अधिच्चसमुप्पन्नवादवण्णना

६७. अधिच्च यदिच्छकं यं किञ्चि कारणं, कस्सचि वुद्धिपुब्बं वा विना समुप्पन्नोति अत्तलोकसञ्ञितानं खन्धानं अधिच्चुप्पत्तिआकारारम्मणं दस्सनं तदाकारसन्निस्सयेन पवत्तितो, तदाकारसहचरितताय च ‘‘अधिच्चसमुप्पन्न’’न्ति वुच्चति यथा ‘‘मञ्चा घोसन्ति, कुन्ता पचरन्ती’’ति च इममत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘अधिच्चसमुप्पन्नो अत्ता च लोको चाति दस्सनं अधिच्चसमुप्पन्न’’न्ति.

६८-७३. देसनासीसन्ति देसनाय जेट्ठकभावेन गहणं, तेन सञ्ञंयेव धुरं कत्वा भगवता अयं देसना कता, न पन तत्थ अञ्ञेसं अरूपधम्मानं अत्थिभावतोति दस्सेति. तेनेवाह ‘‘अचित्तुप्पादा’’तिआदि. भगवा हि यथा लोकुत्तरधम्मं देसेन्तो समाधिं पञ्ञं वा धुरं करोति, एवं लोकियधम्मं देसेन्तो चित्तं सञ्ञं वा धुरं करोति. तत्थ ‘‘यस्मिं समये लोकुत्तरं झानं भावेति (ध. स. २७७) पञ्चङ्गिको सम्मासमाधि [दी. नि. ३.३५५ (ख)] पञ्चञाणिको सम्मासमाधि, [दी. नि. ३.३५५ (ज); विभ. २.८०४] पञ्ञाय चस्स दिस्वा आसवा परिक्खीणा होन्ती’’ति (म. नि. १.२७१) तथा ‘‘यस्मिं समये कामावचरं कुसलं चित्तं उप्पन्नं होति, (ध. स. १) किंचित्तो त्वं भिक्खु (पारा. १४६, १८०) मनोपुब्बङ्गमा धम्मा, (ध. प. १, २; नेत्ति. ९०; पेटको. ८३) सन्ति भिक्खवे सत्ता नानत्तकाया नानत्तसञ्ञिनो, (दी. नि. ३.३३२, ३४२, ३५७; अ. नि. ९.२४; चूळनि. ८३) न नेवसञ्ञानासञ्ञायतन’’न्तिआदीनि सुत्तानि (दी. नि. ३.३५८) एतस्स अत्थस्स साधकानि दट्ठब्बानि. तित्थायतनेति अञ्ञतित्थियसमये. तित्थिया हि उपपत्तिविसेसे विमुत्तिसञ्ञिनो, सञ्ञाविरागाविरागेसु आदीनवानिसंसदस्सिनो वा हुत्वा असञ्ञसमापत्तिं निब्बत्तेत्वा अक्खणभूमियं उप्पज्जन्ति, न सासनिका. वायोकसिणे परिकम्मं कत्वाति वायोकसिणे पठमादीनि तीणि झानानि निब्बत्तेत्वा ततियज्झाने चिण्णवसी हुत्वा ततो वुट्ठाय चतुत्थज्झानाधिगमाय परिकम्मं कत्वा. तेनेवाह ‘‘चतुत्थज्झानं निब्बत्तेत्वा’’ति.

कस्मा पनेत्थ वायोकसिणेयेव परिकम्मं वुत्तन्ति? वुच्चते – यथेव हि रूपपटिभागभूतेसु कसिणविसेसेसु रूपविभावनेन रूपविरागभावनासङ्खातो अरूपसमापत्तिविसेसो सच्छिकरीयति, एवं अपरिब्यत्तविग्गहताय अरूपपटिभागभूते कसिणविसेसे अरूपविभावनेन अरूपविरागभावनासङ्खातो रूपसमापत्तिविसेसो अधिगमीयतीति एत्थ ‘‘सञ्ञा रोगो सञ्ञा गण्डो’’तिआदिना (म. नि. ३.२४) ‘‘धि चित्तं, धिब्बते तं चित्त’’न्तिआदिना च नयेन अरूपप्पवत्तिया आदीनवदस्सनेन, तदभावे च सन्तपणीतभावसन्निट्ठानेन रूपसमापत्तिया अभिसङ्खरणं, रूपविरागभावना पन सद्धिं उपचारेन अरूपसमापत्तियो, तत्थापि विसेसेन पठमारुप्पज्झानं. यदि एवं ‘‘परिच्छिन्नाकासकसिणेपी’’ति वत्तब्बं. तस्सापि हि अरूपपटिभागता लब्भतीति? इच्छितमेवेतं केसञ्चि अवचनं पनेत्थ पुब्बाचरियेहि अग्गहितभावेन. यथा हि रूपविरागभावना विरज्जनीयधम्मभावमत्तेन परिनिप्फन्ना, विरज्जनीयधम्मपटिभागभूते च विसयविसेसे पातुभवति, एवं अरूपविरागभावनापीति वुच्चमाने न कोचि विरोधो, तित्थियेहेव पन तस्सा समापत्तिया पटिपज्जितब्बताय, तेसञ्च विसयपथेसुपनिबन्धनस्सेव तस्स झानस्स पटिपत्तितो दिट्ठिवन्तेहि पुब्बाचरियेहि चतुत्थेयेव भूतकसिणे अरूपविरागभावनापरिकम्मं वुत्तन्ति दट्ठब्बं. किञ्च वण्णकसिणेसु विय पुरिमभूतकसिणत्तयेपि वण्णपटिच्छायाव पण्णत्ति आरम्मणं झानस्स लोकवोहारानुरोधेनेव पवत्तितो. एवञ्च कत्वा विसुद्धिमग्गे (विसुद्धि. १.५७) पथवीकसिणस्स आदासचन्दमण्डलूपमावचनञ्च समत्थितं होति, चतुत्थं पन भूतकसिणं भूतप्पटिच्छायमेव झानस्स गोचरभावं गच्छतीति तस्सेव अरूपपटिभागता युत्ताति वायोकसिणेयेव परिकम्मं वुत्तन्ति वेदितब्बं.

इधेवाति पञ्चवोकारभवेयेव. तत्थाति असञ्ञभवे. यदि रूपक्खन्धमत्तमेव असञ्ञभवे पातुभवति, कथमरूपसन्निस्सयेन विना तत्थ रूपं पवत्तति, कथं पन रूपसन्निस्सयेन विना अरूपधातुयं अरूपं पवत्तति, इदम्पि तेन समानजातियमेव. कस्मा? इधेव अदस्सनतो. यदि एवं कबळीकाराहारेन विना रूपधातुयं रूपेन न पवत्तितब्बं, किं कारणं? इधेव अदस्सनतो. अपि च यथा यस्स चित्तसन्तानस्स निब्बत्तिकारणं रूपे अविगततण्हं, तस्स सह रूपेन सम्भवतो रूपं निस्साय पवत्ति, यस्स पन निब्बत्तिकारणं रूपे विगततण्हं, तस्स विना रूपेन रूपनिरपेक्खताय कारणस्स, एवं यस्स रूपप्पबन्धस्स निब्बत्तिकारणं विगततण्हं अरूपे, तस्स विना अरूपेन पवत्ति होतीति असञ्ञभवे रूपक्खन्धमत्तमेव निब्बत्तति. कथं पन तत्थ केवलो रूपप्पबन्धो पच्चुप्पन्नपच्चयरहितो चिरकालं पवत्ततीति पच्चेतब्बं, कित्तकं वा कालं पवत्ततीति चोदनं मनसि कत्वा आह ‘‘यथा नाम जियावेगुक्खित्तो सरो’’तिआदि, तेन न केवलमागमोयेव अयमेत्थ युत्तीति दस्सेति. तत्तकमेव कालन्ति उक्कंसतो पञ्च महाकप्पसतानिपि तिट्ठन्ति असञ्ञसत्ता. झानवेगेति असञ्ञसमापत्तिपरिक्खते कम्मवेगे. अन्तरधायतीति पच्चयनिरोधेन निरुज्झति नप्पवत्तति.

इधाति कामभवे. कथं पन अनेककप्पसतसमतिक्कमेन चिरनिरुद्धतो विञ्ञाणतो इध विञ्ञाणं समुप्पज्जति. न हि निरुद्धे चक्खुम्हि चक्खुविञ्ञाणमुप्पज्जमानं दिट्ठन्ति? नयिदमेकन्ततो दट्ठब्बं. चिरनिरुद्धम्पि हि चित्तं समानजातिकस्स अन्तरानुप्पज्जनतो अनन्तरपच्चयमत्तं होतियेव, न बीजं, बीजं पन कम्मं. तस्मा कम्मतो बीजभूततो आरम्मणादीहि पच्चयेहि असञ्ञभवतो चुतानं कामधातुया उपपत्तिविञ्ञाणं होतियेव. तेनाह ‘‘इध पटिसन्धिसञ्ञा उप्पज्जती’’ति. एत्थ च यथा नाम उतुनियामेन पुप्फग्गहणे नियतकालानं रुक्खानं वेखे दिन्ने वेखबलेन न यथा नियामता होति पुप्फग्गहणस्स, एवमेव पञ्चवोकारभवे अविप्पयोगेन वत्तमानेसु रूपारूपधम्मेसु रूपारूपविरागभावनावेखे दिन्ने तस्स समापत्तिवेखबलस्स अनुरूपतो अरूपभवे असञ्ञाभवे च यथाक्कमं रूपरहिता अरूपरहिता च खन्धानं पवत्ति होतीति वेदितब्बं. ननु एत्थ जातिसतसहस्सदससंवट्टादीनं मत्थके, अब्भन्तरतो वा पवत्ताय असञ्ञूपवत्तिया वसेन लाभीअधिच्चसमुप्पन्निकवादो लाभीसस्सतवादो विय अनेकभेदो सम्भवतीति? सच्चं सम्भवति, अनन्तरत्ता पन आपन्नाय असञ्ञूपपत्तिया वसेन लाभीअधिच्चसमुप्पन्निकवादो नयदस्सनवसेन एकोव दस्सितोति दट्ठब्बं. अथ वा सस्सतदिट्ठिसङ्गहतो अधिच्चसमुप्पन्निकवादस्स सस्सतवादे आगतो सब्बो देसनानयो यथासम्भवं अधिच्चसमुप्पन्निकवादेपि गहेतब्बोति इमस्स विसेसस्स दस्सनत्थं भगवता लाभीअधिच्चसमुप्पन्निकवादो अविभजित्वा देसितो. अवस्सञ्च सस्सतदिट्ठिसङ्गहो अधिच्चसमुप्पन्निकवादस्स इच्छितब्बो संकिलेसपक्खे सत्तानं अज्झासयस्स दुविधत्ता. तथा हि वुत्तं अट्ठकथायं ‘‘सस्सतुच्छेददिट्ठि चा’’ति. तथा च वक्खति ‘‘यासं सत्तेव उच्छेददिट्ठियो, सेसा सस्सतदिट्ठियो’’ति (दी. नि. अट्ठ. १.९७-९८).

ननु च अधिच्चसमुप्पन्निकवादस्स सस्सतदिट्ठिसङ्गहो न युत्तो. ‘‘अहञ्हि पुब्बे नाहोसि’’न्तिआदिवसेन पवत्तनतो, अपुब्बसत्तपातुभावग्गाहत्ता, अत्तनो लोकस्स च सदाभावगाहिनी च सस्सतदिट्ठि ‘‘अत्थित्वेव सस्सतिसम’’न्ति पवत्तनतो? नो न युत्तो अनागते कोटिअदस्सनतो. यदिपि हि अयं वादो ‘‘सोम्हि एतरहि अहुत्वा सन्तताय परिणतो’’ति (दी. नि. १.६८) अत्तनो लोकस्स च अतीतकोटिपरामसनवसेन पवत्तो, तथापि वत्तमानकालतो पट्ठाय न तेसं कत्थचि अनागते परियन्तं पस्सति, विसेसेन च पच्चुप्पन्नानागतकालेसु परियन्तादस्सनपभावितो सस्सतवादो. यथाह ‘‘सस्सतिसमं तथेव ठस्सती’’ति. यदि एवं इमस्स वादस्स, सस्सतवादादीनञ्च पुब्बन्तकप्पिकेसु सङ्गहो न युत्तो अनागतकालपरामसनवसेन पवत्तत्ताति? न, समुदागमस्स अतीतकोट्ठासिकत्ता. तथा हि नेसं समुप्पत्ति अतीतंसपुब्बेनिवासञाणेहि, तप्पटिरूपकानुस्सवादिप्पभाविततक्कनेहि च सङ्गहिताति, तथा चेव संवण्णितं. अथ वा सब्बत्थ अप्पटिहतञाणेन वादिवरेन धम्मस्सामिना निरवसेसतो अगतिञ्च गतिञ्च यथाभूतं सयं अभिञ्ञा सच्छिकत्वा पवेदिता एता दिट्ठियो, तस्मा यावतिका दिट्ठियो भगवता देसिता, यथा च देसिता, तथा तथाव सन्निट्ठानतो सम्पटिच्छितब्बा, न एत्थ युत्तिविचारणा कातब्बा बुद्धविसयत्ता. अचिन्तेय्यो हि बुद्धविसयोति.

दुतियभाणवारवण्णना निट्ठिता.