५. पठमपवारणासिक्खापदवण्णना

पञ्चमे भुत्तावीति भुत्तवा, येन पञ्चन्नं भोजनानं सासपमत्तम्पि अज्झोहरितं, सो एवं वुच्चति. पवारितोति ‘‘असनं पञ्ञायति, भोजनं पञ्ञायति, हत्थपासे ठितो अभिहरति, पटिक्खेपो पञ्ञायती’’ति (पाचि. २३९) एवं पाळियं वुत्तपञ्चङ्गवसेन कतप्पवारणो, कतप्पटिक्खेपोति अत्थो. तत्थ यस्मा ‘‘असनं पञ्ञायती’’ति इमिना विप्पकतभोजनो ‘पवारितो’ति वुत्तो. यो च विप्पकतभोजनो, तेन किञ्चि भुत्तं, किञ्चि अभुत्तं, यञ्च भुत्तं, तं सन्धाय ‘भुत्तावी’तिपि सङ्खं गच्छति. तस्मा ‘भुत्तावी’तिवचनेन विसुं किञ्चि अत्थसिद्धिं न पस्साम, ‘‘दिरत्ततिरत्त’’न्तिआदीसु (पाचि. ५२) पन दिरत्तादिवचनं विय पवारितपदस्स परिवारभावेन ब्यञ्जनसिलिट्ठताय चेतं वुत्तन्ति वेदितब्बं.

पवारणङ्गेसु पन असनं पञ्ञायतीति विप्पकतभोजनं दिस्सति, तं भुञ्जमानो चेस पुग्गलो होतीति अत्थो. भोजनं पञ्ञायतीति पवारणप्पहोनकं भोजनं दिस्सति, ओदनादीनं चे अञ्ञतरं पटिक्खिपितब्बं भोजनं होतीति अत्थो. हत्थपासे ठितोति पवारणप्पहोनकं चे भोजनं गण्हित्वा दायको अड्ढतेय्यहत्थप्पमाणे ओकासे ठितो होतीति अत्थो. अभिहरतीति सो चे दायको तस्स तं भोजनं कायेन अभिसंहरतीति अत्थो. पटिक्खेपो पञ्ञायतीति पटिक्खेपो दिस्सति, तं चे अभिहटं सो भिक्खु कायेन वा वाचाय वा पटिक्खिपतीति अत्थो. एवं पञ्चन्नं अङ्गानं वसेन पवारितो होति.

तत्रायं विनिच्छयो – ‘असन’न्तिआदीसु ताव यञ्च अस्नाति, यञ्च भोजनं हत्थपासे ठितेन अभिहटं पटिक्खिपति, तं ओदनो कुम्मासो सत्तु मच्छो मंसन्ति इमेसं अञ्ञतरमेव वेदितब्बं. तत्थ ओदनो नाम सालि वीहि यवो गोधुमो कङ्गु वरको कुद्रूसकोति इमेसं सत्तन्नं धञ्ञानं तण्डुले गहेत्वा ‘‘भत्तं पचामा’’ति वा ‘‘यागुं पचामा’’ति वा यंकिञ्चि सन्धाय पचन्तु, सचे उण्हं वा सीतलं वा भुञ्जन्तानं भोजनकाले गहितगहितट्ठाने ओधि पञ्ञायति, ओदनो होति, पवारणं जनेति. यो पन पायासो वा अम्बिलयागु वा उद्धनतो ओतारितमत्ता अब्भुण्हा सक्का होति आविज्झित्वा पिवितुं, सा यस्स हत्थेन गहितोकासेपि ओधि न पञ्ञायति, पवारणं न जनेति. सचे पन उसुमाय विगताय घनभावं गच्छति, ओधिं दस्सेति, पुन पवारणं जनेति, पुब्बे तनुकभावो न रक्खति. सचेपि बहू पण्णफलकळीरे पक्खिपित्वा मुट्ठिमत्तापि तण्डुला पक्खित्ता होन्ति, भोजनकाले चे ओधि पञ्ञायति, पवारणं जनेति. अयागुके निमन्तने ‘‘यागुं दस्सामा’’ति भत्ते उदककञ्जिकखीरादीनि आकिरित्वा ‘‘यागुं गण्हथा’’ति देन्ति, किञ्चापि तनुका होति, पवारणं जनेतियेव. सचे पन पक्कुथितेसु उदकादीसु पक्खिपित्वा पचित्वा देन्ति, यागुसङ्गहमेव गच्छति. सचे यागुयापि सासपमत्तम्पि मच्छमंसक्खण्डं वा न्हारु वा पक्खित्तं होति, पवारणं जनेति. ठपेत्वा सानुलोमानं वुत्तधञ्ञानं तण्डुले अञ्ञेहि वेळुतण्डुलादीहि वा कन्दमूलफलेहि वा येहि केहिचि कतभत्तं पवारणं न जनेति. कुम्मासो नाम यवेहि कतो. अञ्ञेहि पन मुग्गादीहि कतकुम्मासो पवारणं न जनेति. सत्तु नाम सत्त धञ्ञानि भज्जित्वा कतो. अन्तमसो खरपाकभज्जितानं वीहीनं तण्डुले कोट्टेत्वा कतचुण्णम्पि कुण्डकम्पि सत्तुसङ्गहमेव गच्छति. समपाकभज्जितानं पन आतपसुक्खानं कुण्डकं वा, ये केचि तण्डुला वा लाजा वा, लाजेहि कतभत्तसत्तुआदीनि वा न पवारेन्ति. मच्छमंसेसु सचे यागुं पिवन्तस्स यागुसित्थमत्तानेव द्वे मच्छक्खण्डानि वा मंसक्खण्डानि वा एकभाजने वा नानाभाजने वा देन्ति, तानि चे अखादन्तो अञ्ञं पवारणप्पहोनकं यंकिञ्चि पटिक्खिपति, न पवारेति. ततो एकं खादितं, एकं हत्थे वा पत्ते वा होति, सचे अञ्ञं पटिक्खिपति पवारेति. द्वेपि खादितानि होन्ति, मुखे सासपमत्तम्पि अवसिट्ठं नत्थि, सचेपि अञ्ञं पटिक्खिपति, न पवारेति. यो पन अकप्पियमंसं कुलदूसनवेज्जकम्मउत्तरिमनुस्सधम्मारोचनसादितरूपियादीहि निब्बत्तं अकप्पियभोजनञ्च अञ्ञं कप्पियं वा अकप्पियं वा खादन्तो पटिक्खिपति, न पवारेति.

एवं यञ्च अस्नाति, यञ्च भोजनं हत्थपासे ठितेन अभिहटं पटिक्खिपन्तो पवारणं जनेति, तं ञत्वा इदानि यथा आपज्जति, तस्स जाननत्थं अयं विनिच्छयो वेदितब्बो – ‘‘असनं भोजन’’न्ति एत्थ ताव येन एकसित्थम्पि अज्झोहटं होति, सो सचे पत्तमुखहत्थेसु यत्थकत्थचि भोजने सति सापेक्खोव अञ्ञं वुत्तलक्खणं भोजनं पटिक्खिपति, पवारेति. सचे पन निरपेक्खो होति, यं पत्तादीसु अवसिट्ठं, तं न च अज्झोहरितुकामो, अञ्ञस्स वा दातुकामो, अञ्ञत्र वा गन्त्वा भुञ्जितुकामो, सो पटिक्खिपन्तोपि न पवारेति. ‘‘हत्थपासे ठितो’’ति एत्थ पन सचे भिक्खु निसिन्नो होति, आनिसदस्स पच्छिमन्ततो पट्ठाय, सचे ठितो, पण्हीनं अन्ततो पट्ठाय, सचे निपन्नो, येन पस्सेन निपन्नो, तस्स पारिमन्ततो पट्ठाय दायकस्स निसिन्नस्स वा ठितस्स वा निपन्नस्स वा ठपेत्वा पसारितहत्थं यं आसन्नतरं अङ्गं, तस्स ओरिमन्तेन परिच्छिन्दित्वा अड्ढतेय्यहत्थो ‘हत्थपासो’ति वेदितब्बो. तस्मिं ठत्वा अभिहटं पटिक्खिपन्तस्सेव पवारणा होति, न ततो परं. ‘अभिहरती’ति हत्थपासब्भन्तरे ठितो गहणत्थं उपनामेति. सचे पन अनन्तरनिसिन्नोपि भिक्खु हत्थे वा आधारके वा ठितं पत्तं अनभिहरित्वाव ‘‘भत्तं गण्हथा’’ति वदति, तं पटिक्खिपतो पवारणा नत्थि. भत्तपच्छिं आनेत्वा पुरतो भूमियं ठपेत्वा एवं वुत्तेपि एसेव नयो. ईसकं पन उद्धरित्वा वा अपनामेत्वा वा ‘गण्हथा’ति वुत्ते तं पटिक्खिपतो पवारणा होति. भत्तपच्छिं गहेत्वा परिविसन्तस्स अञ्ञो ‘‘अहं धारेस्सामी’’ति गहितमत्तमेव करोति, परिवेसकोयेव पन तं धारेति, तस्मा सा अभिहटाव होति, ततो दातुकामताय गण्हन्तं पटिक्खिपन्तस्स पवारणा होति. सचे पन परिवेसकेन फुट्ठमत्ताव होति, इतरोव नं धारेति, ततो दातुकामताय गण्हन्तं पटिक्खिपन्तस्स पवारणा न होति. कटच्छुना उद्धटे पन होति, द्विन्नं समभारेपि पटिक्खिपन्तो पवारेतियेव. अनन्तरस्स दिय्यमाने इतरो पत्तं पिदहति, अञ्ञस्स अभिहटं नाम पटिक्खित्तं होति, तस्मा पवारणा नत्थि. ‘पटिक्खेपो’ति एत्थ वाचाय अभिहटे पटिक्खेपो न रुहति, कायेन अभिहटं पन अङ्गुलिचलनादिना कायविकारेन वा ‘‘अलं, मा देही’’तिआदिना वचीविकारेन वा पटिक्खिपतो पवारणा होति.

एको समंसकं रसं अभिहरति, ‘‘रसं पटिग्गण्हथा’’ति वदति, तं सुत्वा पटिक्खिपतो पवारणा नत्थि. ‘मंसरस’न्ति वुत्ते पन पटिक्खिपतो पवारणा होति. ‘‘इमं गण्हथा’’ति वुत्तेपि होतियेव. मंसं विसुं कत्वा ‘मंसरस’न्ति वुत्तेपि सचे सासपमत्तम्पि खण्डं अत्थि, पटिक्खिपतो पवारणा होति. सचे नत्थि, वट्टति. कळीरपनसादीहि मिस्सेत्वा मच्छमंसं पचन्ति, तं गहेत्वा ‘‘कळीरसूपं गण्हथ, पनसब्यञ्जनं गण्हथा’’ति वदति, एवम्पि न पवारेति. कस्मा? अपवारणारहस्स नामेन वुत्तत्ता. ‘‘मच्छमंसं ब्यञ्जन’’न्ति वा ‘‘इमं गण्हथा’’ति वा वुत्ते पन पवारेति, अयमेत्थ सङ्खेपो, वित्थारो पन समन्तपासादिकायं वुत्तो. गमनादीसु पन यस्मिं इरियापथे पवारेति, तं अविकोपेन्तेनेव भुञ्जितब्बं.

अनतिरित्तन्ति न अतिरित्तं, न अधिकन्ति अत्थो. तं पन कप्पियकतादीहि सत्तहि विनयकम्माकारेहि अकतं वा गिलानस्स अनधिकं वा होति. तस्मा पदभाजने (पाचि. २३९) ‘अकप्पियकत’न्तिआदि वुत्तं, तत्थ यं फलं वा कन्दमूलादि वा पञ्चहि समणकप्पियेहि कप्पियं अकतं, यञ्च अकप्पियमंसं वा अकप्पियभोजनं वा, एतं अकप्पियं नाम, तं अकप्पियं ‘‘अलमेतं सब्ब’’न्ति एवं अतिरित्तं कतं अकप्पियकतन्ति वेदितब्बं. अप्पटिग्गहितकतन्ति भिक्खुना अप्पटिग्गहितंयेव पुरिमनयेन अतिरित्तं कतं. अनुच्चारितकतन्ति कप्पियं कारेतुं आगतेन भिक्खुना ईसकम्पि अनुक्खित्तं वा अनपनामितं वा कतं. अहत्थपासे कतन्ति कप्पियं कारेतुं आगतस्स हत्थपासतो बहि ठितेन कतं. अभुत्ताविना कतन्ति यो अतिरित्तं करोति, तेन पवारणप्पहोनकं भोजनं अभुत्तेन कतं. भुत्ताविना पवारितेन आसना वुट्ठितेन कतन्ति इदं उत्तानमेव. ‘‘अलमेतं सब्ब’’न्ति अवुत्तन्ति वचीभेदं कत्वा एवं अवुत्तं होति. इति इमेहि सत्तहि विनयकम्माकारेहि यं अतिरित्तं कप्पियं अकतं, यञ्च पन न गिलानातिरित्तं, तदुभयम्पि अनतिरित्तं. अतिरित्तं पन तस्सेव पटिपक्खनयेन वेदितब्बं.

अपिचेत्थ भुत्ताविना कतं होतीति (पाचि. २३९) अन्तमसो अनन्तरनिसिन्नस्स पत्ततो एकम्पि सित्थं वा मंसहीरं वा खादित्वा कतम्पि भुत्ताविना कतं होति, यो पातोव एवं भुत्तावी पवारितो निसीदतियेव, सो उपकट्ठेपि काले अभिहटं पिण्डं भिक्खुना उपनीतं कप्पियं कातुं लभति. सचे पन तस्मिं कप्पिये कते भुञ्जन्तस्स अञ्ञं आमिसं आकिरन्ति, तं सो पुन कातुं न लभति. यञ्हि अकतं, तं कातब्बं. येन च अकतं, तेन च कातब्बन्ति (पाचि. अट्ठ. २३८-९) वुत्तं, तस्मा तस्मिं भाजने करियमाने पठमकतेन सद्धिं कतं होतीति तं कातुं न वट्टति. अञ्ञस्मिं पन भाजने तेन वा अञ्ञेन वा कातुं वट्टति. एवं कतं पठमकतेन मिस्सेत्वापि भुञ्जितुं वट्टति, न केवलञ्च तस्स येन पन कतं, तं ठपेत्वा अञ्ञेसं पवारितानम्पि भुञ्जितुं वट्टति. यथा पन अकतेन मिस्सं न होति, एवं मुखञ्च हत्थञ्च सुद्धं कत्वा भुञ्जितब्बं. गिलानातिरित्तं पन न केवलं गिलानस्स भुत्तावसेसमेव, अथ खो यंकिञ्चि गिलानं उद्दिस्स ‘‘अज्ज वा स्वे वा यदा वा इच्छति, तदा खादिस्सती’’ति आहटं, तं सब्बं ‘गिलानातिरित्त’न्ति वेदितब्बं. खादनीयं वा भोजनीयं वाति यंकिञ्चि यावकालिकं. खादेय्य वा भुञ्जेय्य वा पाचित्तियन्ति एत्थ वुत्तनयेन पवारितस्स अनतिरित्तं यंकिञ्चि आमिसं अज्झोहरणत्थाय पटिग्गण्हतो गहणे दुक्कटं, अज्झोहारे अज्झोहारे पाचित्तियं.

सावत्थियं सम्बहुले भिक्खू आरब्भ अञ्ञत्र भुञ्जनवत्थुस्मिं पञ्ञत्तं, ‘‘अनतिरित्त’’न्ति अयमेत्थ अनुपञ्ञत्ति, असाधारणपञ्ञत्ति, अनाणत्तिकं, तिकपाचित्तियं, यामकालिकादीनि आहारत्थाय गण्हतो, निरामिसानि अज्झोहरतो च दुक्कटं, तथा अतिरित्ते अनतिरित्तसञ्ञिनो चेव वेमतिकस्स च. अतिरित्तसञ्ञिनो पन, ‘‘अतिरित्तं कारापेत्वा भुञ्जिस्सामी’’ति गण्हन्तस्स, अञ्ञस्सत्थाय गण्हन्तस्स, यामकालिकादीनि तेसं अनुञ्ञातपरिभोगवसेन निरामिसानि परिभुञ्जन्तस्स, उम्मत्तकादीनञ्च अनापत्ति. पवारितभावो, आमिसस्स अनतिरित्तता, कालेन अज्झोहरणन्ति इमानेत्थ तीणि अङ्गानि. समुट्ठानादीनि पठमकथिनसदिसानेव, इदं पन किरियाकिरियन्ति.

पठमपवारणासिक्खापदवण्णना निट्ठिता.