१. भूतगामसिक्खापदवण्णना

भूतगामवग्गस्स पठमे भूतगामपातब्यतायाति एत्थ भवन्ति अहेसुञ्चाति भूता, जायन्ति वड्ढन्ति जाता वड्ढिता चाति अत्थो. गामोति रासि, भूतानं गामो, भूता एव वा गामोति भूतगामो, पतिट्ठितहरिततिणरुक्खादीनमेतं अधिवचनं. पातब्यस्स भावो पातब्यता, छेदनभेदनादीहि यथारुचि परिभुञ्जितब्बताति अत्थो, तस्सं भूतगामपातब्यताय, निमित्तत्थे चेतं भुम्मवचनं, भूतगामपातब्यताहेतु भूतगामस्स छेदनादिपच्चया पाचित्तियन्ति अत्थो. तस्मा यो भिक्खु पथविउदकपाकारादीसु यत्थकत्थचि जातं असुक्खं अन्तमसो अतिसुखुमतिणम्पि सासपबीजकसेवालम्पि उद्धरणच्छेदनविज्झनादीहि विकोपेति वा पथविखणने वुत्तनयेन विकोपापेति वा पाचित्तियं आपज्जति.

आळवियं आळवके भिक्खू आरब्भ रुक्खछिन्दनवत्थुस्मिं पञ्ञत्तं, साधारणपञ्ञत्ति, साणत्तिकं, भूतगामतो वियोजितमूलबीजखन्धबीजफलुबीजअग्गबीजबीजबीजानं अञ्ञतरं भाजनगतं वा रासिकतं वा भूमियं रोपितम्पि निक्खन्तमूलमत्तं वा निक्खन्तअङ्कुरमत्तं वा सचेपिस्स विदत्थिमत्ता पत्तवट्टि निग्गच्छति, अनिक्खन्ते वा मूले निक्खन्ते वा मूले याव अङ्कुरो हरितो न होति, ताव तं विकोपेन्तस्स दुक्कटं, तथा भूतगामबीजगामे वेमतिकस्स, अभूतगामबीजगामे भूतगामबीजगामसञ्ञिनो चेव वेमतिकस्स च. उभयत्थ पन अतथासञ्ञिस्स, उम्मत्तकादीनञ्च अनापत्ति, असञ्चिच्च असतिया अजानित्वा वा विकोपेन्तस्स, ‘इमं रुक्ख’न्ति एवं अनियमेत्वा ‘‘रुक्खं छिन्द, वल्लिं छिन्दा’’तिआदीनि भणन्तस्स, ‘‘इमं पुप्फं वा फलं वा जान, इमं देहि, इमं आहर, इमिना मे अत्थो, इमं कप्पियं करोही’’ति भणन्तस्स च अनापत्ति. एवं कप्पियवचनेन भूतगामतो वियोजितं पन बीजजातं पुन पि ‘‘कप्पियं करोही’’ति कारेत्वाव परिभुञ्जितब्बं. एवञ्हिस्स बीजगामपरिमोचनम्पि कतं होति.

कप्पियं करोन्तेन पन अग्गिना वा नखेन वा सत्थेन वा कत्तब्बं, अग्गिना करोन्तेन च येन केनचि अग्गिना एकदेसे फुसन्तेन ‘कप्पिय’न्ति वत्वाव कातब्बं. सत्थेन करोन्तेन यस्स कस्सचि तिखिणसत्थस्स अन्तमसो सूचिनखच्छेदनादीनम्पि तुण्डेन वा धाराय वा वेधं वा छेदं वा दस्सेन्तेन तथेव कातब्बं. नखेन करोन्तेन ठपेत्वा गोमहिंसादीनं खुरे येन केनचि अपूतिना मनुस्सानं वा तिरच्छानानं वा नखेन अन्तमसो छिन्दित्वा आहटेनापि सत्थे वुत्तनयेनेव कातब्बं. तत्थ सचेपि बीजानं पब्बतमत्तो रासि, रुक्खसहस्सं वा छिन्दित्वा एकाबद्धं, उच्छूनं वा महाभारो बन्धित्वा ठपितो होति, एकस्मिं बीजे वा रुक्खसाखाय वा उच्छुम्हि वा कप्पिये कते सब्बं कतं होति. उच्छुं ‘‘कप्पियं करिस्सामी’’ति तेहि सद्धिं बद्धं दारुकं विज्झति, वट्टतियेव. सचे पन याय वल्लिया भारो बद्धो, तं विज्झति, न वट्टति. मरिचपक्कादीहि मिस्सेत्वा भत्तं आहरन्ति, ‘‘कप्पियं करोही’’ति वुत्ते सचेपि भत्तसित्थे विज्झति, वट्टतियेव, तिलतण्डुलेसुपि एसेव नयो. यागुया पक्खित्तानि पन एकाबद्धानि हुत्वा न सन्तिट्ठन्ति, तत्थ एकेकं विज्झित्वाव कातब्बं. कपिट्ठफलादीनं अन्तो मिञ्जं कटाहं मुञ्चित्वा सञ्चरति, भिन्दापेत्वा कप्पियं कारेतब्बं. एकाबद्धा चे, कटाहेपि कातुं वट्टति. यं पन फलं तरुणं होति अबीजं यञ्च निब्बत्तबीजं बीजं अपनेत्वा परिभुञ्जितब्बं, तत्थ कप्पियकरणकिच्चं नत्थि. भूतगामो, भूतगामसञ्ञिता, विकोपनं वा विकोपापनं वाति इमानेत्थ तीणि अङ्गानि. समुट्ठानादीनि पथविखणनसदिसानेवाति.

भूतगामसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.