्ठति, इतरो निसीदति, ‘‘ठितस्स भणामी’’ति भणतोपि अनापत्ति. सचे बहूनं भिक्खूनं अन्तरे एको सामणेरो निसिन्नो होति, तस्मिं निसिन्ने पदसो धम्मं वाचेन्तस्स अचित्तका आपत्ति. सचे सामणेरो उपचारं मुञ्चित्वा ठितो वा निसिन्नो वा होति, येसं वाचेति, तेसु अपरियापन्नत्ता एकेन दिसाभागेन पलायनकगन्थं नाम गण्हातीति सङ्खं गच्छति, तस्मा अनापत्ति.

सज्झायकरणेति अनुपसम्पन्नेन सद्धिं एकतो सज्झायकरणे. तस्स सन्तिके उद्देसग्गहणेति अनुपसम्पन्नस्स सन्तिके उद्देसग्गहणे. येभुय्येन पगुणगन्थं भणन्तस्साति सचे एकगाथाय एको पादो नागच्छति, अवसेसा आगच्छन्ति, अयं येभुय्येन पगुणगन्थो नाम. एतेन नयेन सुत्तेपि वेदितब्बो, तं भणन्तस्स. ओसारेन्तस्स चाति परिसामज्झे सुत्तं उच्चारेन्तस्स च.

पदसोधम्मसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

५. पठमसहसेय्यसिक्खापदवण्णना

इध ‘‘भिक्खुं ठपेत्वा अवसेसो अनुपसम्पन्नो नामा’’ति (पाचि. ५२) वचनतो तिरच्छानगतोपि अनुपसम्पन्नोयेव, सो च खो न सब्बो, मेथुनधम्मापत्तिया वत्थुभूतोवाति आह ‘‘अन्तमसो’’तिआदि. तस्स च परिच्छेदो मेथुनधम्मापत्तिया वुत्तनयेनेव वेदितब्बो. दिरत्ततिरत्तन्ति एत्थ दिरत्तवचनेन न कोचि विसेसत्थो लब्भति, केवलं लोकवोहारवसेन ब्यञ्जनसिलिट्ठताय, मुखारुळ्हताय एवं वुत्तन्ति वेदितब्बं. द्विन्नं वा तिण्णं वा रत्तीनन्ति पन वचनत्थमत्तदस्सनत्थं वुत्तं, निरन्तरतिरत्तदस्सनत्थं वा दिरत्तग्गहणं कतन्ति दट्ठब्बं. सहसेय्यन्ति एकतो सेय्यं. सेय्याति च कायप्पसारणसङ्खातं सयनम्पि वुच्चति ‘‘सयनं सेय्या’’ति कत्वा, यस्मिं सेनासने सयन्ति, तम्पि ‘‘सयन्ति एत्थाति सेय्या’’ति कत्वा. तदुभयम्पि इध सामञ्ञेन, एकसेसनयेन वा गहितन्ति आह ‘‘सब्बच्छन्नपरिच्छन्ने’’तिआदि.

तत्थ यं सेनासनं उपरि पञ्चहि छदनेहि (पाचि. अट्ठ. ५१), अञ्ञेन वा केनचि अन्तमसो वत्थेनापि सब्बमेव परिच्छन्नं, भूमितो पट्ठाय याव छदनं आहच्च, अनाहच्चापि वा सब्बन्तिमेन परियायेन दियड्ढहत्थुब्बेधेन पाकारेन वा अञ्ञेन वा केनचि अन्तमसो वत्थेनापि परिक्खित्तं, इदं सब्बच्छन्नसब्बपरिच्छन्नं नाम. यस्स पन उपरि बहुतरं ठानं छन्नं, अप्पं अच्छन्नं, समन्ततो च बहुतरं परिक्खित्तं, अप्पं अपरिक्खित्तं, इदं येभुय्येन छन्नं येभुय्येन परिच्छन्नं नाम. तस्मिं सब्बच्छन्नपरिच्छन्ने, येभुय्येन छन्नपरिच्छन्ने वा.

विदहेय्याति करेय्य, तञ्च खो अत्थतो सम्पादनन्ति आह ‘‘सम्पादेय्या’’ति. अयञ्हेत्थ सङ्खेपत्थो ‘‘सेनासनसङ्खातं सेय्यं पविसित्वा कायप्पसारणसङ्खातं सेय्यं कप्पेय्य विदहेय्य सम्पादेय्या’’ति. दियड्ढहत्थुब्बेधो वड्ढकिहत्थेन गहेतब्बो. एकूपचारोति वलञ्जनद्वारस्स एकत्तं सन्धाय वुत्तं. सतगब्भं वा चतुसालं एकूपचारं होतीति सम्बन्धो. तत्थ वाति पुरिमपुरिमदिवसे यत्थ वुट्ठं, तस्मिंयेव सेनासने वा. अञ्ञत्थ वा तादिसेति यथावुत्तलक्खणेन समन्नागते अञ्ञस्मिं पुब्बे अवुट्ठसेनासने वा. तेन वाति येन सह पुरिमपुरिमदिवसे वुट्ठं, तेन वा. अञ्ञेन वाति येन सह पुरिमपुरिमस्मिं दिवसे वुट्ठं, ततो अञ्ञेन वा. सङ्खेपोति सङ्खेपवण्णना. यदि एवं वित्थारो कथं वेदितब्बोति आह ‘‘वित्थारो पना’’तिआदि.

उपड्ढच्छन्नपरिच्छन्नादीसूति आदिसद्देन ‘‘सब्बच्छन्ने चूळकपरिच्छन्ने दुक्कटं, येभुय्येन छन्ने चूळकपरिच्छन्ने दुक्कटं, सब्बपरिच्छन्ने चूळकच्छन्ने दुक्कटं, येभुय्येन परिच्छन्ने चूळकच्छन्ने दुक्कट’’न्ति (पाचि. अट्ठ. ५३) अट्ठकथायं वुत्तानं गहणं. ततियाय रत्तिया पुरारुणा निक्खमित्वा पुन वसन्तस्साति ततियाय रत्तिया अरुणतो पुरेतरमेव निक्खमित्वा अरुणं बहि उट्ठापेत्वा चतुत्थदिवसे अत्थङ्गते सूरिये पुन वसन्तस्स. सब्बच्छन्नसब्बापरिच्छन्नादीसूति एत्थ पन आदिसद्देन ‘‘सब्बपरिच्छन्ने सब्बअच्छन्ने, येभुय्येन अच्छन्ने येभुय्येन अपरिच्छन्ने’’ति (पाचि. ५४) पाळियं आगतानं, ‘‘उपड्ढच्छन्ने चूळकपरिच्छन्ने अनापत्ति, उपड्ढपरिच्छन्ने चूळकच्छन्ने अनापत्ति, चूळकच्छन्ने चूळकपरिच्छन्ने अनापत्ती’’ति (पाचि. अट्ठ. ५३) अट्ठकथायं आगतानञ्च गहणं.

पठमसहसेय्यसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

६. दुतियसहसेय्यसिक्खापदवण्णना

मनुस्सित्थियाति जीवमानकमनुस्सित्थिया. ‘‘मतित्थी पन किञ्चापि पाराजिकवत्थुभूता, अनुपादिन्नपक्खे पन ठितत्ता सहसेय्यापत्तिं न करोती’’ति (वजिर. टी. पाचित्तिय ५५) वदन्ति. अदिस्समानरूपाहि पन यक्खिपेतीहि, मेथुनस्स अवत्थुभूताय च तिरच्छानगतित्थिया अनापत्ति. पठमदिवसेपीति पठमस्मिं विय सिक्खापदे न चतुत्थेयेव दिवसे, अथ खो इध पठमदिवसेपीति अत्थो. इमिना इध दिवसपरिच्छेदो नत्थीति दस्सेति. अङ्गेसु पन पाचित्तियवत्थुकसेनासनं, तत्थ मातुगामेन सह निपज्जनं, सूरियत्थङ्गमनन्ति तीणि अङ्गानीति अयम्पि विसेसो दट्ठब्बो.

दुतियसहसेय्यसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

७. धम्मदेसनासिक्खापदवण्णना

छप्पञ्चवाचाहीति छहि पञ्चहि वाचाहि. वाचापरिच्छेदो पनेत्थ कथं वेदितब्बोति आह ‘‘उत्तरि छप्पञ्चवाचाही’’तिआदि. सब्बत्थाति सुत्ते, अट्ठकथायञ्च. सचे अट्ठकथं, धम्मपदं, जातकादिवत्थुं वा कथेतुकामो होति, छप्पदमत्तमेव कथेतुं वट्टति. पाळिया सद्धिं कथेन्तेन एकं पदं पाळितो, पञ्च अट्ठकथातोति एवं छ पदानि अनतिक्कमित्वाव कथेतब्बो. पुरिसेनाति मनुस्सपुरिसेन. तेनाह ‘‘मनुस्सविग्गहं गहेत्वा पना’’तिआदि.

तिकपाचित्तियन्ति मातुगामे मातुगामसञ्ञिवेमतिकअमातुगामसञ्ञीनं वसेन तीणि पाचित्तियानि. अञ्ञस्स वा मातुगामस्साति एकस्स मातुगामस्स देसेत्वा निसिन्ने पुन आगतस्स अञ्ञस्स मातुगामस्स, एवं पन एकासने निसिन्नेन मातुगामसतस्सापि देसेतुं वट्टति. ‘‘विञ्ञुमनुस्सित्थिया’’ति वचनतो अविञ्ञित्थियापि देसयतो अनापत्ति. इरियापथपरिवत्ताभावोति अत्तनो वा मातुगामस्स वा इरियापथपरिवत्ताभावो. कप्पियकारकस्साभावोति विञ्ञुस्स कप्पियकारकस्साभावो, दुतियानियते वुत्तलक्खणस्स मनुस्सस्स अभावोति वुत्तं होति. किरियाकिरियन्ति एत्थ उत्तरि छप्पञ्चवाचाहि धम्मदेसना किरिया, कप्पियकारकस्स अग्गहणं अकिरियाति दट्ठब्बं.

धम्मदेसनासिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

८. भूतारोचनसिक्खापदवण्णना

निप्परियायेनाति ‘‘पठमं झानं समापज्जि’’न्तिआदिना (पाचि. ७१) उजुकमेव. परियायेन आरोचितन्ति ‘‘यो ते विहारे वसि, सो भिक्खु पठमं झानं समापज्जि, समापज्जति, समापन्नो’’तिआदिना (पाचि. ७५) अञ्ञापदेसेन भणितं. परिनिब्बानकाले (पाचि. अट्ठ. ७७), पन अन्तरा वा अतिकड्ढियमानेन उपसम्पन्नस्स भूतं आरोचेतुं वट्टति. अनतिकड्ढियमानेनापि (सारत्थ. टी. पाचित्तिय ३.७७) तथारूपे कारणे सति आरोचेतुं वट्टतियेव. तेनेव अञ्ञतरेन दहरभिक्खुना उपवदितो अञ्ञतरो थेरो ‘‘आवुसो, उपरिमग्गत्थाय वायामं मा अकासि, खीणासवो तया उपवदितो’’ति आह. थेरेन च ‘‘अत्थि ते, आवुसो, इमस्मिं सासने पतिट्ठा’’ति पुट्ठो दहरभिक्खु ‘‘आम, भन्ते, सोतापन्नो आह’’न्ति अवोच. ‘‘कारको अय’’न्ति ञत्वापि पटिपत्तिया अमोघभावदस्सनेन समुत्तेजनाय, सम्पहंसनाय च अरिया अत्तानं पकासेन्तियेव. तेनाह ‘‘तथारूपे कारणे सति उपसम्पन्नस्स आरोचयतो’’ति. सुतपरियत्तिसीलगुणं पन अनुपसम्पन्नस्सपि आरोचेतुं वट्टति. कस्मा न इध उम्मत्तकादयो गहिताति आह ‘‘यस्मा पना’’तिआदि. आदिसद्देन खित्तचित्तवेदनाट्टानं गहणं. तस्मिं सतीति उम्मत्तकादिभावे सति. इध न गहिताति इमस्मिं सिक्खापदे पदभाजनियं न गहिता. अचित्तकन्ति पण्णत्तिजाननचित्ताभावेन अचित्तकं. कुसलाब्याकतचित्तेहि द्विचित्त’’न्ति इदं उक्कट्ठपरिच्छेदेन अरियपुग्गलेयेव सन्धाय वुत्तं. न हि पण्णत्तिं अजानन्ता झानलाभिनो पुथुज्जना वत्थुम्हि लोभवसेन अकुसलचित्तेनापि न आरोचेन्तीति. दुक्खवेदनाय वा अभावतो ‘‘द्विवेदन’’न्ति इमस्स अनुरूपं कत्वा एवं वुत्तन्ति दट्ठब्बं.

भूतारोचनसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

९. दुट्ठुल्लारोचनसिक्खापदवण्णना

द्विन्नं ‘आपत्तिक्खन्धानन्ति पाराजिकसङ्घादिसेससङ्खातानं द्विन्नं आपत्तिक्खन्धानं. आयतिं संवरत्थायाति ‘‘एवमेस परेसु हिरोत्तप्पेनापि आयतिं संवरं आपज्जिस्सती’’ति आयतिं संवरत्थाय. आपत्तीनञ्च कुलानञ्च परियन्तं कत्वा वा अकत्वा वाति ‘‘एत्तका आपत्तियो आरोचेतब्बा, एत्तकेसु कुलेसु आरोचेतब्बा’’ति एवं आपत्तीनञ्च कुलानञ्च परियन्तं कत्वा वा अकत्वा वा.

अदुट्ठुल्लायाति पाराजिकसङ्घादिसेसं ठपेत्वा अवसेसपञ्चापत्तिक्खन्धसङ्खाताय अदुट्ठुल्लाय आपत्तिया. अवसेसे छ आपत्तिक्खन्धेति सङ्घादिसेसवज्जिते सेसे छ आपत्तिक्खन्धे. पुरिमपञ्चसिक्खापदवीतिक्कमसङ्खातं दुट्ठुल्लन्ति पाणातिपातवेरमणिआदिकस्स आदितो पञ्चसिक्खापदस्स वीतिक्कमसङ्खातं दुट्ठुल्लं. इतरं अदुट्ठुल्लं वा अज्झाचारन्ति ततो अञ्ञं विकालभोजनादिकपञ्चकं, सुक्कविसट्ठिकायसंसग्गदुट्ठुल्लअत्तकामञ्चेति अदुट्ठुल्लं वा अज्झाचारं. वत्थुमत्तन्ति ‘‘अयं सुक्कविस्सट्ठिं आपन्नो, दुट्ठुल्लं, अत्तकामं, कायसंसग्गं आपन्नो’’ति एवं वत्थुमत्तं वा आरोचेन्तस्स. आपत्तिमत्तन्ति ‘‘अयं पाराजिकं आपन्नो, सङ्घादिसेसं, थुल्लच्चयं, पाचित्तियं, पाटिदेसनीयं, दुक्कटं, दुब्भासितं आपन्नो’’ति एवं आपत्तिमत्तं वा आरोचेन्तस्स. वुत्तलक्खणस्साति ‘‘पाराजिकं अनज्झापन्नस्सा’’ति कङ्खा. अट्ठ. दुट्ठुल्लारोचनसिक्खापदवण्णना) एवं वुत्तलक्खणस्स. सवत्थुकोति वत्थुना सह घटितो.

दुट्ठुल्लारोचनसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

१०. पथवीखणनसिक्खापदवण्णना

पासाणसक्खरकथलमरुम्बवालुकादीसूति एत्थ मुट्ठिप्पमाणतो उपरि पासाणाति वेदितब्बा. मुट्ठिप्पमाणा सक्खरा. कथलाति कपालखण्डानि. मरुम्बाति कटसक्खरा. वालुका वालिकायेव. अञ्ञतरस्स ततियभागो होतीति ततियो भागो होति. इदं वुत्तं होति – यतो पंसुं वा मत्तिकं वा आहरापेत्वा विसुं विसुं कते द्वे कोट्ठासा पंसु वा मत्तिका वा एको पासाणादीसु अञ्ञतरो होति, अयं मिस्सकपथवी नामाति. ओवट्ठो नाम देवेन ओवट्ठो (पाचि. ८६). वुत्तन्ति पदभाजनियं, सीहळट्ठकथायमेव वा वुत्तं. अधिकतरपासाणादिमिस्साति अधिकतरपासाणादीहि मिस्सा, अदड्ढापि वुत्तप्पमाणतो अधिकतरपासाणादिमिस्साति अधिप्पायो. वा-सद्दो अवुत्तविकप्पत्थो, तेन ऊनकचतुमासोवट्ठपथविं सङ्गण्हाति. सुद्धपासाणादिभेदायाति सुद्धा पासाणा एत्थाति सुद्धपासाणा, सा आदि यस्स भेदस्स सो सुद्धपासाणादि. आदि-सद्देन सुद्धसक्खरादीनं गहणं. सुद्धपासाणादिभेदो यस्सा सा सुद्धपासाणादिभेदा, ताय सुद्धपासाणादिभेदाय, सुद्धपासाणादिप्पकारायाति अत्थो.

सयं खणतीति एत्थ यो अन्तमसो पादङ्गुट्ठकेनपि खणति, उदकम्पि छड्डेन्तो भिन्दति, पादङ्गुट्ठकेनपि विलिखति, पत्तम्पि पचन्तो दहति, सो सब्बो खणतियेवाति वेदितब्बो. तेनाह ‘‘खणनभेदनविलेखनपचनादीहि विकोपेतीति. पत्तं पचन्तेन (पाचि. अट्ठ. ८७) हि पुब्बे पक्कट्ठानेयेव पचितब्बो. अदड्ढाय पथविया अग्गिं ठपेतुं न वट्टति. पत्तपचनकपालस्स पन उपरि अग्गिं ठपेतुं वट्टति. दारूनं उपरि ठपेति, सो अग्गि तानि दहन्तो गन्त्वा पथविं दहति, न वट्टति. इट्ठकपासाणादीसुपि एसेव नयो. तत्रापि हि इट्ठकादीनंयेव उपरि ठपेतुं वट्टति. कस्मा? तेसं अनुपादानत्ता. न हि तानि अग्गिस्स उपादानसङ्खं गच्छन्ति. सुक्खखाणुरुक्खादीसुपि अग्गिं दातुं न वट्टति. सचे पन ‘‘पथविं अपत्तमेव निब्बापेत्वा गमिस्सामी’’ति देति, वट्टति. पच्छा निब्बापेतुं न सक्कोति, अविसयत्ता अनापत्ति. वुत्तनयेनेवाति ‘‘खणनभेदनविलिखनपचनादीही’’ति वुत्तेनेव नयेन. नियमेत्वाति सन्निट्ठानं कत्वा. इतरोति आणापको.

‘‘पोक्खरणिं खणा’’ति (पाचि. अट्ठ. ८६) वदति, वट्टति. खतायेव पोक्खरणी नाम होति, तस्मा अयं कप्पियवोहारो. एस नयो ‘‘वापिं, तळाकं, आवाटं खणा’’तिआदीसुपि. ‘‘इमं ओकासं खण, इमस्मिं ओकासे पोक्खरणिं खणा’’ति पन वत्तुं न वट्टति. ‘‘कन्दं खण मूलं खणा’’ति अनियमेत्वा वत्तुं वट्टति. ‘‘इमं वल्लिं खण, इमस्मिं ओकासे कन्दं वा मूलं वा खणा’’ति वत्तुं न वट्टति. तेनाह ‘‘ओकासं अनियमेत्वा…पे… भणन्तस्सा’’ति. आतपेन सुक्खकद्दमो च फलति, तत्र यो हेट्ठा पथविया असम्बद्धो, तमेव अपनेतुं वट्टति. एस नयो गोकण्टकेपि. तेनाह ‘‘आतपेन…पे… असम्बद्ध’’न्ति. तत्थ गोकण्टको (पाचि. अट्ठ. ८६) नाम गावीनं खुरच्छिन्नकद्दमो वुच्चति. सचे पन हेट्ठिमतलेन भूमिसम्बन्धो, विकोपेतुं न वट्टति. भिज्जित्वा पतितनदितटन्ति भिज्जित्वा नदिसामन्ता पतितं ओमकचातुमासं ओवट्ठं नदितटं. सचे पन भिज्जित्वा उदकेयेव पकति, देवे अतिरेकचातुमासं ओवट्ठेपि उदकेयेव उदकस्स पतितत्ता वट्टति. महन्तम्पि नङ्गलच्छिन्नमत्तिकापिण्डन्ति महन्तम्पि कसितट्ठाने हेट्ठा पथविया असम्बद्धं नङ्गलच्छिन्नमत्तिकापिण्डं. एवमादिसद्देन कूटासिञ्चनयोग्गतनुककद्दमादीनं गहणं. असञ्चिच्च रुक्खादिपवट्टनेन भिन्दन्तस्साति पासाणरुक्खादीनि वा पवट्टेन्तस्स, कत्तरदण्डेन वा आहच्च आहच्च गच्छन्तस्स पथवी भिज्जति, सा ‘‘तेन भिन्दिस्सामी’’ति एवं सञ्चिच्च अभिन्नत्ता असञ्चिच्च भिन्ना नाम होति, इति असञ्चिच्च रुक्खादिप्पवट्टनेन भिन्दन्तस्स अनापत्ति. असतिया पादङ्गुट्ठकादीहि विलिखन्तस्साति यो अञ्ञविहितो केनचि सद्धिं किञ्चि कथेन्तो पादङ्गुट्ठकेन वा कत्तरयट्ठिया वा पथविं विलिखन्तो तिट्ठति, तस्स एवं असतिया पादङ्गुट्ठकादीहि विलिखन्तस्स अनापत्ति.

पथवीखणनसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

मुसावादवग्गो पठमो.