९. कम्मप्पटिबाहनसिक्खापदवण्णना
नवमे धम्मिकानं कम्मानन्ति धम्मेन विनयेन सत्थुसासनेन कतानं अपलोकनकम्मं ञत्तिकम्मं ञत्तिदुतियकम्मं ञत्तिचतुत्थकम्मन्ति इमेसं चतुन्नं कम्मानं. तत्रायं सङ्खेपतो कम्मविनिच्छयो – तत्र अपलोकनकम्मं नाम समग्गस्स सङ्घस्स अनुमतिया तं तं वत्थुं कित्तेत्वा ‘‘रुच्चति सङ्घस्सा’’ति तिक्खत्तुं सावेत्वा कत्तब्बं कम्मं वुच्चति. समग्गस्सेव पन सङ्घस्स अनुमतिया एकाय ञत्तिया कत्तब्बं कम्मं ञत्तिकम्मं नाम. एकाय ञत्तिया चेव अनुस्सावनाय च कत्तब्बं कम्मं ञत्तिदुतियकम्मं नाम. एकाय पन ञत्तिया तीहि च अनुस्सावनाहि कत्तब्बं कम्मं ञत्तिचतुत्थकम्मं नाम.
तेसु अपलोकनकम्मं (परि. ४९६; परि. अट्ठ. ४९५-४९६) पञ्च ठानानि गच्छति ओसारणं निस्सारणं भण्डुकम्मं ब्रह्मदण्डं कम्मलक्खणन्ति. तत्थ कण्टकसामणेरस्स नासना विय निस्सारणा, तादिसंयेव सम्मावत्तन्तं दिस्वा पवेसना ‘ओसारणा’ति वेदितब्बा. पब्बज्जापेक्खस्स केसच्छेदनापुच्छनं भण्डुकम्मं (महाव. ९८) नाम. मुखरस्स भिक्खुनो भिक्खू दुरुत्तवचनेहि घट्टेन्तस्स ‘‘इत्थन्नामो भिक्खु मुखरो भिक्खू दुरुत्तवचनेहि घट्टेन्तो विहरति, सो भिक्खु यं इच्छेय्य, तं वदेय्य, भिक्खूहि इत्थन्नामो भिक्खु नेव वत्तब्बो, न ओवादानुसासनिं कत्तब्बो, न ओवदितब्बो’’ति ‘‘सङ्घं, भन्ते, पुच्छामि ‘इत्थन्नामस्स भिक्खुनो ब्रह्मदण्डस्स दानं रुच्चति सङ्घस्सा’ति, दुतियम्पि पुच्छामि, ततियम्पि पुच्छामि ‘इत्थन्नामस्स, भन्ते, भिक्खुनो ब्रह्मदण्डस्स दानं रुच्चति सङ्घस्सा’’’ति एवं कत्तब्बं कम्मं ब्रह्मदण्डं (चूळव. ४४५) नाम. यं पन भगवता भिक्खुनीनं ऊरुं विवरित्वा दस्सनादिवत्थूसु ‘‘अवन्दियो सो, भिक्खवे, भिक्खु भिक्खुनिसङ्घेन कातब्बो’’ति (चूळव. ४११) एवं अवन्दियकम्मं अनुञ्ञातं, यं भिक्खुनीहि ‘‘अय्ये, असुको नाम अय्यो भिक्खुनीनं अप्पसादनीयं दस्सेति, एतस्स अय्यस्स अवन्दियकरणं ‘रुच्चति भिक्खुनिसङ्घस्सा’’’ति एवं उपस्सये निसिन्नाहेव भिक्खुनीहि कत्तब्बं, एवरूपं कम्मं यस्मा तस्स कम्मंयेव लक्खणं न ओसारणादीनि, तस्मा कम्मलक्खणन्ति वुच्चति. इदञ्च कम्मलक्खणं नाम भिक्खुनिमूलकं पञ्ञत्तं, अपिच भिक्खूनम्पि लब्भति, तस्मा भिक्खूहिपि अच्छिन्नचीवरकादीनं चीवरादीनि वा देन्तेहि, परिभुञ्जितब्बानि अपनेतब्बानिपि वत्थूनि परिभुञ्जन्तेहि वा, अपनेन्तेहि वा, तथारूपं वा धम्मिकं कतिकं करोन्तेहि तिक्खत्तुं सावेत्वा अपलोकनकम्मं कातब्बं, सब्बञ्हेतं कम्मलक्खणमेव पविसति, इति अपलोकनकम्मं पञ्च ठानानि गच्छति.
ञत्तिकम्मं पन नव ठानानि गच्छति ओसारणं निस्सारणं उपोसथं पवारणं सम्मुतिं दानं पटिग्गहं पच्चुक्कड्ढनं कम्मलक्खणन्ति. तत्थ ‘‘सुणातु मे, भन्ते, सङ्घो, इत्थन्नामो इत्थन्नामस्स आयस्मतो उपसम्पदापेक्खो, अनुसिट्ठो सो मया, यदि सङ्घस्स पत्तकल्लं, इत्थन्नामो आगच्छेय्य, ‘आगच्छाही’ति वत्तब्बो’’ति (महाव. १२६) एवं उपसम्पदापेक्खस्स ओसारणा ओसारणा नाम. ‘‘सुणन्तु मे आयस्मन्ता, अयं इत्थन्नामो भिक्खु धम्मकथिको, इमस्स नेव सुत्तं आगच्छति, नो सुत्तविभङ्गो, सो अत्थं असल्लक्खेत्वा ब्यञ्जनच्छायाय अत्थं पटिबाहति, यदायस्मन्तानं पत्तकल्लं, इत्थन्नामं भिक्खुं वुट्ठापेत्वा अवसेसा इमं अधिकरणं वूपसमेय्यामा’’ति एवं उब्भाहिकविनिच्छये (चूळव. २३३) धम्मकथिकस्स भिक्खुनो निस्सारणा निस्सारणा नाम. ‘‘सुणातु मे, भन्ते, सङ्घो, अज्जुपोसथो…पे… उपोसथं करेय्या’’ति एवं उपोसथकम्मवसेन ठपिता ञत्ति उपोसथो नाम. ‘‘सुणातु मे, भन्ते, सङ्घो, अज्ज पवारणा पन्नरसी, यदि सङ्घस्स पत्तकल्लं, सङ्घो पवारेय्या’’ति (महाव. २१०) एवं पवारणाकम्मवसेन ठपिता ञत्ति पवारणा नाम. ‘‘सुणातु मे, भन्ते, सङ्घो, इत्थन्नामो इत्थन्नामस्स उपसम्पदापेक्खो, यदि सङ्घस्स पत्तकल्लं, अहं इत्थन्नामं अनुसासेय्य’’न्ति, ‘‘यदि सङ्घस्स पत्तकल्लं, इत्थन्नामो इत्थन्नामं अनुसासेय्या’’ति (महाव. १२६) एवं अत्तानं वा परं वा सम्मन्नितुं ठपिता ञत्ति सम्मुति नाम. ‘‘सुणातु मे, भन्ते, सङ्घो, इमं चीवरं इत्थन्नामस्स भिक्खुनो निस्सग्गियं सङ्घस्स निस्सट्ठं, यदि सङ्घस्स पत्तकल्लं, सङ्घो इमं चीवरं इत्थन्नामस्स भिक्खुनो ददेय्या’’ति (पारा. ४६४) एवं निस्सट्ठचीवरपत्तादीनं दानं दानं नाम. ‘‘सुणातु मे, भन्ते, सङ्घो, अयं इत्थन्नामो भिक्खु आपत्तिं सरति विवरति उत्तानिं करोति देसेति, यदि सङ्घस्स पत्तकल्लं, अहं इत्थन्नामस्स भिक्खुनो आपत्तिं पटिग्गण्हेय्य’’न्ति, तेन वत्तब्बो ‘पस्ससी’ति, ‘आम, पस्सामी’ति, ‘‘आयतिं संवरेय्यासी’’ति (चूळव. २३९) एवं आपत्तिप्पटिग्गहो पटिग्गहो नाम. ‘‘सुणन्तु मे आयस्मन्ता आवासिका, यदायस्मन्तानं पत्तकल्लं, इदानि उपोसथं करेय्याम, पातिमोक्खं उद्दिसेय्याम, आगमे काले पवारेय्यामा’’ति (महाव. २४०) एवं कतप्पवारणप्पच्चुक्कड्ढना पच्चुक्कड्ढना नाम. तिणवत्तारकसमथे (चूळव. २१२) सब्बसङ्गाहिकञत्ति, एकेकस्मिं पक्खे एकेका ञत्ति चाति तिस्सोपि ञत्तियो कम्मलक्खणं नाम. इति ञत्तिकम्मं नव ठानानि गच्छति.
ञत्तिदुतियकम्मं सत्त ठानानि गच्छति ओसारणं निस्सारणं सम्मुतिं दानं उद्धारं देसनं कम्मलक्खणन्ति. तत्थ भिक्खूनं अलाभाय परिसक्कनादिकेहि अट्ठहि अङ्गेहि समन्नागतस्स उपासकस्स सङ्घेन असम्भोगकरणत्थं पत्तनिक्कुज्जनवसेन निस्सारणा निस्सारणा नाम. तस्सेव सम्मावत्तन्तस्स पत्तुक्कुज्जनवसेन ओसारणा च वेदितब्बा, सा खुद्दकक्खन्धके वड्ढलिच्छविवत्थुस्मिं (चूळव. २६५-२६६) वुत्ता. सीमासम्मुति तिचीवरेन अविप्पवाससम्मुतिसन्थतसम्मुतिभत्तुद्देसकसेनासनग्गाहापकभण्डागारिकचीवरप्पटिग्गाहकयागुभाजकफलभाजकखज्जभाजकअप्पमत्तकविस्सज्जकसाटियग्गाहपकपत्तग्गाहापकआरामिकपेसकसामणेरपेसकसम्मुतीति एतासं सम्मुतीनं वसेन सम्मुति वेदितब्बा. कथिनचीवरमतकचीवरदानवसेन दानं वेदितब्बं. कथिनुद्धारवसेन उद्धारो वेदितब्बो. कुटिवत्थुविहारवत्थुदेसनावसेन देसना वेदितब्बा. या पन तिणवत्थारकसमथे (चूळव. २१२ आदयो) एकस्मिं पक्खे एका, एकस्मिं पक्खे एकाति द्वे ञत्तिदुतियकम्मवाचा वुत्ता, या च मोहारोपनादीसु कम्मवाचा (पाचि. ४४६) वुत्ता, तासं वसेन कम्मलक्खणं वेदितब्बं, इति ञत्तिदुतियकम्मं सत्त ठानानि गच्छति.
ञत्तिचतुत्थकम्मम्पि सत्तेव ठानानि गच्छति ओसारणं निस्सारणं सम्मुतिं दानं निग्गहं समनुभासनं कम्मलक्खणन्ति. तत्थ तज्जनीयकम्मादीनं (चूळव. १ आदयो) सत्तन्नं कम्मानं वसेन निस्सारणा, तेसंयेव कम्मानं पटिप्पस्सम्भनवसेन ओसारणा च वेदितब्बा, भिक्खुनोवादकसम्मुतिवसेन (पाचि. १४६-१४७) सम्मुति, परिवासदान(चऊळव. १०२) मानत्तदानवसेन (चूळव. १०५) दानं, मूलायपटिकस्सनवसेन (चूळव. ११०) निग्गहो, उक्खित्तानुवत्तिका, अट्ठ यावततियका, अरिट्ठो (पाचि. ४१७), चण्डकाळी (पाचि. ७०९) चाति इमे ते यावततियकाति इमासं एकादसन्नं समनुभासनानं वसेन समनुभासना, उपसम्पदाकम्मअब्भानकम्मवसेन कम्मलक्खणं वेदितब्बं. इति ञत्तिचतुत्थकम्मं सत्त ठानानि गच्छति.
इमेसु पन चतूसु कम्मेसु अपलोकनकम्मं अपलोकेत्वाव कातब्बं, ञत्तिकम्मादिवसेन न कातब्बं. ञत्तिकम्मम्पि एकं ञत्तिं ठपेत्वाव कातब्बं, अपलोकनकम्मादिवसेन न कातब्बं. ञत्तिदुतियकम्मं पन अपलोकेत्वा कातब्बम्पि अत्थि अकातब्बम्पि, तत्थ सीमासम्मुति सीमासमूहननं (महाव. १३९-१४०, १४४ आदयो) कथिनचीवरदानं कथिनुद्धारो कुटिवत्थुदेसना विहारवत्थुदेसनाति इमानि छ कम्मानि गरुकानि अपलोकेत्वा कातुं न वट्टन्ति, ञत्तिदुतियकम्मवाचं सावेत्वाव कातब्बानि. अवसेसा तेरस सम्मुतियो सेनासनग्गाहापकमतकचीवरदानसम्मुतियो चाति एतानि लहुकम्मानि अपलोकेत्वापि कातुं वट्टन्ति, ञत्तिकम्मादिवसेन पन न कातब्बानेव. ञत्तिचतुत्थकम्मम्पि सकलक्खणेनेव कातब्बं, न सेसकम्मवसेन. एवं अत्तनो अत्तनो लक्खणेनेव वत्थुञत्तिअनुस्सावनासीमापरिसासम्पत्तिया कतानि एतानि कम्मानि धम्मेन विनयेन सत्थुसासनेन कतत्ता धम्मो एतेसु अत्थीति धम्मिकानि नाम होन्ति, इति एतेसं धम्मिकानं कम्मानं छन्दं दत्वा पच्छा खीयनधम्मं आपज्जन्तस्स वाचाय वाचाय पाचित्तियं.
सावत्थियं छब्बग्गिये आरब्भ खीयनधम्मापज्जनवत्थुस्मिं पञ्ञत्तं, साधारणपञ्ञत्ति, अनाणत्तिकं, धम्मकम्मे वेमतिकस्स, अधम्मकम्मे धम्मकम्मसञ्ञिनो, वेमतिकस्स च दुक्कटं. अधम्मकम्मसञ्ञिस्स, ‘‘अधम्मेन वा वग्गेन वा नकम्मारहस्स वा कम्मं करोन्ती’’ति ञत्वा खीयन्तस्स, उम्मत्तकादीनञ्च अनापत्ति. धम्मकम्मता, धम्मकम्मसञ्ञिता, छन्दं दत्वा खीयनन्ति इमानेत्थ तीणि अङ्गानि. समुट्ठानादीनि अदिन्नादानसदिसानेव, इदं पन दुक्खवेदनन्ति.
कम्मप्पटिबाहनसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.