अमराविक्खेपवादवण्णना

६१. न मरतीति न उच्छिज्जति. ‘‘एवम्पि मे नो’’तिआदिना विविधो नानप्पकारो खेपो परेन परवादीनं खिपनं विक्खेपो. अमराय दिट्ठिया वाचाय च विक्खिपन्तीति वा अमराविक्खेपिनो. अमराविक्खेपिनो एव अमराविक्खेपिका. इतो चितो च सन्धावति एकस्मिं सभावे अनवट्ठानतो. अमरा विय विक्खिपन्तीति वा पुरिमनयेनेव सद्दत्थो दट्ठब्बो.

६२. विक्खेपवादिनो उत्तरिमनुस्सधम्मे, अकुसलधम्मेपि सभावभेदवसेनेव ञातुं ञाणबलं नत्थीति कुसलाकुसलपदानं कुसलाकुसलकम्मपथवसेनेव अत्थो. पठमनयवसेनेव अपरियन्तविक्खेपताय अमराविक्खेपं विभावेतुं ‘‘एवन्तिपि मे नोति अनियमितविक्खेपो’’ति वुत्तं. तत्थ अनियमितविक्खेपोति सस्सतादीसु एकस्मिम्पि पकारे अट्ठत्वा विक्खेपकरणं, परवादिना यस्मिं किस्मिञ्चि पुच्छिते पकारे तस्स पटिक्खेपोति अत्थो. दुतियनयवसेन अमरासदिसाय अमराय विक्खेपं दस्सेतुं ‘‘इदं कुसलन्ति वा पुट्ठो’’तिआदिमाह. अथ वा ‘‘एवन्तिपि मे नो’’तिआदिना अनियमतोव सस्सतेकच्चसस्सतुच्छेदतक्कीवादानं पटिसेधनेन तं तं वादं पटिक्खिपतेव अपरियन्तविक्खेपवादत्ता अमराविक्खेपिनो. अत्तना पन अनवट्ठितवादत्ता न किस्मिञ्चि पक्खे अवतिट्ठतीति आह ‘‘सयं पन…पे… ब्याकरोती’’ति. इदानि कुसलादीनं अब्याकरणेन तमेव अनवट्ठानं विभावेति ‘‘इदं कुसलन्ति वा पुट्ठो’’तिआदिना. तेनेवाह ‘‘एकस्मिम्पि पक्खे न तिट्ठती’’ति.

६३. कुसलाकुसलं यथाभूतं अप्पजानन्तोपि येसमहं समयेन कुसलमेव ‘‘कुसल’’न्ति, अकुसलमेव च ‘‘अकुसल’’न्ति ब्याकरेय्यं, तेसु तथा ब्याकरणहेतु ‘‘अहो वत रे पण्डितो’’ति सक्कारसम्मानं करोन्तेसु मम छन्दो वा रागो वा अस्साति एवम्पेत्थ अत्थो सम्भवति. दोसो वा पटिघो वाति एत्थ वुत्तविपरियायेन योजेतब्बं. अट्ठकथायं पन अत्तनो पण्डितभावविसयानं रागादीनं वसेन योजना कता. ‘‘छन्दरागद्वयं उपादान’’न्ति अभिधम्मनयेन वुत्तं. अभिधम्मे हि तण्हादिट्ठियोव ‘‘उपादान’’न्ति आगता, सुत्तन्ते पन दोसोपि ‘‘उपादान’’न्ति वुत्तो ‘‘कोधुपादानविनिबन्धा विघातं आपज्जन्ती’’तिआदीसु. तेन वुत्तं ‘‘उभयम्पि वा दळ्हग्गहणवसेन उपादान’’न्ति. दळ्हग्गहणं अमुञ्चनं. पटिघोपि हि उपनाहादिवसेन पवत्तो आरम्मणं न मुञ्चति. विहननं हिंसनं विबाधनं. रागोपि हि परिळाहवसेन सारद्धवुत्तिताय निस्सयं विबाधतीति. विनासेतुकामताय आरम्मणं गण्हातीति सम्बन्धो.

६४. पण्डिच्चेनाति पञ्ञाय. येन हि धम्मेन युत्तो ‘‘पण्डितो’’ति वुच्चति, सो धम्मो पण्डिच्चं, तेन सुतचिन्तामयं पञ्ञं दस्सेति, न पाकतिककम्मनिब्बत्तं साभाविकपञ्ञं. कत-सद्दस्स किरियासामञ्ञवाचकत्ता ‘‘कतविज्जो’’तिआदीसु विय कत-सद्दो ञाणानुयुत्ततं वदतीति आह ‘‘विञ्ञातपरप्पवादा’’ति. सत्तधा भिन्नस्स वालग्गस्स अंसुकोटिवेधको ‘‘वालवेधी’’ति अधिप्पेतो.

६५-६. एत्थ च किञ्चापि पुरिमानम्पि तिण्णं कुसलादिधम्मसभावानवबोधतो अत्थेव मन्दभावो, तेसं पन अत्तनो कुसलादिधम्मानवबोधस्स अवबोधविसेसो अत्थि, तदभावा पच्छिमोयेव मन्दमोमूहभावेन वुत्तो. ननु च पच्छिमस्सापि ‘‘अत्थि परोलोको’ति इति चे मे अस्स, ‘अत्थि परोलोको’ति इति ते नं ब्याकरेय्यं, एवन्तिपि मे नो’’तिआदि (दी. नि. १.६५) वचनतो अत्तनो धम्मानवबोधस्स अवबोधो अत्थियेवाति? किञ्चापि अत्थि, न तस्स पुरिमानं विय अपरिञ्ञातधम्मब्याकरणनिबन्धनमुसावादादिभयपरिजिगुच्छनकारो अत्थि, अथ खो महामूळ्होयेव. अथ वा ‘‘एवन्तिपि मे नो’’तिआदिना पुच्छाय विक्खेपकरणत्थं ‘‘अत्थि परोलोको’ति इति चे मं पुच्छसी’’ति पुच्छाठपनमेव तेन दस्सीयति, न अत्तनो धम्मानवबोधोति अयमेव विसेसेन ‘‘मन्दो चेव मोमूहो चा’’ति वुत्तो. तेनेव हि तथावादिनं सञ्जयं बेलट्ठपुत्तं आरब्भ ‘‘अयं वा इमेसं समणब्राह्मणानं सब्बमन्दो सब्बमूळ्हो’’ति (दी. नि. १.१८१) वुत्तं. तत्थ ‘‘अत्थि परोलोको’’ति सस्सतदस्सनवसेन सम्मादिट्ठिवसेन वा पुच्छा. ‘‘नत्थि परोलोको’’ति नत्थिकदस्सनवसेन सम्मादस्सनवसेन वा पुच्छा. ‘‘अत्थि च नत्थि च परोलोको’’ति उच्छेददस्सनवसेन सम्मादिट्ठिवसेन एव वा पुच्छा. ‘‘नेव अत्थि न नत्थि परोलोको’’ति वुत्तप्पकारत्तयपटिक्खेपे सति पकारन्तरस्स असम्भवतो अत्थितानत्थिताहि नवत्तब्बाकारो परोलोकोति विक्खेपञ्ञेव पुरेक्खारेन सम्मादिट्ठिवसेन वा पुच्छा. सेसचतुक्कत्तयेपि वुत्तनयानुसारेन अत्थो वेदितब्बो. पुञ्ञसङ्खारत्तिको विय हि कायसङ्खारत्तिकेन पुरिमचतुक्कसङ्गहितो एव अत्थो. सेसचतुक्कत्तयेन अत्तपरामासपुञ्ञादि फलताचोदनानयेन सङ्गहितोति.

अमराविक्खेपिको सस्सतादीनं अत्तनो अरुच्चनताय सब्बत्थ ‘‘एवन्तिपि मे नो’’तिआदिना विक्खेपञ्ञेव करोति. तत्थ ‘‘एवन्तिपि मे नो’’तिआदि तत्थ तत्थ पुच्छिताकारपटिसेधनवसेन विक्खिपनाकारदस्सनं. ननु च विक्खेपवादिनो विक्खेपपक्खस्स अनुजाननं विक्खेपपक्खे अवट्ठानं युत्तरूपन्ति? न, तत्थापि तस्स सम्मूळ्हत्ता, पटिक्खेपवसेनेव च विक्खेपवादस्स पवत्तनतो. तथा हि सञ्चयो बेलट्ठपुत्तो रञ्ञा अजातसत्तुना सन्दिट्ठिकं सामञ्ञफलं पुट्ठो परलोकत्तिकादीनं पटिसेधनमुखेन विक्खेपं ब्याकासि.

एत्थाह – ननु चायं सब्बोपि अमराविक्खेपिको कुसलादयो धम्मे, परलोकत्तिकादीनि च यथाभूतं अनवबुज्झमानो तत्थ तत्थ पञ्हं पुट्ठो पुच्छाय विक्खेपनमत्तं आपज्जति, तस्स कथं दिट्ठिगतिकभावो. न हि अवत्तुकामस्स विय पुच्छितमत्थमजानन्तस्स विक्खेपकरणमत्तेन दिट्ठिगतिकता युत्ताति? वुच्चते – न हेव खो पुच्छाय विक्खेपकरणमत्तेन तस्स दिट्ठिगतिकता, अथ खो मिच्छाभिनिवेसवसेन. सस्सताभिनिवेसेन मिच्छाभिनिविट्ठोयेव हि पुग्गलो मन्दबुद्धिताय कुसलादिधम्मे परलोकत्तिकादीनि च याथावतो अप्पटिपज्जमानो अत्तना अविञ्ञातस्स अत्थस्स परं विञ्ञापेतुं असक्कुणेय्यताय मुसावादादिभयेन च विक्खेपं आपज्जतीति. तथा हि वक्खति ‘‘यासं सत्तेव उच्छेददिट्ठियो, सेसा सस्सतदिट्ठियो’’ति (दी. नि. अट्ठ. १.९७-९८) अथ वा पुञ्ञपापानं तब्बिपाकानञ्च अनवबोधेन असद्दहनेन च तब्बिसयाय पुच्छाय विक्खेपकरणंयेव सुन्दरन्ति खन्तिं रुचिं उप्पादेत्वा अभिनिविसन्तस्स उप्पन्ना विसुंयेवेसा एका दिट्ठि सत्तभङ्गदिट्ठि वियाति दट्ठब्बं. तथा च वुत्तं ‘‘परियन्तरहिता दिट्ठिगतिकस्स दिट्ठि चेव वाचा चा’’ति (दी. नि. अट्ठ. १.६१). कथं पनस्सा सस्सतदिट्ठिसङ्गहो? उच्छेदवसेन अनभिनिवेसतो. नत्थि कोचि धम्मानं यथाभूतवेदी विवादबहुलत्ता लोकस्स, ‘‘एवमेव’’न्ति पन सद्दन्तरेन ‘‘धम्मनिज्झानना अनादिकालिका लोके’’ति गाहवसेन सस्सतलेसोपेत्थ लब्भतियेव.