१. ब्रह्मजालसुत्तवण्णना
परिब्बाजककथावण्णना
एवं पठममहासङ्गीतिं दस्सेत्वा यदत्थं सा इध दस्सिता, इदानि तं निगमनवसेन दस्सेतुं ‘‘इमिस्सा’’तिआदिमाह.
१. एत्तावता च ब्रह्मजालस्स साधारणतो बाहिरनिदानं दस्सेत्वा इदानि अब्भन्तरनिदानं संवण्णेतुं ‘‘तत्थ एव’’न्तिआदि वुत्तं. अथ वा छहि आकारेहि संवण्णना कातब्बा सम्बन्धतो पदतो पदविभागतो पदत्थतो अनुयोगतो परिहारतो चाति. तत्थ सम्बन्धो नाम देसनासम्बन्धो. यं लोकिया ‘‘उम्मुग्घातो’’ति वदन्ति. सो पन पाळिया निदानपाळिवसेन, निदानपाळिया पन सङ्गीतिवसेन वेदितब्बोति पठममहासङ्गीतिं दस्सेन्तेन निदानपाळिया सम्बन्धस्स दस्सितत्ता पदादिवसेन संवण्णनं करोन्तो ‘‘एवन्ति निपातपद’’न्तिआदिमाह. ‘‘मेतिआदीनी’’ति एत्थ अन्तरा-सद्द-च-सद्दानं निपातपदभावो, वत्तब्बो, न वा वत्तब्बो तेसं नयग्गहणेन गहितत्ता, तदवसिट्ठानं आपटि-सद्दानं आदि-सद्देन सङ्गण्हनतो. ‘‘पदविभागो’’ति पदानं विसेसो, न पन पदविग्गहो. अथ वा पदानि च पदविभागो च पदविभागो, पदविग्गहो च पदविभागो च पदविभागोति वा एकसेसवसेन पदपदविग्गहापि पदविभाग सद्देन वुत्ताति वेदितब्बं. तत्थ पदविग्गहो ‘‘भिक्खूनं सङ्घो’’तिआदिभेदेसु पदेसु दट्ठब्बो.
अत्थतोति पदत्थतो. तं पन पदत्थं अत्थुद्धारक्कमेन पठमं एवं-सद्दस्स दस्सेन्तो ‘‘एवंसद्दो तावा’’तिआदिमाह. अवधारणादीति एत्थ आदि-सद्देन इदमत्थपुच्छापरिमाणादिअत्थानं सङ्गहो दट्ठब्बो. तथा हि ‘‘एवंगतानि, एवंविधो, एवमाकारो’’तिआदीसु इदं-सद्दस्स अत्थे एवं-सद्दो. गत-सद्दो हि पकारपरियायो, तथा विधाकार-सद्दा च. तथा हि विधयुत्तगत-सद्दे लोकिया पकारत्थे वदन्ति. ‘‘एवं नु खो, न नु खो, किं नु खो, कथं नु खो’’ति, ‘‘एवं सु ते सुन्हाता सुविलित्ता कप्पितकेसमस्सु, आमुत्तमालाभरणा ओदातवत्थवसना पञ्चहि कामगुणेहि समप्पिता समङ्गीभूता परिचारेन्ति, सेय्यथापि त्वं एतरहि साचरियकोति? नो हिदं भो गोतमा’’ति च आदीसु पुच्छायं. ‘‘एवं लहुपरिवत्तं, एवं आयुपरियन्तो’’ति च आदीसु परिमाणे. ननु च ‘‘एवं नु खो, एवं सु ते, एवं आयुपरियन्तो’’ति एत्थ एवं-सद्देन पुच्छनाकारपरिमाणाकारानं वुत्तत्ता आकारत्थो एव एवं-सद्दो ति? न, विसेससब्भावतो. आकारमत्तवाचको हेत्थ आकारत्थोति अधिप्पेतो, यथा ‘‘एवं ब्याखोतिआदीसु पन न आकारविसेसवाचको एवञ्च कत्वा ‘‘एवं जातेन मच्चेना’’तिआदीनि उपमादीसु उदाहरणानि उपपन्नानि होन्ति. तथा हि ‘‘यथापि…पे… बहु’’न्ति? एत्थ पुप्फरासिट्ठानियतो मनुस्सुपपत्तिसप्पुरिसूपनिस्सयसद्धम्मसवनयोनिसोमनसिकारभोगसम्पत्तिआदिदानादिपुञ्ञकिरियाहेतुसमुदायतो सोभासुगन्धतादिगुणयोगतो मालागुणसदिसियो पहूता पुञ्ञकिरिया मरितब्बसभावताय मच्चेन सत्तेन कत्तब्बाति जोदितत्ता पुप्फरासिमालागुणाव उपमा, तेसं उपमाकारो यथा-सद्देन अनियमतो वुत्तोति एवं-सद्दो उपमाकारनिगमनत्थोति वत्तुं युत्तं. सो पन उपमाकारो नियमियमानो अत्थतो उपमाव होतीति आह ‘‘उपमायं आगतो’’ति.
तथा एवं इमिना आकारेन ‘‘अभिक्कमितब्ब’’न्तिआदिना उपदिसियमानाय समणसारुप्पाय आकप्पसम्पत्तिया यो तत्थ उपदिसनाकारो, सो अत्थतो उपदेसोयेवाति वुत्तं ‘‘एवं ते…पे… उपदेसे’’ति. तथा एवमेतं भगवा, एवमेतं सुगताति एत्थ च भगवता यथावुत्तमत्थं अविपरीततो जानन्तेहि कतं तत्थ संविज्जमानगुणानं पकारेहि हंसनं उदग्गताकरणं सम्पहंसनं, यो तत्थ सम्पहंसनाकारोति योजेतब्बं. एवमेवं पनायन्ति एत्थ गरहणाकारोति योजेतब्बं. सो च गरहणाकारो ‘‘वसली’’तिआदि खुंसनसद्दसन्निधानतो इध एवं-सद्देन पकासितोति विञ्ञायति. यथा चेत्थ, एवं उपमाकारादयोपि उपमादिवसेन वुत्तानं पुप्फरासिआदिसद्दानं सन्निधानतोति दट्ठब्बं. एवञ्च वदेहीति ‘‘यथाहं वदामि, एवं समणं आनन्दं वदेही’’ति वदनाकारो इदानि वत्तब्बो एवं-सद्देन निदस्सीयतीति निदस्सनत्थो वुत्तो. एवं नोति एत्थापि तेसं यथावुत्तधम्मानं अहितदुक्खावहभावे सन्निट्ठानजननत्थं अनुमतिग्गहणवसेन ‘‘संवत्तन्ति, नो वा, कथं वा एत्थ होती’’ति पुच्छाय कताय ‘‘एवं नो एत्थ होती’’ति वुत्तत्ता तदाकारसन्निट्ठानं एवं-सद्देन विभावितन्ति विञ्ञायति, सो पन तेसं धम्मानं अहिताय दुक्खाय संवत्तनाकारो नियमियमानो अवधारणत्थो होतीति आह ‘‘एवं नो एत्थ होतीति आदीसु अवधारणे’’ति. एवं भन्तेति पन धम्मस्स साधुकं सवनमनसिकारे सन्नियोजितेहि भिक्खूहि अत्तनो तत्थ ठितभावस्स पटिजाननवसेन वुत्तत्ता एत्थ एवं-सद्दो वचनसम्पटिच्छनत्थो वुत्तो, तेन एवं भन्ते, साधु भन्ते, सुट्ठु भन्तेति वुत्तं होति.
नानानयनिपुणन्ति एकत्तनानत्तअब्यापारएवंधम्मतासङ्खाता, नन्दियावट्ट तिपुक्खलसीहविक्कीळितअङ्कुसदिसालोचनसङ्खाता वा आधारादिभेदवसेन नानाविधा नया नानानया, नया वा पाळिगतियो, ता च पञ्ञत्तिअनुपञ्ञत्तिआदिवसेन संकिलेभागियादिलोकियादितदुभयवोमिस्सतादिवसेन कुसलादिवसेन खन्धादिवसेन सङ्गहादिवसेन समयविमुत्तादिवसेन ठपनादिवसेन कुसलमूलादिवसेन तिकपट्ठानादिवसेन च नानप्पकाराति नानानया, तेहि निपुणं सण्हसुखुमन्ति नानानयनिपुणं. आसयोव अज्झासयो, ते च सस्सतादिभेदेन, तत्थ च अप्परजक्खतादिवसेन अनेका, अत्तज्झासयादयो एव वा समुट्ठानं उप्पत्तिहेतु एतस्साति अनेकज्झासयसमुट्ठानं. अत्थब्यञ्जनसम्पन्नन्ति अत्थब्यञ्जनपरिपुण्णं उपनेतब्बाभावतो, सङ्कासनपकासनविवरणविभजनउत्तानीकरणपञ्ञत्तिवसेन छहि अत्थपदेहि, अक्खरपदब्यञ्जनाकारनिरुत्तिनिद्देसवसेन छहि ब्यञ्जनपदेहि च समन्नागतन्ति वा अत्थो दट्ठब्बो.
विविधपाटिहारियन्ति एत्थ पाटिहारियपदस्स वचनत्थं ‘‘पटिपक्खहरणतो रागादिकिलेसापनयनतो पाटिहारिय’’न्ति वदन्ति. भगवतो पन पटिपक्खा रागादयो न सन्ति, ये हरितब्बा. पुथुज्जनानम्पि विगतूपक्किलेसे अट्ठगुणसमन्नागते चित्ते हतपटिपक्खे इद्धिविधं पवत्तति, तस्मा तत्थ पवत्तवोहारेन च न सक्का इध ‘‘पाटिहारिय’’न्ति वत्तुं. सचे पन महाकारुणिकस्स भगवतो वेनेय्यगता च किलेसा पटिपक्खा, तेसं हरणतो ‘‘पाटिहारिय’’न्ति वुत्तं, एवं सति युत्तमेतं. अथ वा भगवतो च सासनस्स च पटिपक्खा तित्थिया, तेसं हरणतो पाटिहारियं. ते हि दिट्ठिहरणवसेन, दिट्ठिप्पकासने असमत्थभावेन च इद्धिआदेसनानुसासनीहि हरिता अपनीता होन्तीति. ‘‘पटी’’ति वा अयं सद्दो ‘‘पच्छा’’ति एतस्स अत्थं बोधेति ‘‘तस्मिं पटिपविट्ठम्हि, अञ्ञो आगञ्छि ब्राह्मणो’’तिआदीसु विय, तस्मा समाहिते चित्ते, विगतूपक्किलेसे च कतकिच्चेन पच्छा हरितब्बं पवत्तेतब्बन्ति पटिहारियं, अत्तनो वा उपक्किलेसेसु चतुत्थज्झानमग्गेहि हरितेसु पच्छा हरणं पटिहारियं. इद्धिआदेसनानुसासनियो च विगतूपक्किलेसेन, कतकिच्चेन च सत्तहितत्थं पुन पवत्तेतब्बा, हरितेसु च अत्तनो उपक्किलेसेसु परसत्तानं उपक्किलेसहरणानि होन्तीति पटिहारियानि भवन्ति. पटिहारियमेव पाटिहारियं. पटिहारिये वा इद्धिआदेसनानुसासनीसमुदाये भवं एकेकं ‘‘पाटिहारिय’’न्ति वुच्चति. पटिहारियं वा चतुत्थज्झानं मग्गो च पटिपक्खहरणतो, तत्थ जातं, तस्मिं वा निमित्तभूते, ततो वा आगतन्ति पाटिहारियं. तस्स पन इद्धिआदिभेदेन विसयभेदेन च बहुविधस्स भगवतो देसनाय लब्भमानत्ता आह ‘‘विविधपाटिहारिय’’न्ति.
न अञ्ञथाति भगवतो सम्मुखा सुताकारतो न अञ्ञथाति अत्थो, न पन भगवतो देसिताकारतो. अचिन्तेय्यानुभावा हि भगवतो देसना. एवञ्च कत्वा ‘‘सब्बप्पकारेन को समत्थो विञ्ञातु’’न्ति इदं वचनं समत्थितं होति. धारणबलदस्सनञ्च न विरुज्झति सुताकाराविरज्झनस्स अधिप्पेतत्ता. न हेत्थ अत्थन्तरतापरिहारो द्विन्नम्पि अत्थानं एकविसयत्ता, इतरथा थेरो भगवतो देसनाय सब्बथा पटिग्गहणे समत्थो असमत्थो चाति आपज्जेय्याति.
‘‘यो परो न होति, सो अत्ता’’ति एवं वुत्ताय नियकज्झत्तसङ्खाताय ससन्ततियं वत्तनतो तिविधोपि मे-सद्दो किञ्चापि एकस्मिंयेव अत्थे दिस्सति, करणसम्पदानसामिनिद्देसवसेन पन विज्जमानभेदं सन्धायाह ‘‘मे-सद्दो तीसु अत्थेसु दिस्सती’’ति.
किञ्चापि उपसग्गो किरियं विसेसेति, जोतकभावतो पन सतिपि तस्मिं सुत-सद्दो एव तं तमत्थं अनुवदतीति अनुपसग्गस्स सुत-सद्दस्स अत्थुद्धारे सउपसग्गस्स गहणं न विरुज्झतीति दस्सेन्तो ‘‘सउपसग्गो च अनुपसग्गो चा’’ति आह. अस्साति सुत-सद्दस्स. कम्मभावसाधनानि इध सुत-सद्दे सम्भवन्तीति वुत्तं ‘‘उपधारितन्ति वा उपधारणन्ति वा अत्थो’’ति. मयाति अत्थे सतीति यदा मेसद्दस्स कत्तुवसेन करणनिद्देसो, तदाति अत्थो. ममाति अत्थे सतीति यदा सम्बन्धवसेन सामिनिद्देसो, तदा.
सुतसद्दसन्निधाने पयुत्तेन एवंसद्देन सवनकिरियाजोतकेन भवितब्बन्ति वुत्तं ‘‘एवन्ति सोतविञ्ञाणादिविञ्ञाणकिच्चनिदस्सन’’न्ति. आदि-सद्देन सम्पटिच्छनादीनं पञ्चद्वारिकविञ्ञाणानं तदभिनिहटानञ्च मनोद्वारिकविञ्ञाणानं गहणं वेदितब्बं. सब्बेसम्पि वाक्यानं एवकारत्थसहितत्ता ‘‘सुत’’न्ति एतस्स सुतं एवाति अयमत्थो लब्भतीति आह ‘‘अस्सवनभावपटिक्खेपतो’’ति, एतेन अवधारणेन निराकतं दस्सेति. यथा च सुतं सुतं एवाति नियमेतब्बं, तं सम्मा सुतं होतीति आह ‘‘अनूनाधिकाविपरीतग्गहणनिदस्सन’’न्ति. अथ वा ‘‘सद्दन्तरत्थापोहनवसेन सद्दो अत्थं वदती’’ति सुतन्ति असुतं न होतीति अयमेतस्स अत्थोति वुत्तं ‘‘अस्सवनभावपटिक्खेपतो’’ति, इमिना दिट्ठादिविनिवत्तनं करोति. इदं वुत्तं होति. न इदं मया दिट्ठं, न सयम्भुञाणेन सच्छिकतं, अथ खो सुतं, तञ्च खो सम्मदेवाति. तेनेवाह ‘‘अनूनाधिकाविपरीतग्गहणनिदस्सन’’न्ति. अवधारणत्थे वा एवं-सद्दे अयं अत्थयोजना करीयतीति तदपेक्खस्स सुत-सद्दस्स अयमत्थो वुत्तो ‘‘अस्सवनभावपटिक्खेपतो’’ति. तेनेव आह ‘‘अनूनाधिकाविपरीतग्गहणनिदस्सन’’न्ति. सवनसद्दो चेत्थ कम्मत्थो वेदितब्बो सुय्यतीति.
एवं सवनहेतुसुणन्तपुग्गलसवनविसेसवसेन पदत्तयस्स एकेन पकारेन अत्थयोजनं दस्सेत्वा इदानि पकारन्तरेहिपि तं दस्सेतुं ‘‘तथा एव’’न्तिआदि वुत्तं. तत्थ तस्साति या सा भगवतो सम्मुखा धम्मस्सवनाकारेन पवत्ता मनोद्वारविञ्ञाणवीथि, तस्सा. सा हि नानप्पकारेन आरम्मणे पवत्तितुं समत्था. तथा च वुत्तं ‘‘सोतद्वारानुसारेना’’ति. नानप्पकारेनाति वक्खमानानं अनेकविहितानं ब्यञ्जनत्थग्गहणानानाकारेन, एतेन इमिस्सा योजनाय आकारत्थो एवं-सद्दो गहितोति दीपेति. पवत्तिभावप्पकासनन्ति पवत्तिया अत्थिभावप्पकासनं. ‘‘सुतन्ति धम्मप्पकासन’’न्ति यस्मिं आरम्मणे वुत्तप्पकारा विञ्ञाणवीथि नानप्पकारेन पवत्ता, तस्स धम्मत्ता वुत्तं, न सुतसद्दस्स धम्मत्थत्ता. वुत्तस्सेवत्थस्स पाकटीकरणं ‘‘अयञ्हेत्था’’तिआदि. तत्थ विञ्ञाणवीथियाति करणत्थे करणवचनं. मयाति कत्थुअत्थे.
‘‘एवन्ति निद्दिसितब्बप्पकासन’’न्ति निदस्सनत्थं एवं-सद्दं गहेत्वा वुत्तं निदस्सेतब्बस्स निद्दिसितब्बत्ताभावाभावतो, तेन एवं-सद्देन सकलम्पि सुत्तं पच्चामट्ठन्ति दस्सेति. सुत-सद्दस्स किरियासद्दत्ता, सवनकिरियाय च साधारणविञ्ञाणप्पबन्धपटिबद्धत्ता तत्थ च पुग्गलवोहारोति वुत्तं ‘‘सुतन्ति पुग्गलकिच्चप्पकासन’’न्ति. न हि पुग्गलवोहाररहिते धम्मप्पबन्धे सवनकिरिया लब्भतीति.
‘‘यस्स चित्तसन्तानस्सा’’तिआदिपि आकारत्थमेव एवं-सद्दं गहेत्वा पुरिमयोजनाय अञ्ञथा अत्थयोजनं दस्सेतुं वुत्तं. तत्थ आकारपञ्ञत्तीति उपादापञ्ञत्ति एव, धम्मानं पवत्तिआकारुपादानवसेन तथा वुत्ता. ‘‘सुतन्ति विसयनिद्देसो’’ति सोतब्बभूतो धम्मो सवनकिरियाकत्तुपुग्गलस्स सवनकिरियावसेन पवत्तिट्ठानन्ति कत्वा वुत्तं. चित्तसन्तानविनिमुत्तस्स परमत्थतो कस्सचि कत्तु अभावेपि सद्दवोहारेन बुद्धिपरिकप्पितभेदवचनिच्छाय चित्तसन्तानतो अञ्ञं विय तंसमङ्गिं कत्वा वुत्तं ‘‘चित्तसन्तानेन तंसमङ्गिनो’’ति. सवनकिरियाविसयोपि सोतब्बधम्मो सवनकिरियावसेन पवत्तचित्तसन्तानस्स इध परमत्थतो कत्तुभावतो, सवनवसेन चित्तप्पवत्तिया एव वा सवनकिरियाभावतो तंकिरियाकत्तु च विसयो होतीति कत्वा वुत्तं ‘‘तंसमङ्गिनो कत्तु विसये’’ति. सुताकारस्स च थेरस्स सम्मानिच्छितभावतो आह ‘‘गहणसन्निट्ठान’’न्ति, एतेन वा अवधारणत्थं एवं-सद्दं गहेत्वा अयं अत्थयोजना कताति दट्ठब्बं.
पुब्बे सुतानं नानाविहितानं सुत्तसङ्खातानं अत्थब्यञ्जनानं उपधारितरूपस्स आकारस्स निदस्सनस्स अवधारणस्स वा पकासनसभावो एवं-सद्दोति तदाकारादिउपधारणस्स पुग्गलपञ्ञत्तिया उपादानभूतधम्मप्पबन्धब्यापारताय वुत्तं ‘‘एवन्ति पुग्गलकिच्चनिद्देसो’’ति. सवनकिरिया पन पुग्गलवादिनोपि विञ्ञाणनिरपेक्खा नत्थीति विसेसतो विञ्ञाणब्यापारोति आह ‘‘सुतन्ति विञ्ञाणकिच्चनिद्देसो’’ति. मेति सद्दप्पवत्तिया एकन्तेनेव सत्तविसयत्ता, विञ्ञाणकिच्चस्स च तत्थेव समोदहितब्बतो ‘‘मेति उभयकिच्चयुत्तपुग्गलनिद्देसो’’ति वुत्तं. अविज्जमानपञ्ञत्तिविज्जमानपञ्ञत्तिसभावा यथाक्कमं एवं-सद्द सुत-सद्दानं अत्थाति ते तथारूपपञ्ञत्तिउपादानब्यापारभावेन दस्सेन्तो आह ‘‘एवन्ति पुग्गलकिच्चनिद्देसो. सुतन्ति विञ्ञाणकिच्चनिद्देसो’’ति. एत्थ च करणकिरियाकत्तुकम्मविसेसप्पकासनवसेन पुग्गलब्यापाविसयपुग्गलब्यापारनिदस्सनवसेन गहणाकारगाहकतब्बिसयविसेसनिद्देसवसेन कत्तुकरण ब्यापारकत्तुनिद्देसवसेन च दुतियादयो चतस्सो अत्थयोजना दस्सिताति दट्ठब्बं.
सब्बस्सापि सद्दाधिगमनीयस्स अत्थस्स पञ्ञत्तिमुखेनेव पटिपज्जितब्बत्ता, सब्बपञ्ञत्तीनञ्च विज्जमानादिवसेन छसु पञ्ञत्तिभेदेसु अन्तोगधत्ता तेसु ‘‘एव’’न्तिआदीनं पञ्ञत्तीनं सरूपं निद्धारेन्तो आह ‘‘एवन्ति च मेति चा’’तिआदि. तत्थ एवन्ति च मेति च वुच्चमानस्स अत्थस्स आकारादिनो, धम्मानञ्च असल्लक्खणभावतो अविज्जमानपञ्ञत्तिभावोति आह ‘‘सच्चिकट्ठपरमत्थवसेन अविज्जमानपञ्ञत्ती’’ति. तत्थ सच्चिकट्ठपरमत्थवसेनाति भूतत्थउत्तमत्थवसेन. इदं वुत्तं होतियो मायामरीचिआदयो विय अभूतत्थो, अनुस्सवादीहि गहेतब्बो विय अनुत्तमत्थो च न होति, सो रूपसद्दादिसभावो रुप्पनानुभवनादिसभावो वा अत्थो ‘‘सच्चिकट्ठो, परमत्थ चा’’ति वुच्चति, न तथा एवं मेति पदानमत्थोति, एतमेवत्थं पाकटतरं कातुं ‘‘किञ्हेत्थ त’’न्तिआदि वुत्तं. सुतन्ति पन सद्दायतनं सन्धायाह ‘‘विज्जमानपञ्ञत्ती’’ति. तेनेव हि ‘‘यञ्हि तमेत्थ सोतेन उपलद्ध’’न्ति वुत्तं, ‘‘सोतद्वारानुसारेन उपलद्ध’’न्ति पन वुत्ते अत्थब्यञ्जनादिसब्बं लब्भति. तं तं उपादाय वत्तब्बतोति सोतपथं आगते धम्मे उपादाय तेसं उपधारिताकारादिनो पच्चामसनवसेन ‘‘एव’’न्ति, ससन्ततिपरियापन्ने खन्धे उपादाय ‘‘मे’’ति वत्तब्बत्ताति अत्थो. दिट्ठादिसभावरहिते सद्दायतने पवत्तमानोपि सुतवोहारो ‘‘दुतियं ततिय’’न्तिआदिको विय पठमादीनि दिट्ठमुतविञ्ञाते अपेक्खित्वा पवत्तोति आह ‘‘दिट्ठादीनि उपनिधाय वत्तब्बतो’’ति. असुतं न होतीति हि ‘‘सुत’’न्ति पकासितो यमत्थोति.
अत्तना पटिविद्धा सुत्तस्स पकारविसेसा ‘‘एव’’न्ति थेरेन पच्चामट्ठाति आह ‘‘असम्मोहं दीपेती’’ति. ‘‘नानप्पकारपटिवेधसमत्थो होती’’ति एतेन वक्खमानस्स सुत्तस्स नानप्पकारतं दुप्पटिविज्झतञ्च दस्सेति. ‘‘सुतस्स असम्मोसं दीपेती’’ति सुताकारस्स याथावतो दस्सियमानत्ता वुत्तं. असम्मोहेनाति सम्मोहाभावेन, पञ्ञाय एव वा सवनकालसम्भूताय तदुत्तरकालपञ्ञासिद्धि, एवं असम्मोसेनाति एत्थापि वत्तब्बं. ब्यञ्जनानं पटिविज्झितब्बो आकारो नातिगम्भीरो, यथासुतधारणमेव तत्थ करणीयन्ति सतिया ब्यापारो अधिको, पञ्ञा तत्थ गुणीभूताति वुत्तं ‘‘पञ्ञापुब्बङ्गमाया’’तिआदि पञ्ञाय पुब्बङ्गमाति कत्वा. पुब्बङ्गमता चेत्थ पधानभावो ‘‘मनोपुब्बङ्गमा’’तिआदीसु विय, पुब्बङ्गमताय वा चक्खुविञ्ञाणादीसु आवज्जनादीनं विय अप्पधानत्ते पञ्ञा पुब्बङ्गमा एतिस्साति अयम्पि अत्थो युज्जति, एवं ‘‘सतिपुब्बङ्गमाया’’ति एत्थापि वुत्तनयानुसारेन यथासम्भवमत्थो वेदितब्बो. अत्थब्यञ्जनसम्पन्नस्साति अत्थब्यञ्जनपरिपुण्णस्स, सङ्कासनपकासनविवरणविभजनउत्तानीकरणपञ्ञत्तिवसेन छहि अत्थपदेहि, अक्खरपदब्यञ्जनाकारनिरुत्तिनिद्देसवसेन छहि ब्यञ्जनपदेहि च समन्नागतस्साति वा अत्थो दट्ठब्बो.
योनिसोमनसिकारं दीपेतीति एवं-सद्देन वुच्चमानानं आकारनिदस्सनावधारणत्थानं अविपरीतसद्धम्मविसयत्ताति अधिप्पायो. ‘‘अविक्खेपं दीपेती’’ति ‘‘ब्रह्मजालं कत्थ भासित’’न्तिआदि पुच्छावसेन पकरणप्पत्तस्स वक्खमानस्स सुत्तस्स सवनं समाधानमन्तरेन न सम्भवतीति कत्वा वुत्तं. ‘‘विक्खित्तचित्तस्सा’’तिआदि तस्सेवत्थस्स समत्थनवसेन वुत्तं. सब्बसम्पत्तियाति अत्थब्यञ्जनदेसकपयोजनादिसम्पत्तिया. अविपरीतसद्धम्मविसयेहि विय आकारनिदस्सनावधारणत्थेहि योनिसोमनसिकारस्स, सद्धम्मस्सवनेन विय च अविक्खेपस्स यथा योनिसोमनसिकारेन फलभूतेन अत्तसम्मापणिधिपुब्बेकतपुञ्ञतानं सिद्धि वुत्ता तदविनाभावतो, एवं अविक्खेपेन फलभूतेन कारणभूतानं सद्धम्मस्सवनसप्पुरिसूपनिस्सयानं सिद्धि दस्सेतब्बा सिया अस्सुतवतो, सप्पुरिसूपनिस्सयरहितस्स च तदभावतो.
‘‘न हि विक्खित्तचित्तो’’तिआदिना समत्थनवचनेन पन अविक्खेपेन कारणभूतेन सप्पुरिसूपनिस्सयेन च फलभूतस्स सद्धम्मस्सवनस्स सिद्धि दस्सिता. अयं पनेत्थ अधिप्पायो युत्तो सियासद्धम्मस्सवनसप्पुरिसूपनिस्सया न एकन्तेन अविक्खेपस्स कारणं बाहिरङ्गत्ता, अविक्खेपो पन सप्पुरिसूपनिस्सयो विय सद्धम्मस्सवनस्स एकन्तकारणन्ति. एवम्पि अविक्खेपेन सप्पुरिसूपनिस्सयसिद्धिजोतना न समत्थिताव, नो न समत्थिता विक्खित्तचित्तानं सप्पुरिसपयिरुपासनाभावस्स अत्थसिद्धत्ता. एत्थ च पुरिमं फलेन कारणस्स सिद्धिदस्सनं नदीपूरेन विय उपरि वुट्ठिसब्भावस्स, दुतियं कारणेन फलस्स सिद्धिदस्सनं दट्ठब्बं एकन्तेन वस्सिना विय मेघवुट्ठानेन वुट्ठिप्पवत्तिया.
भगवतो वचनस्स अत्थब्यञ्जनपभेदपरिच्छेदवसेन सकलसासनसम्पत्तिओगाहनाकारो निरवसेसपरहितपारिपूरिकारणन्ति वुत्तं ‘‘एवं भद्दको आकारो’’ति. यस्मा न होतीति सम्बन्धो. पच्छिमचक्कद्वयसम्पत्तिन्ति अत्तसम्मापणिधिपुब्बेकतपुञ्ञतासङ्खातं गुणद्वयं. अपरापरं वुत्तिया चेत्थ चक्कभावो, चरन्ति एतेहि सत्ता सम्पत्तिभवेसूति वा. ये सन्धाय वुत्तं ‘‘चत्तारिमानि भिक्खवे चक्कानि, येहि समन्नागतानं देवमनुस्सानं चतुचक्कं वत्तती’’तिआदि. पुरिमपच्छिमभावो चेत्थ देसनाक्कमवसेन दट्ठब्बो. पच्छिमचक्कद्वयसिद्धियाति पच्छिमचक्कद्वयस्स अत्थिताय. सम्मापणिहितत्तो पुब्बे च कतपुञ्ञो सुद्धासयो होति तदसुद्धिहेतूनं किलेसानं दूरीभावतोति आह ‘‘आसयसुद्धि सिद्धा होती’’ति. तथा हि वुत्तं ‘‘सम्मापणिहितं चित्तं, सेय्यसो नं ततो करे’’ति, ‘‘कतपुञ्ञोसि त्वं आनन्द, पधानं अनुयुञ्ज खिप्पं होहिसि अनासवोति च. तेनेवाह ‘‘आसयसुद्धिया अधिगमब्यत्तिसिद्धी’’ति. पयोगसुद्धियाति योनिसोमनसिकारपुब्बङ्गमस्स धम्मस्सवनपयोगस्स विसदभावेन. तथा चाह ‘‘आगमब्यत्तिसिद्धी’’ति. सब्बस्स वा कायवचीपयोगस्स निद्दोसभावेन. परिसुद्धकायवचीपयोगो हि विप्पटिसाराभावतो अविक्खित्तचित्तो परियत्तियं विसारदो होतीति.
‘‘नानप्पकारपटिवेधदीपकेना’’तिआदिना अत्थब्यञ्जनेसु थेरस्स एवं-सद्द सुत-सद्दानं असम्मोहासम्मोसदीपनतो चतुपटिसम्भिदावसेन अत्थयोजनं दस्सेति. तत्थ ‘‘सोतब्बप्पभेदपटिवेधदीपकेना’’ति एतेन अयं सुत-सद्दो एवं-सद्दसन्निधानतो, वक्खमानापेक्खाय वा सामञ्ञेनेव सोतब्बधम्मविसेसं आमसतीति दस्सेति. मनोदिट्ठिकरणापरियत्तिधम्मानं अनुपेक्खनसुप्पटिवेधा विसेसतो मनसिकारपटिबद्धाति ते वुत्तनयेन योनिसोमनसिकारदीपकेन एवं-सद्देन योजेत्वा, सवनधारणवचीपरिचया परियत्तिधम्मानं विसेसेन सोतावधानपटिबद्धाति ते अविक्खेपदीपकेन सुत-सद्देन योजेत्वा दस्सेन्तो सासनसम्पत्तिया धम्मस्सवने उस्साहं जनेति. तत्थ धम्माति परियत्तिधम्मा. मनसानुपेक्खिताति ‘‘इध सीलं कथितं, इध समाधि, इध पञ्ञा, एत्तका एत्थ अनुसन्धियो’’तिआदिना नयेन मनसा अनुपेक्खिता. दिट्ठिया सुप्पटिविद्धाति निज्झानक्खन्तिभूताय, ञातपरिञ्ञासङ्खाताय वा दिट्ठिया तत्थ तत्थ वुत्तरूपारूपधम्मे ‘‘इति रूपं, एत्तकं रूप’’न्तिआदिना सुट्ठु ववत्थपेत्वा पटिविद्धा.
‘‘सकलेन वचनेना’’ति पुब्बे तीहि पदेहि विसुं विसुं योजितत्ता वुत्तं. असप्पुरिसभूमिन्ति अकतञ्ञुतं ‘‘इधेकच्चो पापभिक्खु तथागतप्पवेदितं धम्मविनयं परियापुणित्वा अत्तनो दहती’’ति एवं वुत्तं अनरियवोहारावत्थं. सा एव अनरियवोहारावत्था असद्धम्मो. ननु च आनन्दत्थेरस्स ‘‘ममेदं वचन’’न्ति अधिमानस्स, महाकस्सपत्थेरादीनञ्च तदासङ्काय अभावतो असप्पुरिसभूमिसमतिक्कमादिवचनं निरत्थकं ति? नयिदं एवं ‘‘एवं मे सुत’’न्ति वदन्तेन अयम्पि अत्थो विभावितोति दस्सनतो. केचि पन ‘‘देवतानं परिवितक्कापेक्खं तथावचनन्ति एदिसी चोदना अनवकासा’’ति वदन्ति. तस्मिं किर खणे एकच्चानं देवतानं एवं चेतसो परिवितक्को उदपादि ‘‘तथागतो च परिनिब्बुतो, अयञ्च आयस्मा देसनाकुसलो, इदानि धम्मं देसेति, सक्यकुलप्पसुतो तथागतस्स भाता चूळपितुपुत्तो, किं नु खो सयं सच्छिकत धम्मं देसेति, उदाहु भगवतोयेव वचनं यथासुत’’न्ति. एवं तदासङ्कितप्पकारतो असप्पुरिसभूमिसमोक्कमादितो अतिक्कमादि विभावितन्ति. अत्तनो अदहन्तोति ‘‘ममेत’’न्ति अत्तनि अट्ठपेन्तो. अप्पेतीति निदस्सेति. दिट्ठधम्मिकसम्परायिकपरमत्थेसु यथारहं सत्ते नेतीति नेत्ति, धम्मोयेव नेत्ति धम्मनेत्ति.
दळ्हतरनिविट्ठा विचिकिच्छा कङ्खा. नातिसंसप्पनं मतिभेदमत्तं विमति. अस्सद्धियं विनासेति भगवतो देसितत्ता, सम्मुखा चस्स पटिग्गहितत्ता, खलितदुरुत्तादिग्गहणदोसाभावतो च. एत्थ च पठमादयो तिस्सो अत्थयोजना आकारादिअत्थेसु अग्गहितविसेसमेव एवं-सद्दं गहेत्वा दस्सिता, ततो परा तिस्सो आकारत्थमेव एवं-सद्दं गहेत्वा विभाविता. पच्छिमा पन तिस्सो यथाक्कमं आकारत्थं निदस्सनत्थं अवधारणत्थञ्च एवं-सद्दं गहेत्वा योजिताति दट्ठब्बं.
एक-सद्दो अञ्ञसेट्ठासहायसङ्ख्यदीसु दिस्सति. तथाहेस ‘‘सस्सतो अत्ता च लोको च, इदमेव सच्चं मोघमञ्ञन्ति इत्थेके अभिवदन्ती’’तिआदीसु अञ्ञत्थे दिस्सति, ‘‘चेतसो एकोदिभाव’’न्तिआदीसु सेट्ठत्थे, ‘‘एको वूपकट्ठो’’तिआदीसु असहाये, ‘‘एकोव खो भिक्खवे खणो च समयो च ब्रह्मचरियवासाया’’तिआदीसु सङ्ख्ययं, इधापि सङ्ख्ययन्ति दस्सेन्तो आह ‘‘एकन्ति गणनपरिच्छेदनिद्देसो’’ति. कालञ्च समयञ्चाति युत्तकालञ्च पच्चयसामग्गिञ्च. खणोति ओकासो. तथागतुप्पादादिको हि मग्गब्रह्मचरियस्स ओकासो तप्पच्चयपटिलाभहेतुत्ता. खणो एव च समयो. यो ‘‘खणो’’ति च ‘‘समयो’’ति च वुच्चति, सो एको वाति हि अत्थो. महासमयोति महासमूहो. समयोपि खोति सिक्खापदपूरणस्स हेतुपि. समयप्पवादकेति दिट्ठिप्पवादके. तत्थ हि निसिन्ना तित्थिया अत्तनो अत्तनो समयं पवदन्तीति. अत्थाभिसमयाति हितपटिलाभा. अभिसमेतब्बोति अभिसमयो, अभिसमयो अत्थोति अभिसमयट्ठोति पीळन आदीनि अभिसमेतब्बभावेन एकीभावं उपनेत्वा वुत्तानि. अभिसमयस्स वा पटिवेधस्स विसयभूतभावो अभिसमयट्ठोति तानेव तथा एकत्तेन वुत्तानि. तत्थ पीळनं दुक्खसच्चस्स तं समङ्गीनो हिंसनं अविप्फारिकताकरणं. सन्तापोदुक्खदुक्खतादिवसेन सन्तापनं परिदहणं.
तत्थ सहकारीकारणं सन्निज्झ समेति समवेतीति समयो, समवायो. समेति समागच्छति मग्गब्रह्मचरियमेत्थ तदाधारपुग्गलेहीति समयो, खणो. समेति एत्थ, एतेनव संगच्छति सत्तो, सभावधम्मो वा सहजातादीहि, उप्पादादीहि वाति समयो, कालो. धम्मप्पवत्तिमत्तताय अत्थतो अभूतोपि हि कालो धम्मप्पवत्तिया अधिकरणं, करणं विय च कप्पनामत्तसिद्धेन रूपेन वोहरीयतीति. समं, सह वा अवयवानं अयनं पवत्ति अवट्ठानन्ति समयो, समूहो, यथा ‘‘समुदायो’’ति. अवयवसहावट्ठानमेव हि समूहोति. अवसेसपच्चयानं समागमे एति फलं एतस्मा उप्पज्जति पवत्तति चाति समयो, हेतु यथा ‘‘समुदयो’’ति. समेति संयोजनभावतो सम्बन्धो एति अत्तनो विसये पवत्तति, दळ्हग्गहणभावतो वा संयुत्ता अयन्ति पवत्तन्ति सत्ता यथाभिनिवेसं एतेनाति समयो, दिट्ठि. दिट्ठिसंयोजनेन हि सत्ता अतिविय बज्झन्तीति. समिति सङ्गति समोधानन्ति समयो, पटिलाभो. समस्स यानं, सम्मा वा यानं अपगमोति समयो, पहानं. अभिमुखं ञाणेन एतब्बो अभिसमेतब्बोति अभिसमयो, धम्मानं अविपरीतो सभावो. अभिमुखभावेन सम्मा एति गच्छति बुज्झतीति अभिसमयो, धम्मानं यथाभूतसभावावबोधो. एवं तस्मिं तस्मिं अत्थे समय-सद्दस्स पवत्ति वेदितब्बा. समय-सद्दस्स अत्थुद्धारे अभिसमय-सद्दस्स उदाहरणं वुत्तनयेनेव वेदितब्बं. अस्साति समय-सद्दस्स. कालो अत्थो समवायादीनं अत्थानं इध असम्भवतो देसदेसकपरिसानं विय सुत्तस्स निदानभावेन कालस्स अपदिसितब्बतो च.
कस्मा पनेत्थ अनियामितवसेनेव कालो निद्दिट्ठो, न उतुसंवच्छरादिवसेन नियमेत्वाति आह ‘‘तत्थ किञ्चापी’’तिआदि. उतुसंवच्छरादिवसेन नियमं अकत्वा समय-सद्दस्स वचने अयम्पि गुणो लद्धो होतीति दस्सेन्तो ‘‘ये वा इमे’’तिआदिमाह. सामञ्ञजोतना हि विसेसे अवतिट्ठतीति. तत्थ दिट्ठधम्मसुखविहारसमयो देवसिकं झानसमापत्तीहि वीतिनामनकालो, विसेसतो सत्तसत्ताहानि. पकासाति दससहस्सिलोकधातुया पकम्पनओभासपातुभावादीहि पाकटा. यथावुत्तप्पभेदेसुयेव समयेसु एकदेसं पकारन्तरेहि सङ्गहेत्वा दस्सेतुं ‘‘यो चाय’’न्तिआदिमाह. तथा हि ञाणकिच्चसमयो अत्तहितपटिपत्तिसमयो च अभिसम्बोधिसमयो. अरियतुण्हिभावसमयो दिट्ठधम्मसुखविहारसमयो. करुणाकिच्चपरहितपटिपत्तिधम्मिकथासमयो देसनासमयेव.
करणवचनेन निद्देसो कतो यथाति सम्बन्धो. तत्थाति अभिधम्मविनयेसु. तथाति भुम्मकरणेहि. अधिकरणत्थ आधारत्थो. भावो नाम किरिया, किरियाय किरियन्तरलक्खणं भावेनभावलक्खणं. तत्थ यथा कालो सभावधम्मपरिच्छिन्नो सयं परमत्थतो अविज्जमानोपि आधारभावेन पञ्ञातो तङ्खणप्पवत्तानं ततो पुब्बे परतो च अभावतो ‘‘पुब्बण्हे जातो, सायन्हे गच्छती’’ति, च आदीसु, समूहो च अवयवविनिमुत्तो अविज्जमानोपि कप्पनामत्तसिद्धो अवयवानं आधारभावेन पञ्ञापीयति ‘‘रुक्खे साखा, यवरासियं सम्भूतो’’तिआदीसु, एवं इधापीति दस्सेन्तो आह ‘‘अधिकरणञ्हि…पे… धम्मान’’न्ति. यस्मिं काले, धम्मपुञ्जे वा कामावचरं कुसलं चित्तं उप्पन्नं होति, तस्मिंयेव काले, धम्मपुञ्जे च फस्सादयोपि होन्तीति अयञ्हि तत्थ अत्थो. यथा च गावीसु दुय्हमानासु गतो, दुद्धासु आगतोति दोहनकिरियाय गमनकिरिया लक्खीयति, एवं इधापि ‘‘यस्मिं समये, तस्मिं समये’’ति च वुत्ते सतीति अयमत्थो विञ्ञायमानो एव होति पदत्थस्स सत्ताविरहाभवतोति समयस्स सत्ताकिरियाय चित्तस्स उप्पादकिरिया, फस्सादीनं भवनकिरिया च लक्खीयति. यस्मिं समयेति यस्मिं नवमे खणे, योनिसोमनसिकारादिहेतुम्हि, पच्चयसमवाये वा सति कामावचरं कुसलं चित्तं उप्पन्नं होति, तस्मिंयेव खणे, हेतुम्हि, पच्चयसमवाये च सति फस्सादयोपि होन्तीति उभयत्थ समय-सद्दे भुम्मनिद्देसो कतो लक्खणभूतभावयुत्तोति दस्सेन्तो आह ‘‘खण…पे… लक्खीयती’’ति.
हेतुअत्थो करणत्थो च सम्भवति ‘‘अन्नेन वसति, अज्झेनेन वसति, फरसुना छिन्दति, कुदालेन खणती’’तिआदीसु विय. वीतिक्कमञ्हि सुत्वा भिक्खुसङ्घं सन्निपातापेत्वा ओतिण्णवत्थुकं पुग्गलं पटिपुच्छित्वा, विगरहित्वा च तं तं वत्थुं ओतिण्णकालं अनतिक्कमित्वा तेनेव कालेन सिक्खापदानि पञ्ञपेन्तो भगवा विहरति सिक्खापदपञ्ञत्तिहेतुञ्च अपेक्खमानो ततियपाराजिकादीसु वियाति.
अच्चन्तमेव आरम्भतो पट्ठाय याव देसनानिट्ठानं परहितपटिपत्तिसङ्खातेन करुणाविहारेन. तदत्थजोतनत्थन्ति अच्चन्तसंयोगत्थजोतनत्थं. उपयोगवचननिद्देसो कतो यथा ‘‘मासं अज्झेती’’ति.
पोराणाति अट्ठकथाचरिया. अभिलापमत्तभेदोति वचनमत्तेन विसेसो. तेन सुत्तविनयेसु विभत्तिब्यतयो कतोति दस्सेति.
सेट्ठन्ति सेट्ठवाचकं वचनं सेट्ठन्ति वुत्तं सेट्ठगुणसहचरणतो. तथा उत्तमन्ति एत्थापि. गारवयुत्तोति गरुभावयुत्तो गरुगुणयोगतो, गरुकरणारहताय वा गारवयुत्तो.
वुत्तोयेव न पन इध वत्तब्बो विसुद्धिमग्गस्स इमिस्सा अट्ठकथाय एकदेसभावतोति अधिप्पायो.
अपिच भगे वनि, वमीति वा भगवा, भगे सीलादिगुणे वनि भजि सेवि, ते वा विनेय्यसन्तानेसु ‘‘कथं नु खो उप्पज्जेय्यु’’न्ति वनि याचि पत्थयीति भगवा, भगं वा सिरिं, इस्सरियं, यसञ्च वमि खेलपिण्डं विय छड्डयीति भगवा. तथा हि भगवा हत्थगतं सिरिं, चतुद्दीपिस्सरियं, चक्कवत्तिसम्पत्तिसन्निस्सयञ्च सत्तरतनसमुज्जलं यसं अनपेक्खो परिच्चजीति. अथ वा भानि नाम नक्खत्तानि, तेहि समं गच्छन्ति पवत्तन्तीति भगा, सिनेरुयुगन्धरादिगता भाजनलोकसोभा. ते भगवा वमि तप्पटिबद्धछन्दरागप्पहानेन पजहतीति एवम्पि भगे वमीति भगवा.
‘‘धम्मसरीरं पच्चक्खं करोती’’ति ‘‘यो वो आनन्द मया धम्मो च विनयो च देसितो पञ्ञत्तो, सो वो ममच्चयेन सत्था’’ति वचनतो धम्मस्स सत्थुभावपरियायो विज्जतीति कत्वा वुत्तं.
वजिरसङ्घातसमानकायो परेहि अभेज्जसरीरत्ता. न हि भगवतो रूपकाये केनचि अन्तरायो सक्का कातुन्ति. देसनासम्पत्तिं निद्दिसति वक्खमानस्स सकलसुत्तस्स ‘‘एव’’न्ति निद्दिसनतो. सावकसम्पत्तिं निद्दिसति पटिसम्भिदाप्पत्तेन पञ्चसु ठानेसु भगवता एतदग्गे ठपितेन मया महासावकेन सुतं, तञ्च खो मयाव सुतं, न अनुस्सवितं, न परम्पराभतन्ति इमस्सत्थस्स दीपनतो. कालसम्पत्तिं निद्दिसति ‘‘भगवा’’ति पदस्स सन्निधाने पयुत्तस्स समय-सद्दस्स कालस्स बुद्धुप्पादपटिमण्डितभावदीपनतो. बुद्धुप्पादपरमा हि कालसम्पदा. तेनेतं वुच्चति –
‘‘कप्पकसाये कलियुगे, बुद्धुप्पादो अहो महच्छरियं;
हुतावहमज्झे जातं, समुदितमकरन्दमरविन्द’’न्ति.
भगवाति देसकसम्पत्तिं निद्दिसति गुणविसिट्ठसत्तुत्तमगारवाधिवचनतो.
विज्जन्तरिकायाति विज्जुनिच्छरणक्खणे. अन्तरतोति हदये. अन्तराति आरब्भ निप्फत्तीनं वेमज्झे. अन्तरिकायाति अन्तराळे. एत्थ च ‘‘तदन्तरं को जानेय्य, एतेसं अन्तरा कप्पा, गणनातो असङ्खिया, अन्तरन्तरा कथं ओपातेती’’ति च आदीसु विय कारणवेमज्झेसु वत्तमाना अन्तरा-सद्दा एव उदाहरितब्बा सियुं, न पन चित्तखणविवरेसु वत्तमाना अन्तरन्तरिका-सद्दा. अन्तरा-सद्दस्स हि अयं अत्थुद्धारोति. अयं पनेत्थ अधिप्पायो सिया – येसु अत्थेसु अन्तरा-सद्दो वत्तति, तेसु अन्तरसद्दोपि वत्ततीति समानत्थत्ता अन्तरा-सद्दत्थे वत्तमानो अन्तर-सद्दो उदाहटो, अन्तरा-सद्दो एव वा ‘‘यस्सन्तरतो’’ति एत्थ गाथासुखत्थं रस्सं कत्वा वुत्तोति दट्ठब्बं. अन्तरा-सद्दो एव पन इक-सद्देन पदं वड्ढेत्वा ‘‘अन्तरिका’’ति वुत्तोति एवमेत्थ उदाहरणोदाहरितब्बानं विरोधाभावो दट्ठब्बो. अयोजियमाने उपयोगवचनं न पापुणाति सामिवचनस्स पसङ्गे अन्तरा-सद्दयोगेन उपयोगवचनस्स इच्छितत्ता. तेनेवाह ‘‘अन्तरासद्देन युत्तत्ता उपयोगवचनं कत’’न्ति.
‘‘नियतो सम्बोधिपरायणो, अट्ठानमेतं भिक्खवे अनवकासो, यं दिट्ठिसम्पन्नो पुग्गलो सञ्चिच्च पाणं जीविता वोरोपेय्य, ‘‘नेतं ठानं विज्जती’’ तिआदिवचनतो दिट्ठिसीलानं नियतसभावत्ता सोतापन्नापि अञ्ञमञ्ञं दिट्ठिसीलसामञ्ञेन संहता, पगेव सकदागामिआदयो. ‘‘तथारूपाय दिट्ठिया दिट्ठिसामञ्ञगतो विहरति, तथारूपेसु सीलेसु सीलसामञ्ञगतो विहरती’’ति वचनतो पुथुज्जनानम्पि दिट्ठिसीलसामञ्ञेन संहतभावो लब्भतियेव.
सुप्पियोपि खोति एत्थ खो-सद्दो अवधारणत्थो ‘‘अस्सोसि खो’’तिआदीसु विय. तेन अद्धानमग्गपटिपन्नो अहोसियेव, नास्स मग्गपटिपत्तिया कोचि अन्तरायो अहोसीति अयमत्थो दीपितो होति. तत्राति वा कालस्स पटिनिद्देसो. सोपि हि ‘‘एकं समय’’न्ति पुब्बे अधिकतो. यञ्हि समयं भगवा अन्तरा राजगहञ्च नाळन्दञ्च अद्धानमग्गपटिपन्नो, तस्मिंयेव समये सुप्पियोपि तं मग्गं पटिपन्नो अवण्णं भासति, ब्रह्मदत्तो च वण्णं भासतीति. परियायति परिवत्ततीति परियायो, वारो. परियायेति देसेतब्बमत्थं पटिपादेतीति परियायो, देसना. परियायति अत्तनो फलं परिग्गहेत्वा पवत्ततीति परियायो, कारणन्ति एवं परियाय-सद्दस्स वारादीसु पवत्ति वेदितब्बा. कारणेनाति कारणपतिरूपकेन. तथा हि वक्खति ‘‘अकारणमेव कारणन्ति वत्वा’’ति. कस्मा पनेत्थ ‘‘अवण्णं भासती’’ति, ‘‘वण्णं भासती’’ति च वत्तमानकालनिद्देसो कतो, ननु सङ्गीतिकालतो सो अवण्णवण्णानं भासितकालो अतीतोति? सच्चमेतं, ‘‘अद्धानमग्गपटिपन्नो होती’’ति एत्थ होति-सद्दो विय अतीतकालत्थो भासति-सद्दो च दट्ठब्बो. अथ वा यस्मिं काले तेहि अवण्णो वण्णो च भासीयति, तं अपेक्खित्वा एवं वुत्तं. एवञ्च कत्वा ‘‘तत्राति कालस्स पटिनिद्देसो’’ति इदञ्च वचनं समत्थितं होति.
अकारणन्ति अयुत्तिं, अनुपपत्तिन्ति अत्थो. न हि अरसरूपतादयो दोसा भगवति संविज्जन्ति, धम्मसङ्घानञ्च दुरक्खातदुप्पटिपन्नतादयोति. अकारणन्ति वा युत्तकारणरहितं, पटिञ्ञामत्तन्ति अधिप्पायो. इमस्मिञ्च अत्थे कारणन्ति वत्वाति कारणं वाति वत्वाति अत्थो. अरसरूपादीनञ्चेत्थ जातिवुड्ढेसु अभिवादनादिसामीचिकम्माकरणं कारणं, तथा उत्तरिमनुस्सधम्मालमरियञाणदस्सनाभावस्स सुन्दरिकामगुणादिनवबोधो, संसारस्स आदिकोटिया अपञ्ञायनपटिञ्ञा, अब्याकतवत्थुब्याकरणन्ति एवमादयो, तथा असब्बञ्ञुतादीनं कमावबोधादयो यथारहं निद्धारेतब्बा. तथा तथाति जातिवुड्ढानं अनभिवादनादिआकारेन.
अवण्णं भासमानोति अवण्णंभासनहेतु. हेतुअत्थो हि अयं मान-सद्दो. अनयब्यसनं पापुणिस्सति एकन्तमहासावज्जत्ता रतनत्तयोपवादस्स. तेनेवाह –
‘‘यो निन्दियं पसंसति,
तं वा निन्दति यो पसंसियो;
विचिनाति मुखेन सो कलिं,
कलिना तेन सुखं न विन्दती’’ति.
‘‘अम्हाकं आचरियो’’तिआदिना ब्रह्मदत्तस्स संवेगुप्पत्तिं, अत्तनो आचरिये कारुञ्ञप्पवत्तिञ्च दस्सेत्वा किञ्चापि अन्तेवासिना आचरियस्स अनुकूलेन भवितब्बं, अयं पन पण्डितजातिकत्ता न एदिसेसु तं अनुवत्ततीति, इदानि तस्स कम्मस्सकतञ्ञाणप्पवत्तिं दस्सेन्तो ‘‘आचरिये खो पना’’तिआदिमाह. वण्णं भासितुं आरद्धो ‘‘अपिनामायं एत्तकेनापि रतनत्तयावण्णतो ओरमेय्या’’ति. वण्णीयतीति वण्णो, गुणो. वण्णनं गुणसङ्कित्तनन्ति वण्णो, पसंसा. संञ्ञूळ्हाति गन्थिता, निबन्धिताति अत्थो. अतित्थेन पक्खन्दो धम्मकथिकोति न वत्तब्बो अपरिमाणगुणत्ता बुद्धादीनं, निरवसेसानञ्च तेसं इध पकासनं पाळिसंवण्णनायेव सम्पज्जतीति. अनुस्सवादीति एत्थ आदि-सद्देन आकारपरिवितक्कदिट्ठिनिज्झानक्खन्तियो सङ्गण्हाति. अत्तनो थामेन वण्णं अभासि, न पन बुद्धादीनं गुणानुरूपन्ति अधिप्पायो. असङ्ख्यय्यापरिमितप्पभेदा हि बुद्धादीनं गुणा. वुत्तञ्हेतं –
‘‘बुद्धोपि बुद्धस्स भणेय्य वण्णं,
कप्पम्पि चे अञ्ञमभासमानो;
खीयेथ कप्पो चिरदीघमन्तरे,
वण्णो न खीयेथ तथागतस्सा’’ति.
इधापि वक्खति ‘‘अप्पमत्तकं खो पनेत’’न्तिआदि.
इति ह तेति एत्थ इतीति वुत्तप्पकारपरामसनं. ह-कारो निपातमत्तन्ति आह ‘‘एवं ते’’ति.
इरियापथानुबन्धनेन अनुबन्धा होन्ति, न पन सम्मापटिपत्तिअनुबन्धनेनाति अधिप्पायो. तस्मिं कालेति यस्मिं संवच्छरे उतुम्हि मासे पक्खे वा भगवा तं अद्धानमग्गं पटिपन्नो, तस्मिं काले. तेनेव हि किरियाविच्छेददस्सनवसेन ‘‘राजगहे पिण्डाय चरती’’ति वत्तमानकालनिद्देसो कतो. सोति एवं राजगहे वसमानो भगवा. तं दिवसन्ति यं दिवसं अद्धानमग्गपटिपन्नो, तं दिवसं. तं अद्धानं पटिपन्नो नाळन्दायं वेनेय्यानं विविध हितसुखनिप्फत्तिं आकङ्खमानो इमिस्सा च अट्ठुप्पत्तिया तिविधसीलालङ्कतं नानाविधकुहनलपनादिमिच्छाजीवविद्धंसनं द्वासट्ठिदिट्ठिजालविनिवेठनं दससहस्सिलोकधातुपकम्पनं ब्रह्मजालसुत्तन्तं देसेस्सामीति. एत्तावता ‘‘कस्मा पन भगवा तं अद्धानं पटिपन्नो’’ति चोदना विसोधिता होति. ‘‘कस्मा च सुप्पियो अनुबन्धो’’ति अयं पन चोदना ‘‘भगवतो तं मग्गं पटिपन्नभावं अजानन्तो’’ति एतेन विसोधिता होति. न हि सो भगवन्तं दट्ठुमेव इच्छतीति. तेनेवाह ‘‘सचे पन जानेय्य, नानुबन्धेय्या’’ति.
नीलपीतलोहितोदातमञ्जिट्ठपभस्सरवसेन ‘‘छब्बण्णरस्मियो. ‘‘समन्ता असीतिहत्थप्पमाणे’’ति तासं रस्मीनं पकतिया पवत्तिट्ठानवसेन वुत्तं. ‘‘तस्मिं किर समये’’ति च तस्मिं अद्धानगमनसमये बुद्धसिरिया अनिगूहितभावदस्सनत्थं वुत्तं. न हि तदा तस्सा निगूहने पक्कुसातिअभिगमनादीसु विय किञ्चिपि कारणं अत्थीति. रतनावेळं रतनवटंसकं. चीनपिट्ठचुण्णं सिन्धनचुण्णं.
ब्यामप्पभापरिक्खेपविलासिनी च अस्स भगवतो लक्खणमालाति महापुरिसलक्खणानि अञ्ञमञ्ञपटिबद्धत्ता एवमाह. द्वत्तिंसाय चन्दमण्डलानं माला केनचि गन्थेत्वा ठपिता यदि सियाति परिकप्पनवसेनाह ‘‘गन्थेत्वा ठपितद्वत्तिंसचन्दमालाया’’ति. सिरिं अभिभवन्ती इवाति सम्बन्धो. एस नयो सूरियमालायातिआदीसुपि. महाथेराति महासावके सन्धायाह. एवं गच्छन्तं भगवन्तं भिक्खू च दिस्वा अथ अत्तनो परिसं अवलोकेसीति सम्बन्धो. ‘‘यस्मा पनेसा’’तिआदिना ‘‘कस्मा च सो रतनत्तयस्स अवण्णं भासती’’ति चोदनं विसोधेति. इतीति एवं, वुत्तप्पकारेनाति अत्थो. इमेहि द्वीहीति लाभपरिवारहानिं निगमनवसेन दस्सेति. भगवतो विरोधानुनयाभाववीमंसनत्थं एते अवण्णं वण्णञ्च भासन्तीति अपरे. ‘‘मारेन अन्वाविट्ठा एवं करोन्ती’’ति च वदन्ति.
२. अम्बलट्ठिकाय अविदूरे भवत्ता उय्यानं अम्बलट्ठिका यथा ‘‘वरुणानगरं, गोदागामो’’ति. केचि पन ‘‘अम्बलट्ठिकाति यथावुत्तनयेनेव एकगामो’’ति वदन्ति. तेसं मते अम्बलट्ठिकायन्ति समीपत्थे भुम्मवचनं. राजागारकं वेस्सवणमहाराजदेवायतनन्ति एके. बहुपरिस्सयोति बहुपद्दवो. ‘‘सद्धिं अन्तेवासिना ब्रह्मदत्तेन माणवेना’’ति वुत्तं सीहळट्ठकथायं. तञ्च खो पाळि आरुळ्हवसेनेव, न पन तदा सुप्पियस्स परिसाय अभावतो. कस्मा पनेत्थ ब्रह्मदत्तोयेव पाळि आरुळ्हो, न सुप्पियस्स परिसाति? पयोजनाभावतो. यथा चेतं, एवं अञ्ञम्पि एदिसं पयोजनाभावतो सङ्गीतिकारेहि न सङ्गहितन्ति दट्ठब्बं. केचि पन ‘‘वुत्तन्ति पाळियं वुत्त’’न्ति वदन्ति, तं न युज्जति पाळिआरुळ्हवसेन पाळियं वुत्तन्ति आपज्जनतो. तस्मा यथावुत्तनयेनेवेत्थ अत्थो गहेतब्बो. परिवारेत्वा निसिन्नो होतीति सम्बन्धो.
३. कथाधम्मोति कथासभावो, कथाधम्मो उपपरिक्खाविधीति केचि. नीयतीति नयो, अत्थो. सद्दसत्थं अनुगतो नयो सद्दनयो. तत्थ हि अनभिण्हवुत्तिके अच्छरिय-सद्दो इच्छितो. तेनेवाह ‘‘अन्धस्स पब्बतारोहणं विया’’ति. अच्छरायोग्गन्तिअच्छरियन्ति निरुत्तिनयो, सो पन यस्मा पोराणट्ठकथायं आगतो, तस्मा आह ‘‘अट्ठकथानयोति. यावञ्चिदं सुप्पटिविदिताति सम्बन्धो, तस्स यत्तकं सुट्ठु पटिविदिता, तं एत्तकन्ति न सक्का अम्हेहि पटिविज्झितुं, अक्खातुं वाति अत्थो. तेनेवाह ‘‘तेन सुप्पटिविदितताय अप्पमेय्यतं दस्सेती’’ति.
पकतत्थपटिनिद्देसो तं-सद्दोति तस्स ‘‘भगवता’’तिआदीहि पदेहि समानाधिकरणभावेन वुत्तस्स येन अभिसम्बुद्धभावेन भगवा पकतो सुपाकटो च होति, तं अभिसम्बुद्धभावं सद्धिं आगमनपटिपदाय अत्थभावेन दस्सेन्तो ‘‘यो सो…पे… अभिसम्बुद्धो’’ति आह. सतिपि ञाणदस्सन-सद्दानं इध पञ्ञावेवचनभावे तेन तेन विसेसेन नेसं सविसयविसेसप्पवत्तिदस्सनत्थं असाधारणञाणविसेसवसेन विज्जत्तयवसेन विज्जाभिञ्ञानावरणवसेन सब्बञ्ञुतञ्ञाणमंसचक्खुवसेन पटिवेधदेसनाञाणवसेन च तदत्थं योजेत्वा दस्सेन्तो ‘‘तेसं तेस’’न्तिआदिमाह. तत्थ आसयानुसयं जानताआसयानुसयञाणेन. सब्बञेय्यधम्मं पस्सता सब्बञ्ञुतानावरणञाणेहि.
पुब्बेनिवासादीहीति पुब्बेनिवासासवक्खयञाणेहि. पटिवेधपञ्ञायाति अरियमग्गपञ्ञाय. अरीनन्ति किलेसारीनं, पञ्चविधमारानं वा, सासनपच्चत्थिकानं वा अञ्ञतित्थियानं, तेसं हननं पाटिहारियेहि अभिभवनं, अप्पटिभानताकरणं, अज्झुपेक्खनञ्च. केसिविनयसुत्तञ्चेत्थ निदस्सनं.
तथा ठानाठानादीनि जानता, यथाकम्मूपगे सत्ते पस्सता, सवासनानं आसवानं खीणत्ता अरहता, अभिञ्ञेय्यादिभेदे धम्मे अभिञ्ञेय्यादितो अविपरीतावबोधतो सम्मासम्बुद्धेन. अथ वा तीसु कालेसु अप्पटिहतञाणताय जानता, तिण्णम्पि कम्मानं ञाणानुपरिवत्तितो निसम्मकारिताय पस्सता, दवादीनम्पि अभावसाधिकाय पहानसम्पदाय अरहता, छन्दादीनं अहानिहेतुभूताय अपरिक्खयपटिभानसाधिकाय सब्बञ्ञुताय सम्मासम्बुद्धेनाति एवं दसबलट्ठारसावेणिकबुद्धधम्मेहिपि योजना वेदितब्बा.
यदिपि हीनकल्याणभेदेन दुविधाव अधिमुत्ति पाळियं वुत्ता, पवत्तिआकारवसेन पन अनेकभेदभिन्नाति आह ‘‘नानाधिमुत्तिकता’’ति. सा पन अधिमुत्ति अज्झासयधातु, तदपि तथा तथा दस्सनं खमनं रोचनञ्चाति आह ‘‘नानाज्झासयता…पे… रुचिता’’ति. नानाधिमुत्तिकतञाणेनाति चेत्थ सब्बञ्ञुतञाणं अधिप्पेतं, न दसबलञाणन्ति आह ‘‘सब्बञ्ञुतञाणेना’’ति. इति ह मेति एत्थ एवं-सद्दत्थो इति-सद्दो, ह-कारो निपातमत्तं सरलोपो च कतोति दस्सेतुं वुत्तं ‘‘एवं इमे’’ति.
४. अरहत्तमग्गेन समुग्घातं कतं, यतो ‘‘नत्थि अब्यावटमनो’’ति बुद्धधम्मेसु वुच्चति. वीतिनामेत्वा फलसमापत्तीहि. निवासेत्वा विहारनिवासनपरिवत्तनवसेन. ‘‘कदाचि एकको’’तिआदि तेसं तेसं विनेय्यानं विनयनानुकूलं भगवतो उपसङ्कमदस्सनं. पादनिक्खेपसमये भूमिया समभावापत्ति सुप्पतिट्ठितपादताय निस्सन्दफलं, न इद्धिनिम्मानं. ‘‘ठपितमत्ते दक्खिणपादे’’ति बुद्धानं सब्बदक्खिणताय वुत्तं. अरहत्ते पतिट्ठहन्तीति सम्बन्धो.
दुल्लभा सम्पत्तीति सतिपि मनुस्सत्तपटिलाभे पतिरूपदेसवासइन्द्रियावेकल्लसद्धापटिलाभादयो गुणा दुल्लभाति अत्थो. चातुमहाराजिकभवनन्ति चातुमहाराजिकदेवलोके सुञ्ञविमानानि गच्छन्तीति अत्थो. एस नयो तावतिंसभवनादीसुपि. कालयुत्तन्ति इमिस्सा वेलाय इमस्स एवं वत्तब्बन्ति तंतंकालानुरूपं. समययुत्तन्ति तस्सेव वेवचनं, अट्ठुप्पत्तिअनुरूपं वा. अथ वा समययुत्तन्ति हेतूदाहरणसहितं. कालेन सापदेसञ्हि भगवा धम्मं देसेति. उतुं गण्हपेति, न पन मलं पक्खालेतीति अधिप्पायो. न हि भगवतो काये रजोजल्लं उपलिम्पतीति.
किलासुभावो किलमथो. सीहसेय्यं कप्पेति सरीरस्स किलासुभावमोचनत्थन्ति योजेतब्बं. ‘‘बुद्धचक्खुना लोकं वोलोकेती’’ति इदं पच्छिमयामे भगवतो बहुलआचिण्णवसेन वुत्तं. अप्पेकदा अवसिट्ठबलञाणेहि सब्बञ्ञुतञाणेन च भगवा तमत्थं साधेतीति. ‘‘इमे दिट्ठिट्ठाना’’तिआदिदेसना सीहनादो. तेसं ‘‘वेदनापच्चया तण्हा’’ तिआदिना पच्चयाकारं समोधानेत्वा. ‘‘सिनेरुं उक्खिपन्तो विय नभं पहरन्तो विय चा’’ति इदं ब्रह्मजालदेसनाय अनञ्ञसाधारणत्ता सुदुक्करतादस्सनत्थं वुत्तं. एतन्ति ‘‘येन, तेना’’ति एतं पदद्वयं. येनाति वा हेतुम्हि करणवचनं, येन कारणेन सो मण्डलमाळो उपसङ्कमितब्बो, तेन कारणेन उपसङ्कमीति अत्थो, कारणं पन ‘‘इमे भिक्खू’’तिआदिना अट्ठकथायं वुत्तंएव. कट्ठन्ति निसीदनयोग्यं दारुक्खन्धं.
पुरिमोति ‘‘कतमाय नु भवथा’’ति एवं वुत्तो अत्थो. का च पन वोति एत्थ च-सद्दो ब्यतिरेके. तेन यथापुच्छिताय कथाय वक्खमानं विप्पकतभावं जोतेति. पन-सद्दो वचनालङ्कारो. याय हि कथाय ते भिक्खू सन्निसिन्ना, सा एव अन्तराकथाभूता विप्पकता विसेसेन पुन पुच्छीयतीति. अञ्ञाति अन्तरासद्दस्स अत्थमाह. अञ्ञत्थे हि अयं अन्तरा-सद्दो ‘‘भूमन्तरं समयन्तर’’न्तिआदीसु विय. अन्तराति वा वेमज्झेति अत्थो. ननु च तेहि भिक्खूहि सा कथा यथाधिप्पायं ‘‘इति ह मे’’तिआदिना निट्ठपिता येवाति? न निट्ठापिता भगवतो उपसङ्कमनेन उपच्छिन्नत्ता. यदि हि भगवा तस्मिं खणे न उपसङ्कमेय्य भिय्योपि तप्पटिबद्धायेव कथा पवत्तेय्युं, भगवतो उपसङ्कमनेन पन न पवत्तेसुं. तेनेवाह अयं खो…पे… अनुप्पत्तो’’ति. कस्मा पनेत्थ धम्मविनयसङ्गहे करियमाने निदानवचनं, ननु भगवतो वचनमेव सङ्गहेतब्बन्ति? वुच्चतेदेसनाय ठितिअसम्मोससद्धेय्यभावसम्पादनत्थं. कालदेसदेसकवत्थुधम्मपटिग्गाहकपटिबद्धा हि देसना चिरट्ठितिका होति, असम्मोसधम्मा सद्धेय्या च. देसकालकत्तुसोतुनिमित्तेहि उपनिबन्धो विय वोहारविनिच्छयो, तेनेव चायस्मता महाकस्सपेन ‘‘ब्रह्मजालं आवुसो आनन्द कत्थ भासित’’न्तिआदिना देसादिपुच्छासु कतासु तासं विस्सज्जनं करोन्तेन धम्मभण्डागारिकेन निदानं भासितन्ति तयिदमाह ‘‘काल…पे… निदानं भासित’’न्ति.
अपिच सत्थुसिद्धिया निदानवचनं. तथागतस्स हि भगवतो पुब्बरचनानुमानागमतक्काभावतो सम्मासम्बुद्धत्तसिद्धि. सम्मासम्बुद्धभावेन हिस्स पुब्बरचनादीनं अभावो सब्बत्थ अप्पटिहतञाणचारताय, एकप्पमाणत्ता च ञेय्यधम्मेसु. तथा आचरियमुट्ठिधम्ममच्छरियसत्थुसावकानुरोधाभावतो खीणासवत्तसिद्धि. खीणा सवताय हिस्स आचरियमुट्ठिआदीनं अभावो, विसुद्धा च परानुग्गहप्पवत्ति. इति देसकदोसभूतानं दिट्ठिचारित्तसम्पत्तिदूसकानं अविज्जातण्हानं अभावसूचकेहि, ञाणप्पहानसम्पदाभि ब्यञ्जनकेहि च सम्बुद्धविसुद्धभावेहि पुरिमवेसारज्जद्वयसिद्धि, ततो एव च अन्तरायिकनिय्यानिकधम्मेसु सम्मोहाभावसिद्धितो पच्छिमवेसारज्जद्वयसिद्धीति भगवतो चतुवेसारज्जसमन्नागमो, अत्तहितपरहितप्पटिपत्ति च पकासिता होति निदानवचनेन सम्पत्तपरिसाय अज्झासयानुरूपं ठानुप्पत्तिकप्पटिभानेन धम्मदेसनादीपनतो, ‘‘जानता पस्सता’’तिआदि वचनतो च. तेन वुत्तं ‘‘सत्थुसिद्धिया निदानवचन’’न्ति.
तथा सत्थुसिद्धिया निदानवचनं. ञाणकरुणापरिग्गहितसब्बकिरियस्स हि भगवतो नत्थि निरत्थिका पवत्ति, अत्तहितत्था वा, तस्मा परेसंयेव अत्थाय पवत्तसब्बकिरियस्स सम्मासम्बुद्धस्स सकलम्पि कायवचीमनोकम्मं सत्थुभूतं, न कब्यरचनादिसासनभूतं. तेन वुत्तं ‘‘सत्थुसिद्धिया निदानवचन’’न्ति. अपिच सत्थुनो पमाणभूतताविभावनेन सासनस्स पमाणभावसिद्धिया निदानवचनं. ‘‘भगवता’’ति हि इमिना तथागतस्स गुणविसिट्ठसत्तुत्तमादिभावदीपनेन, ‘‘जानता’’तिआदिना आसयानुसयञाणादिपयोगदीपनेन च अयमत्थो साधितो होति. इदमेत्थ निदानवचनपयोजनस्स मुखमत्तदस्सनं. को हि समत्थो बुद्धानुबुद्धेन धम्मभण्डागारिकेन भासितस्स निदानस्स पयोजनानि निरवसेसतो विभावेतुन्ति.
निदानवण्णना निट्ठिता.
५. निक्खित्तस्साति देसितस्स. देसनापि हि देसेतब्बस्स सीलादिअत्थस्स विनेय्यसन्तानेसु निक्खिपनतो ‘‘निक्खेपो’’ति वुच्चति. तत्थ यथा अनेकसतअनेकसहस्सभेदानिपि सुत्तन्तानि संकिलेसभागियादिसासनप्पट्ठाननयेन सोळसविधतं नातिवत्तन्ति, एवं अत्तज्झासयादिसुत्तनिक्खेपवसेन चतुब्बिधभावन्ति आह ‘‘चत्तारो सुत्तनिक्खेपा’’ति. कामञ्चेत्थ अत्तज्झासयस्स, अट्ठुप्पत्तिया च परज्झासयपुच्छाहि सद्धिं संसग्गभेदो सम्भवति अज्झासयपुच्छानुसन्धिसब्भावतो, अत्तज्झासयअट्ठुप्पत्तीनं पन अञ्ञमञ्ञं संसग्गो नत्थीति नयिध निरवसेसो वित्थारनयो सम्भवति, तस्मा ‘‘चत्तारो सुत्तनिक्खेपा’’ति वुत्तं. अथ वा यदिपि अट्ठुप्पत्तिया अज्झासयेन सिया संसग्गभेदो, तदन्तोगधत्ता पन सेसनिक्खेपानं मूलनिक्खेपवसेन चत्तारोव दस्सिताति दट्ठब्बं. सो पनायं सुत्तनिक्खेपो सामञ्ञभावतो पठमं विचारेतब्बो, तस्मिं विचारिते यस्सा अट्ठुप्पत्तिया इदं सुत्तं निक्खित्तं, तस्सा विभागवसेन ‘‘ममं वा भिक्खवे’’तिआदिना (दी. नि. १.५, ६), ‘‘अप्पमत्तकं खो पनेत’’न्तिआदिना (दी. नि. १.७), ‘‘अत्थि भिक्खवे’’तिआदिना (दी. नि. १.२८) च पवत्तानं सुत्तानं सुत्तपदेसानं वण्णना वुच्चमाना तंतंअनुसन्धिदस्सनसुखताय सुविञ्ञेय्या होतीति आह ‘‘सुत्तनिक्खेपं विचारेत्वा वुच्चमाना पाकटा होती’’ति.
‘‘सुत्तनिक्खेपा’’तिआदीसु निक्खिपनं निक्खेपो, सुत्तस्स निक्खेपो सुत्तस्स कथनं सुत्तनिक्खेपो, सुत्तदेसनाति अत्थो. निक्खिपीयतीति वा निक्खेपो, सुत्तंयेव निक्खेपो सुत्तनिक्खेपो. अत्तनो अज्झासयो अत्तज्झासयो, सो अस्स अत्थि सुत्तदेसनाकारणभूतोति अत्तज्झासयो. अत्तनो अज्झासयो एतस्साति वा अत्तज्झासयो. परज्झासयोति एत्थापि एसेव नयो. पुच्छाय वसो पुच्छावसो, सो एतस्स अत्थीति पुच्छवसिको. अरणीयतो अत्थो, सुत्तदेसनाय वत्थु. अत्थस्स उप्पत्ति अत्थुप्पत्ति, अत्थुप्पत्तियेव अट्ठुप्पत्ति, सा एतस्स अत्थीति अट्ठुप्पत्तिको. अथ वा निक्खिपीयति सुत्तं एतेनाति सुत्तनिक्खेपो, अत्तज्झासयादि एव. एतस्मिं पन अत्थविकप्पे अत्तनो अज्झासयो अत्तज्झासयो, परेसं अज्झासयो परज्झासयो, पुच्छीयतीति पुच्छा, पुच्छितब्बो अत्थो. सोतब्बवसप्पवत्तं धम्मप्पटिग्गाहकानं वचनं पुच्छावसिका, तदेव निक्खेपसद्दापेक्खाय पुल्लिङ्गवसेन वुत्तं ‘‘पुच्छावसिको’’ति. तथा अट्ठुप्पत्तियेव ‘‘अट्ठुप्पत्तिको’’ति एवम्पेत्थ अत्थो वेदितब्बो.
एत्थ च परेसं इन्द्रियपरिपाकादिकारणनिरपेक्खता अत्तज्झासयस्स विसुं निक्खेपभावो युत्तो. तेनेवाह ‘‘केवलं अत्तनो अज्झासयेनेव कथेती’’ति. परज्झासयपुच्छावसिकानं पन परेसं अज्झासयपुच्छानं देसनानिमित्तभूतानं उप्पत्तियं पवत्तितानं कथं अट्ठुप्पत्तियं अनवरोधो, पुच्छावसिकअट्ठुप्पत्तिकानं वा परज्झासयानुरोधेन पवत्तितदेसनत्ता कथं परज्झासये अनवरोधोति न चोदेतब्बमेतं. परेसञ्हि अभिनीहारपरिपुच्छादिविनिमुत्तस्सेव सुत्तदेसनाकारणुप्पादस्स अट्ठुप्पत्तिभावेन गहितत्ता परज्झासयपुच्छावसिकानं विसुं गहणं. तथा हि धम्मदायादसुत्तादीनं (म. नि. १.२९) आमिसुप्पादादिदेसनानिमित्तं ‘‘अट्ठुप्पत्ती’’ति वुच्चति. परेसं पुच्छं विना अज्झासयमेव निमित्तं कत्वा देसितो परज्झासयो, पुच्छावसेन देसितो पुच्छावसिकोति पाकटो यमत्थोति. अत्तनो अज्झासयेनेव कथेसि धम्मतन्तिठपनत्थन्ति दट्ठब्बं. सम्मप्पधानसुत्तन्तहारकोति अनुपुब्बेन निद्दिट्ठानं संयुत्तके सम्मप्पधानपटिसंयुत्तानं सुत्तानं आवळि, तथा इद्धिपादहारकादि.विमुत्तिपरिपाचनीया धम्मा सद्धिन्द्रियादयो. अभिनीहारन्ति पणिधानं.
वण्णावण्णेति एत्थ ‘‘अच्छरियं आवुसो’’तिआदिना भिक्खुसङ्घेन वुत्तो वण्णोपि सङ्गहितो, तं पन अट्ठुप्पत्तिं कत्वा ‘‘अत्थि भिक्खवे अञ्ञे च धम्मा’’तिआदिना उपरि देसनं आरभिस्सतीति. ‘‘ममं वा भिक्खवे परे वण्णं भासेय्यु’’न्ति इमिस्सा देसनाय ब्रह्मदत्तेन वुत्तवण्णो अट्ठुप्पत्तीति कत्वा वुत्तं ‘‘अन्तेवासी वण्णं. इति इमं वण्णावण्णं अट्ठुप्पत्तिं कत्वा’’ति. वा-सद्दो उपमानसमुच्चयसंसयववस्सग्गपदपूरणविकप्पादीसु बहूसु अत्थेसु दिस्सति. तथा हेस ‘‘पण्डितो वापि तेन सो’’तिआदीसु (ध. प. ६३) उपमाने दिस्सति, सदिसभावेति अत्थो. ‘‘तं वापि धीरा मुनि वेदयन्ती’’तिआदीसु (सु. नि. २०३) समुच्चये, ‘‘के वा इमे, कस्स वा’’तिआदीसु (पारा. २९६) संसये, ‘‘अयं वा इमेसं समणब्राह्मणानं सब्बबालो सब्बमूळ्हो’’तिआदीसु ववस्सग्गे, ‘‘न वायं कुमारको मत्तमञ्ञासी’’तिआदीसु (सं. नि. २.१५४) पदपूरणे, ‘‘ये हि केचि भिक्खवे समणा वा ब्राह्मणा वा’’तिआदीसु (म. नि. १.१७०) विकप्पे, इधायं विकप्पेयेवाति दस्सेन्तो आह ‘‘वा-सद्दो विकप्पनत्थो’’ति. पर-सद्दो अत्थेव अञ्ञत्थे ‘‘अहञ्चेव खो पन धम्मं देसेय्यं, परे च मे न आजानेय्यु’’न्तिआदीसु (दी. नि. २.६४, ६५; म. नि. १.२८१; म. नि. २.२२३; सं. नि. १.१७२; महाव. ४, ८) अत्थि अधिके ‘‘इन्द्रियपरोपरियत्तञाण’’न्तिआदीसु (पटि. म. मातिका ६८, १.१११) अत्थि पच्छाभागे ‘‘परतो आगमिस्सती’’तिआदीसु. अत्थि पच्चनीकभावे ‘‘उप्पन्नं परप्पवादं सह धम्मेन सुनिग्गहितं निग्गहेत्वा’’तिआदीसु (दी. नि. २.१६८). इधापि पच्चनीकभावेति दस्सेन्तो आह ‘‘परेति पटिविरुद्धा’’ति.
ईदिसेसुपीति एत्थ पि-सद्दो सम्भावने, तेन रतनत्तयनिमित्तम्पि अकुसलचित्तप्पवत्ति न कातब्बा, पगेव वट्टामिसलोकामिसनिमित्तन्ति दस्सेति. सभावधम्मतो अञ्ञस्स कत्तुअभावजोतनत्थं आहनतीति कत्तुअत्थे आघातसद्दं दस्सेति, तत्थ आहनतीति हिंसति विबाधति, उपतापेति चाति अत्थो. आहनति एतेन, आहननमत्तं वा आघातोति करणभावत्थापि सम्भवन्तियेव. एवं अवयवभेदनेन आघात-सद्दस्स अत्थं वत्वा इदानि तत्थ परियायेनपि अत्थं दस्सेन्तो ‘‘कोपस्सेतं अधिवचन’’न्ति आह. अयञ्च नयो ‘‘अप्पच्चयो अनभिरद्धी’’तिआदीसुपि यथासम्भवं वत्तब्बो. अप्पतीता होन्ति तेनाति पाकटपरियायेन अप्पच्चय-सद्दस्स अत्थदस्सनं, तंमुखेन पन न पच्चेति तेनाति अप्पच्चयोति दट्ठब्बं. अभिराधयतीति साधयति. द्वीहीति आघातअनभिरद्धिपदेहि. एकेनाति अप्पच्चयपदेन. सेसानन्ति सञ्ञाविञ्ञाणक्खन्धानं, सञ्ञाविञ्ञाणअवसिट्ठसङ्खारक्खन्धसङ्खातानं वा. करणन्ति उप्पादनं. आघातादीनञ्हि पवत्तिया पच्चयसमवायनं इध ‘‘करण’’न्ति वुत्तं, तं पन अत्थतो उप्पादनमेव. अनुप्पादनञ्हि सन्धाय भगवता ‘‘न करणीया’’ति वुत्तन्ति. पटिक्खित्तमेव एकुप्पादेकवत्थुकेकारम्मणेकनिरोधभावतो.
तत्थाति तस्मिं मनोपदोसे. तुम्हन्ति ‘‘तुम्हाक’’न्ति इमिना समानत्थो एको सद्दो ‘‘यथा अम्हाक’’न्ति इमिना समानत्थो ‘‘अम्ह’’न्ति अयं सद्दो. यथाह, ‘‘तस्मा हि अम्हं दहरा न मिय्यरे’’ति (जा. १.९.९३, ९९). ‘‘अन्तरायो’’ति इदं मनोपदोसस्स अकरणीयताय कारणवचनं. यस्मा तुम्हाकंयेव च भवेय्य तेन कोपादिना पठमज्झानादीनं अन्तरायो, तस्मा ते कोपादिपरियायेन वुत्ता आघातादयो न करणीयाति अत्थो. तेन नाहं ‘‘सब्बञ्ञू’’ति इस्सरभावेन तुम्हे ततो निवारेमि, अथ खो इमिना नाम कारणेनाति दस्सेति. तं पन कारणवचनं यस्मा आदीनवविभावनं होति, तस्मा आह ‘‘आदीनवं दस्सेन्तो’’ति. ‘‘अपि नु तुम्हे’’तिआदिना मनोपदोसो न कालन्तरभाविनोयेव हितसुखस्स अन्तरायकरो, अथ खो तङ्खणप्पवत्तिरहस्सपि हितसुखस्स अन्तरायकरोति मनोपदोसे आदीनवं दळ्हतरं कत्वा दस्सेति. येसं केसञ्चि ‘‘परे’’तिआदीसु विय न पटिविरुद्धानंयेवाति अत्थो. तेनेवाह ‘‘कुपितो’’तिआदि.
अन्धतमन्ति अन्धभावकरतमं. यन्ति यत्थ. भुम्मत्थे हि एतं पच्चत्तवचनं. यस्मिं काले कोधो सहते नरं, अन्धतमं तदा होतीति सम्बन्धो. यन्ति वा कारणवचनं, यस्मा कोधो उप्पज्जमानो नरं अभिभवति, तस्मा अन्धतमं तदा होति, यदा कोधोति अत्थो यंतंसद्दानं एकन्तसम्बन्धिभावतो. अथ वा यन्ति किरियाय परामसनं. कोधो सहतेति यदेतं कोधस्स सहनं अभिभवनं, एतं अन्धकारतमभवनन्ति अत्थो. अथ वा यं नरं कोधो सहते अभिभवति, तस्स अन्धतमं तदा होति, ततो च कुद्धो अत्थं न जानाति, कुद्धो धम्मं न पस्सतीति. अन्तरतोति अब्भन्तरतो, चित्ततो वा.
‘‘इदञ्चिदञ्च कारण’’न्ति इमिना सब्बञ्ञू एव अम्हाकं सत्था अविपरीतधम्मदेसनत्ता, स्वाक्खातो धम्मो एकन्तनिय्यानिकत्ता, सुप्पटिपन्नो सङ्घो संकिलेसरहितत्ताति इममत्थं दस्सेति. ‘‘इदञ्चिदञ्च कारण’’न्ति एतेन च ‘‘न सब्बञ्ञू’’तिआदिवचनं अभूतं अतच्छन्ति निब्बेठितं होति. दुतियं पदन्ति ‘‘अतच्छ’’न्ति पदं. पठमस्साति ‘‘अभूत’’न्ति पदस्स. चतुत्थञ्चाति ‘‘न च पनेतं अम्हेसु संविज्जती’’ति पदं. ततियस्साति ‘‘नत्थि चेतं अम्हेसू’’ति पदस्स. अवण्णेयेवाति कारणपतिरूपकं वत्वा दोसपतिट्ठापनवसेन निन्दने एव. न सब्बत्थाति केवलं अक्कोसनखुंसनवम्भनादीसु न एकन्तेन निब्बेठनं कातब्बन्ति अत्थो. वुत्तमेवत्थं ‘‘यदि ही’’तिआदिना पाकटं कत्वा दस्सेति.
६. आनन्दन्ति पमोदन्ति एतेन धम्मेन तंसमङ्गिनो सत्ताति आनन्द-सद्दस्स करणत्थतं दस्सेति. सोभनं मनो अस्साति सुमनो, सोभनं वा मनो सुमनो, तस्स भावो सोमनस्सन्ति तदञ्ञधम्मानम्पि सम्पयुत्तानं सोमनस्सभावो आपज्जतीति? नापज्जति रुळ्हीसद्दत्ता यथा ‘‘पङ्कज’’न्ति दस्सेन्तो ‘‘चेतसिकसुखस्सेतं अधिवचन’’न्ति आह. उब्बिलयतीति उब्बिलं, भिन्दति पुरिमावत्थाय विसेसं आपज्जतीति अत्थो. उब्बिलमेव उब्बिलावितं, तस्स भावो उब्बिलावितत्तं. याय उप्पन्नाय कायचित्तं वातपूरितभस्ता विय उद्धुमायनाकारप्पत्तं होति, तस्सा गेहस्सिताय ओदग्गियपीतिया एतं अधिवचनं. तेनेवाह ‘‘उद्धच्चावहाया’’तिआदि. इधापि ‘‘किञ्चापि तेसं भिक्खूनं उब्बिलावितमेव नत्थि, अथ खो आयतिं कुलपुत्तानं एदिसेसुपि ठानेसु अकुसलुप्पत्तिं पटिसेधेन्तो धम्मनेत्तिं ठपेती’’ति, ‘‘द्वीहि पदेहि सङ्खारक्खन्धो, एकेन वेदनाक्खन्धो वुत्तो’’ति एत्थ ‘‘तेसं वसेन सेसानम्पि सम्पयुत्तधम्मानं करणं पटिक्खित्तमेवा’’ति च अट्ठकथायं, ‘‘पि-सद्दो सम्भावने’’तिआदिना इध च वुत्तनयेन अत्थो यथासम्भवं वेदितब्बो. ‘‘तुम्हंयेवस्स तेन अन्तरायो’’ति एत्थापि ‘‘अन्तरायोति इद’’न्तिआदिना हेट्ठा अवण्णपक्खे वुत्तनयेन अत्थो वेदितब्बो.
कस्मा पनेतन्ति च वक्खमानंयेव अत्थं मनसि कत्वा चोदेति. आचरियो ‘‘सच्चं वण्णित’’न्ति तमत्थं पटिजानित्वा ‘‘तं पन नेक्खम्मनिस्सित’’न्तिआदिना परिहरति. तत्थ एतन्ति आनन्दादीनं अकरणीयतावचनं. ननु भगवता वण्णितन्ति सम्बन्धो. कसिणेनाति कसिणताय सकलभावेन. केचि पन ‘‘जम्बुदीपस्साति करणे सामिवचन’’न्ति वदन्ति, तेसं मतेन कसिणजम्बुदीप-सद्दानं समानाधिकरणभावो दट्ठब्बो. तस्माति यस्मा गेहस्सितपीतिसोमनस्सं झानादीनं अन्तरायकरं, तस्मा. वुत्तञ्हेतं भगवता ‘‘सोमनस्सं पाहं देवानं इन्द दुविधेन वदामि सेवितब्बम्पि असेवितब्बम्पी’’ति (दी. नि. २.३५९). ‘‘अयञ्ही’’तिआदि येन सम्पयुत्ता पीति अन्तरायकरी, तं दस्सनत्थं वुत्तं. तत्थ ‘‘इदञ्हि लोभसहगतं पीतिसोमनस्स’’न्ति वत्तब्बं सिया, पीतिग्गहणेन पन सोमनस्सम्पि गहितमेव होति सोमनस्सरहिताय पीतिया अभावतोति पीतियेव गहिताति दट्ठब्बं. अथ वा सेवितब्बासेवितब्बविभागवचनतो सोमनस्सस्स पाकटो अन्तरायकरभावो, न तथा पीतियाति पीतियेव लोभसहगतत्तेन विसेसेत्वा वुत्ता. ‘‘लुद्धो अत्थ’’न्तिआदिगाथानं ‘‘कुद्धो अत्थ’’न्तिआदि गाथासु विय अत्थो दट्ठब्बो.
‘‘ममं वा भिक्खवे परे वण्णं भासेय्युं, धम्मस्स वा वण्णं भासेय्युं, सङ्घस्स वा वण्णं भासेय्युं, तत्र चे तुम्हे अस्सथ आनन्दिनो सुमना उब्बिलाविता, अपि नु तुम्हे परेसं सुभासितदुब्भासितं आजानेय्याथाति. नो हेतं भन्ते’’ति अयं ततियवारो, सो देसनाकाले नीहरित्वा देसेतब्बपुग्गलाभावतो देसनाय अनागतोपि तदत्थसम्भवतो अत्थतो आगतोयेवाति दट्ठब्बो यथा तं कथावत्थुपकरणं वित्थारवसेनाति अधिप्पायो. ‘‘अत्थतो आगतो येवा’’ति एतेन संवण्णनाकाले तथा बुज्झनकसत्तानं वसेन सो वारो आनेत्वा वत्तब्बोति दस्सेति. ‘‘यथेव ही’’तिआदिना तमेवत्थसम्भवं विभावेति. वुत्तनयेनाति ‘‘तत्र तुम्हेहीति तस्मिं वण्णे तुम्हेही’’तिआदिना, ‘‘दुतियं पदं पठमस्स पदस्स, चतुत्थञ्च ततियस्स वेवचन’’न्तिआदिना च वुत्तनयेन.
चूळसीलवण्णना
७. निवत्तो अमूलकत्ता विस्सज्जेतब्बताभावतो. अनुवत्ततियेव विस्सज्जेतब्बताय अधिकतभावतो. अनुसन्धिं दस्सेस्सति ‘‘अत्थि भिक्खवे’’तिआदिना. ओरन्ति वा अपरभागो ‘‘ओरतो भोगं, ओरं पार’’न्तिआदीसु विय. अथ वा हेट्ठाअत्थो ओर-सद्दो ‘‘ओरं आगमनाय ये पच्चया, ते ओरम्भागियानि संयोजनानी’’तिआदीसु विय. सीलञ्हि समाधिपञ्ञायो अपेक्खित्वा अपरभागो, हेट्ठाभूतञ्च होतीति. सीलमत्तकन्ति एत्थ मत्त-सद्दो अप्पकत्थो वा ‘‘भेसज्जमत्ता’’तिआदीसु (दी. नि. १.४४७) विय. विसेसनिवत्तिअत्थो वा ‘‘अवितक्कविचारमत्ता धम्मा (ध. स. तिकमातिका ६), मनोमत्ता धातु मनोधातू’’ति च आदीसु विय. ‘‘अप्पमत्तकं, ओरमत्तक’’न्ति पदद्वयेन सामञ्ञतो वुत्तोयेव हि अत्थो सीलमत्तकन्ति विसेसवसेन वुत्तो. अथ वा सीलेनपि तदेकदेसस्सेव सङ्गहणत्थं अप्पकत्थवाचको, विसेसनिवत्तिअत्थो एव वा ‘‘सीलमत्तक’’न्ति एत्थ मत्त-सद्दो वुत्तो. तथा हि इन्द्रियसंवरपच्चयसन्निस्सितसीलानि इध देसनं अनारुळ्हानि. न हि तानि पातिमोक्खआजीवपारिसुद्धिसीलानि विय सब्बपुथुज्जनेसु पाकटानीति. ‘‘उस्साहं कत्वा’’ति एतेन ‘‘वदमानो’’ति एत्थ सत्तिअत्थं मान-सद्दं दस्सेति.
अलङ्करणं विभूसनं अलङ्कारो, कुण्डलादिपसाधनं वा. ऊनट्ठानपूरणं मण्डनं. मण्डनेति मण्डनहेतु. अथ वा मण्डतीति मण्डनो, मण्डनजातिको पुरिसो. बहुवचनत्थे च इदं एकवचनं, मण्डनसीलेसूति अत्थो. परिपूरकारीति एत्थ इति-सद्दो आदिअत्थो, पकारत्थो वा, तेन सकलम्पि सीलथोमन सुत्तं दस्सेति. चन्दनन्ति चन्दनसहचरणतो चन्दनगन्धो, तथा तगरादीसुपि. सतञ्च गन्धोति एत्थ गन्धो वियाति गन्धोति वुत्तो सीलनिबन्धनो थुतिघोसो. सीलञ्हि कित्तिया निमित्तं. यथाह ‘‘सीलवतो सीलसम्पन्नस्स कल्याणो कित्तिसद्दो अब्भुग्गच्छती’’ति (दी. नि. २.१५०; अ. नि. ५.२१३; महाव. २८५). पवायतीति पकासति. गन्धाव गन्धजाता.
‘‘अप्पकं बहुक’’न्ति इदं पारापारं विय अञ्ञमञ्ञं उपनिधाय वुच्चतीति आह ‘‘उपरिगुणे उपनिधाया’’ति. सीलञ्हीति एत्थ हि-सद्दो हेतुअत्थो, तेन इदं दस्सेति ‘‘यस्मा सीलं किञ्चापि पतिट्ठाभावेन समाधिस्स बहुकारं, पभावादिगुणविसेसे पनस्स उपनिधाय कलम्पि न उपेति, तथा समाधि च पञ्ञाया’’ति. तेनेवाह ‘‘तस्मा’’तिआदि. इदानि ‘‘कथ’’न्ति पुच्छित्वा समाधिस्स आनुभावं वित्थारतो विभावेति. ‘‘अभि…पे… मूले’’ति इदं यमकपाटिहारियस्स सुपाकटभावदस्सनत्थं, अञ्ञेहि बोधिमूलञातिसमागमादीसु कतपाटिहारियेहि विसेसनत्थञ्च वुत्तं. यमकपाटिहारियकरणत्थाय हि भगवतो चित्ते उप्पन्ने तदनुच्छविकं ठानं इच्छितब्बन्ति रतनमण्डपादि सक्कस्स देवरञ्ञो आणाय विस्सकम्मुना निम्मितन्ति वदन्ति, भगवताव निम्मितन्ति अपरे. ‘‘यो कोचि एवरूपं पाटिहारियं कातुं समत्थो अत्थि चे, आगच्छतू’’ति चोदनासदिसत्ता वुत्तं ‘‘अत्तादानपरिदीपन’’न्ति. तत्थ अत्तादानं अनुयोगो, तित्थियानं तथा कातुं असमत्थत्ता, ‘‘करिस्सामा’’ति पुब्बे उट्ठितत्ता तित्थियपरिमद्दनं.
उपरिमकायतोतिआदि पटिसम्भिदामग्गे (पटि. म. १.११६).
तत्थायं पाळिसेसो –
‘‘हेट्ठिमकायतो अग्गिक्खन्धो पवत्तति, उपरिमकायतो उदकधारा पवत्तति. पुरत्थिमकायतो अग्गि, पच्छिमकायतो उदकं. पच्छिमकायतो अग्गि, पुरत्थिमकायतो उदकं. दक्खिणअक्खितो अग्गि, वामअक्खितो उदकं. वामअक्खितो अग्गि, दक्खिणअक्खितो उदकं. दक्खिणकण्णसोततो अग्गि, वामकण्णसोततो उदकं. वामकण्णसोततो अग्गि, दक्खिणकण्णसोततो उदकं. दक्खिणनासिकासोततो अग्गि, वामनासिकासोततो उदकं. वामनासिकासोततो अग्गि, दक्खिणनासिकासोततो उदकं. दक्खिणअंसकूटतो अग्गि, वामअंसकूटतो उदकं. वामअंसकूटतो अग्गि, दक्खिणअंसकूटतो उदकं. दक्खिणहत्थतो अग्गि, वामहत्थतो उदकं. वामहत्थतो अग्गि, दक्खिणहत्थतो उदकं. दक्खिणपस्सतो अग्गि, वामपस्सतो उदकं. वामपस्सतो अग्गि, दक्खिणपस्सतो उदकं. दक्खिणपादतो अग्गि, वामपादतो उदकं. वामपादतो अग्गि, दक्खिणपादतो उदकं. अङ्गुलङ्गुलेहि अग्गि, अङ्गुलन्तरिकाहि उदकं. अङ्गुलन्तरिकाहि अग्गि, अङ्गुलङ्गुलेहि उदकं. एकेकलोमतो अग्गि, एकेकलोमतो उदकं. लोमकूपतो लोमकूपतो अग्गिक्खन्धो पवत्तति, लोमकूपतो लोमकूपतो उदकधारा पवत्तती’’ति (पटि. म. १.११६).
अट्ठकथायं पन ‘‘एकेकलोमकूपतो’’ति आगतं.
‘‘छन्नं वण्णानन्ति आदिनयप्पवत्त’’न्ति एत्थापि नीलानं पीतकानं लोहितकानं ओदातानं मञ्जिट्ठानं पभस्सरानन्ति अयं पाळिसेसो. ‘‘सुवण्णवण्णा रस्मियो’’ति इदं तासं येभुय्यताय वुत्तं. वित्थारेतब्बन्ति एत्थापि ‘‘सत्था तिट्ठति, निम्मितो चङ्कमति वा निसीदति वा सेय्यं वा कप्पेती’’तिआदिना चतूसु इरियापथेसु एकेकमूलका सत्थुवसेन चत्तारो, निम्मितवसेन चत्तारोति सब्बेव अट्ठ वारे वित्थारेतब्बं.
मधुपायासन्ति मधुसित्तं पायासं. अत्ता मित्तो मज्झत्तो वेरीति चतूसु सीमसम्भेदवसेन चतुरङ्गसमन्नागतं मेत्ताकम्मट्ठानं. ‘‘चतुरङ्गसमन्नागत’’न्ति इदं पन ‘‘वीरियाधिट्ठान’’न्ति एतेनापि योजेतब्बं. तत्थ ‘‘कामं तचो च न्हारु चा’’तिआदिपाळि (म. नि. २.१८४; सं. नि. २.२२; अ. नि. २.५; अ. नि. ८.१३; महानि. १९६) वसेन चतुरङ्गसमन्नागतता वेदितब्बा. ‘‘किच्छं वतायं लोको आपन्नो’’तिआदिना (दी. नि. २.५७; सं. नि. २.४) जरामरणमुखेन पच्चयाकारे ञाणं ओतारेत्वा. आनापानचतुत्थज्झानन्ति एत्थापि ‘‘सब्बबुद्धानं आचिण्ण’’न्ति पदं विभत्तिविपरिणामं कत्वा योजेतब्बं. तम्पि हि सब्बबुद्धानं आचिण्णमेवाति वदन्ति. छत्तिंसकोटिसतसहस्समुखेन महावजिरञाणगब्भं गण्हापेन्तो विपस्सनंवड्ढेत्वा. द्वत्तिंसदोणगण्हनप्पमाणं कुण्डं कोलम्बो. दरिभागो कन्दरो. चक्कवाळपादेसु महासमुद्दो चक्कवाळमहासमुद्दो.
‘‘दुवे पुथुज्जना’’तिआदि पुथुज्जने लब्भमानविभागदस्सनत्थं वुत्तं, न मूलपरियायवण्णनादीसु विय पुथुज्जनविसेसनिद्धारणत्थं. सब्बोपि हि पुथुज्जनो भगवतो उपरि गुणे विभावेतुं न सक्कोति, तिट्ठतु पुथुज्जनो, सावकपच्चेकबुद्धानम्पि अविसया बुद्धगुणा. तथा हि वक्खति ‘‘सोतापन्ना’’तिआदि (दी. नि. अट्ठ. १.८). वाचुग्गतकरणं उग्गहो. अत्थपरिपुच्छनं परिपुच्छा. अट्ठकथावसेन अत्थस्स सवनं सवनं. ब्यञ्जनत्थानं सुनिक्खेपसुदस्सनेन धम्मस्स परिहरणं धारणं. एवं सुतधातपरिचितानं मनसानुपेक्खनं पच्चवेक्खणं. बहूनं नानप्पकारानं किलेसानं सक्कायदिट्ठिया च अविहतत्ता ता जनेन्ति, ताहि वा जनिताति पुथुज्जना. अविघातमेव वा जन-सद्दो वदति. पुथु सत्थारानं मुखुल्लोकिकाति एत्थ पुथू जना सत्थुपटिञ्ञा एतेसन्ति पुथुज्जनाति वचनत्थो. पुथु…पे… अवुट्ठिताति एत्थ जनेतब्बा, जायन्ति वा एत्थाति जना, गतियो. पुथू जना एतेसन्ति पुथुज्जना. इतो परे जायन्ति एतेहीति जना, अभिसङ्खारादयो. ते एतेसं पुथू विज्जन्तीति पुथुज्जना. अभिसङ्खरणादि अत्थो एव वा जन-सद्दो दट्ठब्बो. कामरागभवरागदिट्ठिअविज्जा ओघा. रागग्गिआदयो सन्तापा. तेयेव, सब्बेपि वा किलेसा परिळाहा. पुथु पञ्चसु कामगुणेसु रत्ताति एत्थ जायतीति जनो, रागो गेधोति एवं आदिको. पुथु जनो एतेसन्ति पुथुज्जना, पुथूसु वा जना जाता रत्ताति एवं रागादिअत्थो एव वा जन-सद्दो दट्ठब्बो. पलिबुद्धाति सम्बुद्धा, उपद्दुता वा. ‘‘पुथूनं गणनपथमतीतान’’न्तिआदिना पुथू जना पुथुज्जनाति दस्सेति.
येहि गुणविसेसेहि निमित्तभूतेहि भगवति तथागत-सद्दो पवत्तो, तंदस्सनत्थं ‘‘अट्ठहि कारणेहि भगवा तथागतो’’तिआदिमाह. गुणनेमित्तकानेव हि भगवतो सब्बानि नामानि. यथाह –
‘‘असङ्ख्येय्यानि नामानि, सगुणेन महेसिनो;
गुणेन नाममुद्धेय्यं, अपि नामसहस्सतो’’ति. (ध. स. अट्ठ. १३१३; उदा. अट्ठ. ५३; पटि. म. अट्ठ. १.१.७६);
तथा आगतोति एत्थ आकारनियमनवसेन ओपम्मसम्पटिपादनत्थो तथा-सद्दो. सामञ्ञजोतनाय विसेसावट्ठानतो पटिपदागमनत्थो आगत-सद्दो, न ञाणगमनत्थो ‘‘तथलक्खणं आगतो’’तिआदीसु (दी. नि. अट्ठ. १.७; म. नि. अट्ठ. १.१२; सं. नि. अट्ठ. २.४.७८; अ. नि. अट्ठ. १.१.१७०; उदा. अट्ठ. १८; पटि. म. अट्ठ. १.१.३७; थेरगा. अट्ठ. १.३; इतिवु. अट्ठ. ३८; महानि. अट्ठ. १४) विय, नापि कायगमनादिअत्थो ‘‘आगतो खो महासमणो, मागधानं गिरिब्बज’’न्तिआदीसु (महाव. ६२) विय. तत्थ यदाकारनियमनवसेन ओपम्मसम्पटिपादनत्थो तथा-सद्दो, तं करुणापधानत्ता महाकरुणामुखेन पुरिमबुद्धानं आगमनपटिपदं उदाहरणवसेन सामञ्ञतो दस्सेन्तो यंतंसद्दानं एकन्तसम्बन्धभावतो ‘‘यथा सब्बलोक…पे… आगता’’ति आह. तं पन पटिपदं महापदानसुत्तादीसु (दी. नि. २.४) सम्बहुलनिद्देसेन सुपाकटानं आसन्नानञ्च विपस्सीआदीनं छन्नं सम्मासम्बुद्धानं वसेन निदस्सेन्तो ‘‘यथा विपस्सी भगवा’’तिआदिमाह. तत्थ येन अभिनीहारेनाति मनुस्सत्तलिङ्गसम्पत्तिहेतुसत्थारदस्सनपब्बज्जाअभिञ्ञादिगुणसम्पत्तिअधिकारछन्दानं वसेन अट्ठङ्गसमन्नागतेन कायप्पणिधानमहापणिधानेन. सब्बेसञ्हि बुद्धानं कायप्पणिधानं इमिनाव अभिनीहारेन समिज्झतीति. एवं महाभिनीहारवसेन ‘‘तथागतो’’ति पदस्स अत्थं दस्सेत्वा इदानि पारमीपूरणवसेन दस्सेतुं ‘‘यथा विपस्सी भगवा…पे… कस्सपो भगवा दानपारमिं पूरेत्वा’’तिआदिमाह.
एत्थ च सुत्तन्तिकानं महाबोधियानपटिपदाय कोसल्लजननत्थं पारमीसु अयं वित्थारकथा – का पनेता पारमियो? केनट्ठेन पारमियो? कतिविधा चेता? को तासं कमो? कानि लक्खणरसपच्चुपट्ठानपदट्ठानानि? को पच्चयो? को संकिलेसो? किं वोदानं? को पटिपक्खो? का पटिपत्ति? को विभागो? को सङ्गहो? को सम्पादनूपायो? कित्तकेन कालेन सम्पादनं? को आनिसंसो? किं चेतासं फलन्ति?
तत्रिदं विस्सज्जनं – का पनेता पारमियोति. तण्हामानादीहि अनुपहता करुणूपायकोसल्लपरिग्गहिता दानादयो गुणा पारमियो.
केनट्ठेन पारमियोति दानसीलादिगुणविसेसयोगेन सत्तुत्तमताय परमा महासत्ता बोधिसत्ता, तेसं भावो, कम्मं वा पारमी, दानादिकिरिया. अथ वा परतीति परमो, दानादिगुणानं पूरको पालको च बोधिसत्तो. परमस्स अयं, परमस्स वा भावो, कम्मं वा पारमी, दानादिकिरियाव. अथ वा परं सत्तं अत्तनि मवति बन्धति गुणविसेसयोगेन, परं वा अधिकतरं मज्जति सुज्झति संकिलेसमलतो, परं वा सेट्ठं निब्बानं विसेसेन मयति गच्छति, परं वा लोकं पमाणभूतेन ञाणविसेसेन इधलोकं विय मुनाति परिच्छिन्दति, परं वा अतिविय सीलादिगुणगणं अत्तनो सन्ताने मिनोति पक्खिपति, परं वा अत्तभूततो धम्मकायतो अञ्ञं, पटिपक्खं वा तदनत्थकरं किलेसचोरगणं मिनाति हिंसतीति परमो, महासत्तो. ‘‘परमस्स अय’’न्तिआदि वुत्तनयेनेव योजेतब्बं. पारे वा निब्बाने मज्जति सुज्झति सत्ते च सोधेति, तत्थ वा सत्ते मवति बन्धति योजेति, तं वा मयति गच्छति गमेति च, मुनाति वा तं याथावतो, तत्थ वा सत्ते मिनोति पक्खिपति, किलेसारिं वा सत्तानं तत्थ मिनाति हिंसतीति पारमी, महापुरिसो. तस्स भावो, कम्मं वा पारमिता, दानादिकिरियाव. इमिना नयेन पारमीनं सद्दत्थो वेदितब्बो.
कतिविधाति सङ्खेपतो दसविधा, ता पन पाळियं सरूपतो आगतायेव. यथाह –
‘‘विचिनन्तो तदा दक्खिं, पठमं दानपारमि’’न्तिआदि (बु. वं. ११६).
यथा चाह –
‘‘कति नु खो भन्ते बुद्धकारका धम्मा? दस खो सारिपुत्त बुद्धकारका धम्मा. कतमे दस? दानं खो सारिपुत्त बुद्धकारको धम्मो, सीलं नेक्खम्मं पञ्ञा वीरियं खन्ति सच्चमधिट्ठानं मेत्ता उपेक्खा बुद्धकारको धम्मो, इमे खो सारिपुत्त दस बुद्धकारका धम्माति. इदमवोच भगवा, इदं वत्वान सुगतो अथापरं एतदवोच सत्था –
‘दानं सीलञ्च नेक्खम्मं, पञ्ञा वीरियेन पञ्चमं;
खन्ति सच्चं अधिट्ठानं, मेत्तुपेक्खाति ते दसा’ति’’.
केचि पन ‘‘छब्बिधा’’ति वदन्ति, तं एतासं सङ्गहवसेन वुत्तं. सो पन सङ्गहो परतो आविभविस्सति.
को तासं कमोति एत्थ कमो नाम देसनाक्कमो, सो च पठमसमादानहेतुको, समादानं पविचयहेतुकं, इति यथा आदिम्हि पविचिता समादिन्ना च, तथा देसिता. तत्थ च दानं सीलस्स बहूपकारं सुकरञ्चाति तं आदिम्हि वुत्तं. दानं सीलपरिग्गहितं महप्फलं होति महानिसंसन्ति दानानन्तरं सीलं वुत्तं. सीलं नेक्खम्मपरिग्गहितं, नेक्खम्मं पञ्ञापरिग्गहितं, पञ्ञा वीरियपरिग्गहिता, वीरियं खन्तिपरिग्गहितं, खन्ति सच्चपरिग्गहिता, सच्चं अधिट्ठानपरिग्गहितं, अधिट्ठानं मेत्तापरिग्गहितं, मेत्ता उपेक्खापरिग्गहिता महप्फला होति महानिसंसाति मेत्तानन्तरं उपेक्खा वुत्ता. उपेक्खा पन करुणापरिग्गहिता, करुणा च उपेक्खापरिग्गहिताति वेदितब्बा. कथं पन महाकारुणिका बोधिसत्ता सत्तेसु उपेक्खका होन्तीति? उपेक्खितब्बयुत्तेसु कञ्चि कालं उपेक्खका होन्ति, न पन सब्बत्थ, सब्बदा चाति केचि. अपरे पन न सत्तेसु उपेक्खका, सत्तकतेसु पन विप्पकारेसु उपेक्खका होन्तीति.
अपरो नयो – पचुरजनेसुपि पवत्तिया सब्बसत्तसाधारणत्ता, अप्पफलत्ता, सुकरत्ता च आदिम्हि दानं वुत्तं. सीलेनदायकपटिग्गाहकसुद्धितो, परानुग्गहं वत्वा परपीळानिवत्तिवचनतो, किरियधम्मं वत्वा अकिरियधम्मवचनतो, भोगसम्पत्तिहेतुं वत्वा भवसम्पत्तिहेतुवचनतो च दानस्स अनन्तरं सीलं वुत्तं. नेक्खम्मेन सीलसम्पत्तिसिद्धितो, कायवचीसुचरितं वत्वा मनोसुचरितवचनतो, विसुद्धसीलस्स सुखेनेव झानसमिज्झनतो, कम्मापराधप्पहानेन पयोगसुद्धिं वत्वा किलेसापराधप्पहानेन आसयसुद्धिवचनतो, वीतिक्कमप्पहानेन चित्तस्स परियुट्ठानप्पहानवचनतो च सीलस्स अनन्तरं नेक्खम्मं वुत्तं. पञ्ञाय नेक्खम्मस्स सिद्धिपरिसुद्धितो, झानाभावे पञ्ञाभाववचनतो. समाधिपदट्ठाना हि पञ्ञा, पञ्ञापच्चुपट्ठानो च समाधि. समथनिमित्तं वत्वा उपेक्खानिमित्तवचनतो, परहितज्झानेन परहितकरणूपायकोसल्लवचनतो च नेक्खम्मस्स अनन्तरं पञ्ञा वुत्ता. वीरियारम्भेन पञ्ञाकिच्चसिद्धितो, सत्तसुञ्ञताधम्मनिज्झानक्खन्तिं वत्वा सत्तहिताय आरम्भस्स अच्छरियतावचनतो, उपेक्खानिमित्तं वत्वा पग्गहनिमित्तवचनतो, निसम्मकारितं वत्वा उट्ठानवचनतो च. निसम्मकारिनो हि उट्ठानं फलविसेसमावहतीति पञ्ञाय अनन्तरं वीरियं वुत्तं.
वीरियेन तितिक्खासिद्धितो. वीरियवा हि आरद्धवीरियत्ता सत्तसङ्खारेहि उपनीतं दुक्खं अभिभुय्य विहरति वीरियस्स तितिक्खालङ्कारभावतो. वीरियवतो हि तितिक्खा सोभति. पग्गहनिमित्तं वत्वा समथनिमित्तवचनतो, अच्चारम्भेन उद्धच्चदोसप्पहानवचनतो. धम्मनिज्झानक्खन्तिया हि उद्धच्चदोसो पहीयति. वीरियवतो सातच्चकरणवचनतो. खन्तिबहुलो हि अनुद्धतो सातच्चकारी होति. अप्पमादवतो परहितकिरियारम्भे पच्चुपकारतण्हाभाववचनतो. याथावतो धम्मनिज्झाने हि सति तण्हा न होति. परहितारम्भे परमेपि परकतदुक्खसहनभाववचनतो च वीरियस्स अनन्तरं खन्ति वुत्ता. सच्चेन खन्तिया चिराधिट्ठानतो, अपकारिनो अपकारखन्तिं वत्वा तदुपकारकरणे अविसंवादवचनतो, खन्तिया अपवादवाचाविकम्पनेन भूतवादिताय अविजहनवचनतो, सत्तसुञ्ञताधम्मनिज्झानक्खन्तिं वत्वा तदुपब्रूहितञाणसच्चवचनतो च खन्तिया अनन्तरं सच्चं वुत्तं. अधिट्ठानेन सच्चसिद्धितो. अचलाधिट्ठानस्स हि विरति सिज्झति. अविसंवादितं वत्वा तत्थ अचलभाववचनतो. सच्चसन्धो हि दानादीसु पटिञ्ञानुरूपं निच्चलोव पवत्तति. ञाणसच्चं वत्वा सम्भारेसु पवत्तिनिट्ठापनवचनतो. यथाभूतञाणवा हि बोधिसम्भारेसु अधितिट्ठति, ते च निट्ठापेति पटिपक्खेहि अकम्पियभावतोति सच्चस्स अनन्तरं अधिट्ठानं वुत्तं. मेत्ताय परहितकरणसमादानाधिट्ठानसिद्धितो, अधिट्ठानं वत्वा हितूपसंहारवचनतो. बोधिसम्भारे हि अधितिट्ठमानो मेत्ताविहारी होति. अचलाधिट्ठानस्स समादानाविकोपनतो, समादानसम्भवतो च अधिट्ठानस्स अनन्तरं मेत्ता वुत्ता. उपेक्खाय मेत्ताविसुद्धितो, सत्तेसु हितूपसंहारं वत्वा तदपराधेसु उदासीनतावचनतो, मेत्ताभावनं वत्वा तन्निस्सन्दभावनावचनतो, ‘‘हितकामसत्तेपि उपेक्खको’’ति अच्छरियगुणभाववचनतो च मेत्ताय अनन्तरं उपेक्खा वुत्ताति एवमेतासं कमो वेदितब्बो.
कानि लक्खणरसपच्चुपट्ठानपदट्ठानानीति? एत्थ अविसेसेन ताव सब्बापि पारमियो परानुग्गहलक्खणा, परेसं उपकारकरणरसा, अविकम्पनरसा वा, हितेसितापच्चुपट्ठाना, बुद्धत्तपच्चुपट्ठाना वा, महाकरुणापदट्ठाना, करुणूपायकोसल्लपदट्ठाना वा.
विसेसेन पन यस्मा करुणूपायकोसल्लपरिग्गहिता अत्तुपकरणपरिच्चागचेतना दानपारमिता. करुणूपायकोसल्लपरिग्गहितं कायवचीसुचरितं अत्थतो अकत्तब्बविरति, कत्तब्बकरणचेतनादयो च सीलपारमिता. करुणूपायकोसल्लपरिग्गहितो आदीनवदस्सनपुब्बङ्गमो कामभवेहि निक्खमनचित्तुप्पादो नेक्खम्मपारमिता. करुणूपायकोसल्लपरिग्गहितो धम्मानं सामञ्ञविसेसलक्खणावबोधो पञ्ञापारमिता. करुणूपायकोसल्लपरिग्गहितो कायचित्तेहि परहितारम्भो वीरियपारमिता. करुणूपायकोसल्लपरिग्गहितं सत्तसङ्खारापराधसहनं अदोसप्पधानो तदाकारप्पवत्तो चित्तुप्पादो खन्तिपारमिता. करुणूपायकोसल्लपरिग्गहितं विरतिचेतनादिभेदं अविसंवादनं सच्चपारमिता. करुणूपायकोसल्लपरिग्गहितं अचलसमादानाधिट्ठानं तदाकारप्पवत्तो चित्तुप्पादो अधिट्ठानपारमिता. करुणूपायकोसल्लपरिग्गहितो लोकस्स हितूपसंहारो अत्थतो अब्यापादो मेत्तापारमिता. करुणूपायकोसल्लपरिग्गहिता अनुनयपटिघविद्धंसिनी इट्ठानिट्ठेसु सत्तसङ्खारेसु समप्पवत्ति उपेक्खापारमिता.
तस्मा परिच्चागलक्खणं दानं, देय्यधम्मे लोभविद्धंसनरसं, अनासत्तिपच्चुपट्ठानं, भवविभवसम्पत्तिपच्चुपट्ठानं वा, परिच्चजितब्बवत्थुपदट्ठानं. सीलनलक्खणं सीलं, समाधानलक्खणं, पतिट्ठानलक्खणञ्चाति वुत्तं होति. दुस्सील्यविद्धंसनरसं, अनवज्जरसं वा, सोचेय्यपच्चुपट्ठानं, हिरोत्तप्पपदट्ठानं. कामतो भवतो च निक्खमनलक्खणं नेक्खम्मं, तदादीनवविभावनरसं, ततो एव विमुखभावपच्चुपट्ठानं, संवेगपदट्ठानं. यथासभावपटिवेधलक्खणा पञ्ञा, अक्खलितपटिवेधलक्खणा वा कुसलिस्सासखित्तउसुपटिवेधो विय, विसयोभासनरसा पदीपो विय, असम्मोहपच्चुपट्ठाना अरञ्ञगतसुदेसको विय, समाधिपदट्ठाना, चतुसच्चपदट्ठाना वा. उस्साहलक्खणं वीरियं, उपत्थम्भनरसं, असंसीदनपच्चुपट्ठानं, वीरियारम्भवत्थु (अ. नि. ८.८०) पदट्ठानं, संवेगपदट्ठानं वा. खमनलक्खणा खन्ति, इट्ठानिट्ठसहनरसा, अधिवासनपच्चुपट्ठाना, अविरोधपच्चुपट्ठाना वा, यथाभूतदस्सनपदट्ठाना. अविसंवादनलक्खणं सच्चं, याथावविभावनरसं [यथासभावविभावनरसं (चरिया. अट्ठ. पकिण्णककथाय)], साधुतापच्चुपट्ठानं, सोरच्चपदट्ठानं. बोधिसम्भारेसु अधिट्ठानलक्खणं अधिट्ठानं, तेसं पटिपक्खाभिभवनरसं, तत्थ अचलतापच्चुपट्ठानं, बोधिसम्भारपदट्ठानं. हिताकारप्पवत्तिलक्खणा मेत्ता, हितूपसंहाररसा, आघातविनयनरसा वा, सोम्मभावपच्चुपट्ठाना, सत्तानं मनापभावदस्सनपदट्ठाना. मज्झत्ताकारप्पवत्तिलक्खणा उपेक्खा, समभावदस्सनरसा, पटिघानुनयवूपसमपच्चुपट्ठाना, कम्मस्सकतापच्चवेक्खणपदट्ठाना. एत्थ च करुणूपायकोसल्लपरिग्गहितता दानादीनं परिच्चागादिलक्खणस्स विसेसनभावेन वत्तब्बा, यतो तानि पारमीसङ्ख्यं लभन्तीति.
को पच्चयोति अभिनीहारो पच्चयो. यो हि अयं ‘‘मनुस्सत्तं लिङ्गसम्पत्ती’’तिआदि (बु. वं. २.५९) अट्ठधम्मसमोधानसम्पादितो ‘‘तिण्णो तारेय्यं, मुत्तो मोचेय्यं, बुद्धो बोधेय्यं, सुद्धो सोधेय्यं, दन्तो दमेय्यं, सन्तो समेय्यं, अस्सत्थो अस्सासेय्यं, परिनिब्बुतो परिनिब्बापेय्य’’न्तिआदिना (चरिया. अट्ठ. पकिण्णककथाय) पवत्तो अभिनीहारो, सो अविसेसेन सब्बपारमीनं पच्चयो. तप्पवत्तिया हि उद्धं पारमीनं पविचयुपट्ठानसमादानाधिट्ठाननिप्फत्तियो महापुरिसानं सम्भवन्ति.
यथा च अभिनीहारो, एवं महाकरुणा, उपायकोसल्लञ्च. तत्थ उपायकोसल्लं नाम दानादीनं बोधिसम्भारभावस्स निमित्तभूता पञ्ञा, याहि करुणूपायकोसल्लताहि महापुरिसानं अत्तसुखनिरपेक्खता, निरन्तरं परहितकरणपसुतता, सुदुक्करेहिपि महाबोधिसत्तचरितेहि विसादाभावो, पसादसम्बुद्धिदस्सनसवनानुस्सरणावत्थासुपि सत्तानं हितसुखपटिलाभहेतुभावो च सम्पज्जति. तथा हि पञ्ञाय बुद्धभावसिद्धि, करुणाय बुद्धकम्मसिद्धि. पञ्ञाय सयं तरति, करुणाय परे तारेति. पञ्ञाय परदुक्खं परिजानाति, करुणाय परदुक्खपटिकारं आरभति. पञ्ञाय च दुक्खे निब्बिन्दति, करुणाय दुक्खं सम्पटिच्छति. तथा पञ्ञाय परिनिब्बानाभिमुखो होति, करुणाय तं न पापुणाति. तथा करुणाय संसाराभिमुखो होति, पञ्ञाय तत्र नाभिरमति. पञ्ञाय च सब्बत्थ विरज्जति, करुणानुगतत्ता न च न सब्बेसं अनुग्गहाय पवत्तो, करुणाय सब्बेपि अनुकम्पति, पञ्ञानुगतत्ता न च न सब्बत्थ विरत्तचित्तो. पञ्ञाय च अहंकारममंकाराभावो, करुणाय आलसियदीनताभावो. तथा पञ्ञाकरुणाहि यथाक्कमं अत्तपरनाथता, धीरवीरभावो, अनत्तन्तपअपरन्तपता, अत्तहितपरहितनिप्फत्ति, निब्भयाभिंसनकभावो, धम्माधिपतिलोकाधिपतिता, कतञ्ञुपुब्बकारिभावो, मोहतण्हाविगमो, विज्जाचरणसिद्धि, बलवेसारज्जनिप्फत्तीति सब्बस्सापि पारमिताफलस्स विसेसेन उपायभावतो पञ्ञाकरुणा पारमीनं पच्चयो. इदञ्च द्वयं पारमीनं विय पणिधानस्सापि पच्चयो.
तथा उस्साहउम्मङ्गअवत्थानहितचरिया च पारमीनं पच्चयोति वेदितब्बा, या बुद्धभावस्स उप्पत्तिट्ठानताय ‘‘बुद्धभूमियो’’ति पवुच्चन्ति. यथाह –
‘‘कति पन भन्ते बुद्धभूमियो? चतस्सो खो सारिपुत्त बुद्धभूमियो. कतमा चतस्सो? उस्साहो च होति वीरियं, उमङ्गो च होति पञ्ञाभावना, अवत्थानञ्च होति अधिट्ठानं, मेत्ताभावना च होति हितचरिया. इमा खो सारिपुत्त चतस्सो बुद्धभूमियो’’ति (सु. नि. अट्ठ. १.खग्गविसाणसुत्तवण्णनायम्पि).
तथा नेक्खम्मपविवेकअलोभादोसामोहनिस्सरणप्पभेदा छ अज्झासया. वुत्तञ्हेतं –
‘‘नेक्खम्मज्झासया च बोधिसत्ता कामे दोसदस्साविनो, पविवेक…पे… सङ्गणिकाय, अलोभ…पे… लोभे, अदोस…पे… दोसे, अमोह…पे… मोहे, निस्सरणज्झासया च बोधिसत्ता सब्बभवेसु दोसदस्साविनो’’ति (विसुद्धि. अट्ठ. १.४९ वाक्यखन्धेपि).
तस्मा एते बोधिसत्तानं छ अज्झासया दानादीनं पच्चयाति वेदितब्बा. न हि लोभादीसु आदीनवदस्सनेन, अलोभादिअधिकभावेन च विना दानादिपारमियो सम्भवन्ति. अलोभादीनञ्हि अधिकभावेन परिच्चागादिनिन्नचित्तता अलोभज्झासयादिताति. यथा चेते, एवं दानज्झासयतादयोपि. यथाह –
‘‘कति पन भन्ते बोधाय चरन्तानं बोधिसत्तानं अज्झासया? दस खो सारिपुत्त बोधाय चरन्तानं बोधिसत्तानं अज्झासया. कतमे दस? दानज्झासया सारिपुत्त बोधिसत्ता मच्छेरे दोसदस्साविनो, सील…पे… उपेक्खज्झासया सारिपुत्त बोधिसत्ता सुखदुक्खेसु दोसदस्साविनो’’ति.
एतेसु हि मच्छेरअसंवरकामविचिकिच्छाकोसज्जअक्खन्तिविसंवादअनधिट्ठानब्यापाद- सुखदुक्खसङ्खातेसु आदीनवदस्सनपुब्बङ्गमा दानादिनिन्नचित्ततासङ्खाता दानज्झासयतादयो दानादिपारमीनं निब्बत्तिया कारणन्ति. तथा अपरिच्चागपरिच्चागादीसु यथाक्कमं आदीनवानिसंसपच्चवेक्खणा दानादिपारमीनं पच्चयो.
तत्थायं पच्चवेक्खणाविधि – खेत्तवत्थुहिरञ्ञसुवण्णगोमहिंसदासिदासपुत्तदारादिपरिग्गहब्यासत्तचित्तानं सत्तानं खेत्तादीनं वत्थुकामभावेन बहुपत्थनीयभावतो, राजचोरादिसाधारणभावतो, विवादाधिट्ठानतो, सपत्तकरणतो, निस्सारतो, पटिलाभपरिपालनेसु परविहेठनहेतुतो, विनासनिमित्तञ्च सोकादिअनेकविहितब्यसनावहतो, तदासत्तिनिदानञ्च मच्छेरमलपरियुट्ठितचित्तानं अपायूपपत्तिसम्भवतोति एवं विविधविपुलानत्थावहा एते अत्था नाम, तेसं परिच्चागोयेवेको सोत्थिभावोति परिच्चागे अप्पमादो करणीयो.
अपिच ‘‘याचको याचमानो अत्तनो गुय्हस्स आचिक्खनतो मय्हं विस्सासिको’’ति च ‘‘पहाय गमनीयं अत्तनो सन्तकं गहेत्वा परलोकं याहीति मय्हं उपदेसको’’ति च ‘‘आदित्ते विय अगारे मरणग्गिना आदित्ते लोके ततो मय्हं सन्तकस्स अपवाहकसहायो’’ति च ‘‘अपवाहितस्स चस्स निज्झायनिक्खेपट्ठानभूतो’’ति च ‘‘दानसङ्खाते कल्याणकम्मस्मिं सहायभावतो, सब्बसम्पत्तीनं अग्गभूताय परमदुल्लभाय बुद्धभूमिया सम्पत्तिहेतुभावतो च परमो कल्याणमित्तो’’ति च पच्चवेक्खितब्बं.
तथा ‘‘उळारे कम्मनि अनेनाहं सम्भावितो, तस्मा सा सम्भावना अवितथा कातब्बा’’ति च ‘‘एकन्तभेदिताय जीवितस्स अयाचितेनपि मया दातब्बं, पगेव याचितेना’’ति च ‘‘उळारज्झासयेहि गवेसित्वापि दातब्बो, सयमेवागतो मम पुञ्ञेना’’ति च ‘‘याचकस्स दानापदेसेन मय्हमेवायमनुग्गहो’’ति च ‘‘अहं विय अयं सब्बोपि लोको मया अनुग्गहेतब्बो’’ति च ‘‘असति याचके कथं मय्हं दानपारमी पूरेय्या’’ति च ‘‘याचकानमेवत्थाय मया सब्बो परिग्गहेतब्बो’’ति च ‘‘अयाचित्वा मम सन्तकं याचका सयमेव कदा गण्हेय्यु’’न्ति च ‘‘कथमहं याचकानं पियो चस्सं मनापो’’ति च ‘‘कथं वा ते मय्हं पिया चस्सु मनापा’’ति च ‘‘कथं वाहं ददमानो, दत्वापि च अत्तमनो अस्सं पमुदितो पीतिसोमनस्सजातो’’ति च ‘‘कथं वा मे याचका भवेय्युं, उळारो च दानज्झासयो’’ति च ‘‘कथं वाहमयाचितोयेव याचकानं हदयमञ्ञाय ददेय्य’’न्ति च ‘‘सति धने याचके च अपरिच्चागो महती मय्हं वञ्चना’’ति च ‘‘कथं वाहं अत्तनो अङ्गानि जीवितं वापि याचकानं परिच्चजेय्य’’न्ति च पच्चवेक्खितब्बं.
अपिच ‘‘अत्थो नामायं निरपेक्खं दायकं अनुगच्छति यथा तं निरपेक्खं खेपकं किटको’’ति अत्थे निरपेक्खताय चित्तं उप्पादेतब्बं. याचमानो पन यदि पियपुग्गलो होति, ‘‘पियो मं याचती’’ति सोमनस्सं उप्पादेतब्बं. अथ उदासीनपुग्गलो होति, ‘‘अयं मं याचमानो अद्धा इमिना परिच्चागेन मित्तो होती’’ति सोमनस्सं उप्पादेतब्बं. ददन्तोपि हि याचकानं पियो होतीति. अथ पन वेरीपुग्गलो याचति, ‘‘पच्चत्थिको मं याचति, अयं मं याचमानो अद्धा इमिना परिच्चागेन वेरीपि पियो मित्तो होती’’ति विसेसतो सोमनस्सं उप्पादेतब्बं. एवं पियपुग्गले विय मज्झत्तवेरीपुग्गलेसुपि मेत्तापुब्बङ्गमं करुणं उपट्ठपेत्वाव दातब्बं.
सचे पनस्स चिरकालपरिभावितत्ता लोभस्स देय्यधम्मविसया लोभधम्मा उप्पज्जेय्युं, तेन बोधिसत्तपटिञ्ञेन इति पटिसञ्चिक्खितब्बं ‘‘ननु तया सप्पुरिस सम्बोधाय अभिनीहारं करोन्तेन सब्बसत्तानं उपकारत्थाय अयं कायो निस्सट्ठो, तप्परिच्चागमयञ्च पुञ्ञं, तत्थ नाम ते बाहिरेपि वत्थुस्मिं अतिसङ्गप्पवत्ति हत्थिसिनानसदिसी होति, तस्मा तया न कत्थचि सङ्गो उप्पादेतब्बो. सेय्यथापि नाम महतो भेसज्जरुक्खस्स तिट्ठतो मूलं मूलत्थिका हरन्ति, पपटिकं, तचं, खन्धं, विटपं, सारं, साखं, पलासं, पुप्फं, फलं फलत्थिका हरन्ति, न तस्स रुक्खस्स ‘मय्हं सन्तकं एते हरन्ती’’ति वितक्कसमुदाचारो होति, एवमेव सब्बलोकहिताय उस्सुक्कमापज्जन्तेन मया महादुक्खे अकतञ्ञुके निच्चासुचिम्हि काये परेसं उपकाराय विनियुज्जमाने अणुमत्तोपि मिच्छावितक्को न उप्पादेतब्बो, को वा एत्थ विसेसो अज्झत्तिकबाहिरेसु महाभूतेसु एकन्तभेदनविकिरणविद्धंसनधम्मेसु, केवलं पन सम्मोहविजम्भितमेतं, यदिदं ‘एतं मम, एसोहमस्मि, एसो मे अत्ता’ति अभिनिवेसो. तस्मा बाहिरेसु विय अज्झत्तिकेसुपि करचरणनयनादीसु, मंसादीसु च अनपेक्खेन हुत्वा ‘तंतदत्थिका हरन्तू’ति निस्सट्ठचित्तेन भवितब्ब’’न्ति. एवं पटिसञ्चिक्खतो चस्स बोधाय पहितत्तस्स कायजीवितेसु निरपेक्खस्स अप्पकसिरेनेव कायवचीमनोकम्मानि सुविसुद्धानि होन्ति. सो विसुद्धकायवचीमनोकम्मन्तो विसुद्धाजीवो ञायपटिपत्तियं ठितो, आयापायुपायकोसल्लसमन्नागमेन भिय्योसो मत्ताय देय्यधम्मपरिच्चागेन, अभयदानसद्धम्मदानेहि च सब्बसत्ते अनुग्गण्हितुं समत्थो होतीति. अयं ताव दानपारमियं पच्चवेक्खणानयो.
सीलपारमियं पन एवं पच्चवेक्खितब्बं – इदञ्हि सीलं नाम गङ्गोदकादीहि विसोधेतुं असक्कुणेय्यस्स दोसमलस्स विक्खालनजलं, हरिचन्दनादीहि विनेतुं असक्कुणेय्यरागादिपरिळाहविनयनं, हारमकुटकुण्डलादीहि पचुरजनालङ्कारेहि असाधारणो साधूनं अलङ्कारविसेसो, सब्बदिसावायनतो अकित्तिमो, सब्बकालानुरूपो च सुरभिगन्धो, खत्तियमहासालादीहि देवताहि च वन्दनीयादिभावावहनतो परमो वसीकरणमन्तो, चातुमहाराजिकादि देवलोकारोहनसोपानपन्ति, झानाभिञ्ञानं अधिगमुपायो, निब्बानमहानगरस्स सम्पापकमग्गो, सावकबोधिपच्चेकबोधिसम्मासम्बोधीनं पतिट्ठानभूमि, यं यं वा पनिच्छितं पत्थितं, तस्स तस्स समिज्झनूपायभावतो चिन्तामणिकप्परुक्खादिके च अतिसेति. वुत्तञ्हेतं भगवता ‘‘इज्झति भिक्खवे सीलवतो चेतोपणिधि विसुद्धत्ता’’ति (अ. नि. ८.३५). अपरम्पि वुत्तं ‘‘आकङ्खेय्य चे भिक्खवे भिक्खु सब्रह्मचारीनं पियो च अस्सं मनापो च गरु च भावनीयो चाति, सीलेस्वेवस्स परिपूरकारी’’तिआदि (म. नि. १.६१), तथा ‘‘अविप्पटिसारत्थानि खो आनन्द कुसलानि सीलानी’’ति (अ. नि. १०.१; ११.१), ‘‘पञ्चिमे गहपतयो आनिसंसा सीलवतो सीलसम्पदाया’’ति (दी. नि. २.१५०; उदा. ७६; महाव. १८५) सुत्तानञ्च वसेन सीलस्स गुणा पच्चवेक्खितब्बा, तथा अग्गिक्खन्धोपमसुत्तादीनं (अ. नि. ७.७२) वसेन सीलविरहे आदीनवा.
पीतिसोमनस्सनिमित्ततो, अत्तानुवादपरानुवाददण्डदुग्गतिभयाभावतो, विञ्ञूहि पासंसभावतो, अविप्पटिसारहेतुतो, सोत्थिट्ठानतो, अभिजनसापतेय्याधिपतेय्यायुरूपट्ठानबन्धुमित्तसम्पत्तीनं अतिसयनतो च सीलं पच्चवेक्खितब्बं. सीलवतो हि अत्तनो सीलसम्पदाहेतु महन्तं पीतिसोमनस्सं उप्पज्जति ‘‘कतं वत मया कुसलं, कतं कल्याणं, कतं भीरुत्ताण’’न्ति. तथा सीलवतो अत्ता न उपवदति, न परे विञ्ञू, दण्डदुग्गतिभयानं सम्भवोयेव नत्थि, ‘‘सीलवा पुरिसपुग्गलो कल्याणधम्मो’’ति विञ्ञूनं पासंसो होति. तथा सीलवतो य्वायं ‘‘कतं वत मया पापं, कतं लुद्दं, कतं किब्बिस’’न्ति दुस्सीलस्स विप्पटिसारो उप्पज्जति, सो न होति. सीलञ्च नामेतं अप्पमादाधिट्ठानतो, भोगब्यसनादिपरिहारमुखेन महतो अत्थस्स साधनतो, मङ्गलभावतो च परमं सोत्थिट्ठानं, निहीनजच्चोपि सीलवा खत्तियमहासालादीनं पूजनीयो होतीति कुलसम्पत्तिं अतिसेति सीलसम्पदा, ‘‘तं किं मञ्ञसि महाराज, इध ते अस्स पुरिसो दासो कम्मकरो’’तिआदि (दी. नि. १.१८३) वचनञ्चेत्थ साधकं. चोरादीहि असाधारणतो, परलोकानुगमनतो, महप्फलभावतो, समथादिगुणाधिट्ठानतो च बाहिरधनं अतिसेति सीलं, परमस्स चित्तिस्सरियस्स अधिट्ठानभावतो खत्तियादीनं इस्सरियं अतिसेति सीलं. सीलनिमित्तञ्हि तंतंसत्तनिकायेसु सत्तानं इस्सरियं वस्ससतदीघप्पमाणतो जीविततो एकाहम्पि सीलवतो जीवितस्स विसिट्ठतावचनतो, सति च जीविते सिक्खानिक्खेपस्स मरणतावचनतो सीलं जीविततो विसिट्ठतरं. वेरीनम्पि मनुञ्ञभावावहनतो, जरारोगविपत्तीहि अनभिभवनीयतो च रूपसम्पत्तिं अतिसेति सीलं. पासादहम्मियादिट्ठानविसेसे, राजयुवराजसेनापतिआदिट्ठानविसेसे च अतिसेति सीलं सुखविसेसाधिट्ठानभावतो. सभावसिनिद्धे सन्तिकावचरेपि बन्धुजने मित्तजने च अतिसेति एकन्तहितसम्पादनतो, परलोकानुगमनतो च. ‘‘न तं माता पिता कयिरा’’तिआदि (ध. प. ४३) वचनञ्चेत्थ साधकं. तथा हत्थिअस्सरथादिभेदेहि, मन्तागदसोत्थानप्पयोगेहि च दुरारक्खं अत्तानं आरक्खभावेन सीलमेव विसिट्ठतरं अत्ताधीनतो, अपराधीनतो, महाविसयतो च. तेनेवाह ‘‘धम्मो हवे रक्खति धम्मचारि’’न्तिआदि (जा. १.९.१०२). एवमनेकगुणसमन्नागतं सीलन्ति पच्चवेक्खन्तस्स अपरिपुण्णा चेव सीलसम्पदा पारिपूरिं गच्छति अपरिसुद्धा च पारिसुद्धिं.
सचे पनस्स दीघरत्तं परिचयेन सीलपटिपक्खा धम्मा दोसादयो अन्तरन्तरा उप्पज्जेय्युं, तेन बोधिसत्तपटिञ्ञेन एवं पटिसञ्चिक्खितब्बं ‘‘ननु तया सम्बोधाय पणिधानं कतं, सीलविकलेन च न सक्का लोकियापि सम्पत्तियो पापुणितुं, पगेव लोकुत्तरा, सब्बसम्पत्तीनं पन अग्गभूताय सम्मासम्बोधिया अधिट्ठानभूतेन सीलेन परमुक्कंसगतेन भवितब्बं. तस्मा ‘किकीव अण्ड’न्तिआदिना (विसुद्धि. १.१९; दी. नि. अट्ठ. १.७) वुत्तनयेन सम्मा सीलं परिरक्खन्तेन सुट्ठु तया पेसलेन भवितब्बं. अपि च तया धम्मदेसनाय यानत्तये सत्तानं अवतारणपरिपाचनानि कातब्बानि, सीलविकलस्स च वचनं न पच्चेतब्बं होति असप्पायाहारविचारस्स विय वेज्जस्स तिकिच्छनं, तस्मा कथाहं सद्धेय्यो हुत्वा सत्तानं अवतारणपरिपाचनानि करेय्य’’न्ति सभावपरिसुद्धसीलेन भवितब्बं. किञ्च ‘‘झानादिगुणविसेसयोगेन मे सत्तानं उपकारकरणसमत्थता, पञ्ञापारमीआदिपरिपूरणञ्च, झानादयो च गुणा सीलपारिसुद्धिं विना न सम्भवन्ती’’ति सम्मदेव सीलं परिसोधेतब्बं.
तथा ‘‘सम्बाधो घरावासो रजोपथो’’तिआदिना (दी. नि. १.१९१; म. नि. १.२९१; सं. नि. २.१५४; म. नि. २.१०) घरावासे ‘‘अट्ठिकङ्कलूपमा कामा’’तिआदिना (म. नि. १.२३४; पाचि. ४१७; महानि. ३, ६;), ‘‘मातापि पुत्तेन विवदती’’तिआदिना (म. नि. १.१६८, १७८) च कामेसु ‘‘सेय्यथापि पुरिसो इणं आदाय कम्मन्ते पयोजेय्या’’तिआदिना (दी. नि. १.२१८) कामच्छन्दादीसु आदीनवदस्सनपुब्बङ्गमा वुत्तविपरियायेन ‘‘अब्भोकासो पब्बज्जा’’तिआदिना (दी. नि. १.१.९१; सं. नि. १.१५४) पब्बज्जादीसु आनिसंसपटिसङ्खावसेन नेक्खम्मपारमियं पच्चवेक्खणा वेदितब्बा. अयमेत्थ सङ्खेपत्थो, वित्थारो पन दुक्खक्खन्ध (म. नि. १.१६३) वीमंससुत्तादि (म. नि. १.४८७) वसेन दुक्खक्खन्धआसिविसोपमसुत्तादिवसेन (चरिया. अट्ठ. पकिण्णककथायं) वेदितब्बो.
तथा ‘‘पञ्ञाय विना दानादयो धम्मा न विसुज्झन्ति, यथासकं ब्यापारसमत्था च न होन्ती’’ति पञ्ञागुणा मनसि कातब्बा. यथेव हि जीवितेन विना सरीरयन्तं न सोभति, न च अत्तनो किरियासु पटिपत्तिसमत्थं होति, यथा च चक्खादीनि इन्द्रियानि विञ्ञाणेन विना यथासकं विसयेसु किच्चं कातुं नप्पहोन्ति, एवं सद्धादीनि इन्द्रियानि पञ्ञाय विना सकिच्चपटिपत्तियं असमत्थानीति परिच्चागादिपटिपत्तियं पञ्ञा पधानकारणं. उम्मीलितपञ्ञाचक्खुका हि महासत्ता अत्तनो अङ्गपच्चङ्गानिपि दत्वा अनत्तुक्कंसका, अपरवम्भका च होन्ति, भेसज्जरुक्खा विय विकप्परहिता कालत्तयेपि सोमनस्सजाता. पञ्ञावसेन उपायकोसल्लयोगतो परिच्चागो परहितप्पवत्तिया दानपारमिभावं उपेति. अत्तत्थञ्हि दानं वुड्ढिसदिसं होति.
तथा पञ्ञाय अभावेन तण्हादिसंकिलेसावियोगतो सीलस्स विसुद्धियेव न सम्भवति, कुतो सब्बञ्ञुगुणाधिट्ठानभावो. पञ्ञवा एव च घरावासे कामगुणेसु संसारे च आदीनवं, पब्बज्जाय झानसमापत्तियं निब्बाने च आनिसंसं सुट्ठु सल्लक्खेन्तो पब्बजित्वा झानसमापत्तियो निब्बत्तेत्वा निब्बाननिन्नो, परे च तत्थ पतिट्ठपेतीति.
वीरियञ्च पञ्ञारहितं यदिच्छितमत्थं न साधेति दुरारम्भभावतो. वरमेव हि अनारम्भो दुरारम्भतो, पञ्ञासहितेन पन वीरियेन न किञ्चि दुरधिगमं उपायपटिपत्तितो. तथा पञ्ञवा एव परापकारादिअधिवासकजातियो होति, न दुप्पञ्ञो. पञ्ञाविरहितस्स च परेहि उपनीता अपकारा खन्तिया पटिपक्खमेव अनुब्रूहेन्ति, पञ्ञवतो पन ते खन्तिसम्पत्तिया परिब्रूहनवसेन अस्सा थिरभावाय संवत्तन्ति. पञ्ञवा एव तीणि सच्चानि तेसं कारणानि पटिपक्खे च यथाभूतं जानित्वा परेसं अविसंवादको होति. तथा पञ्ञाबलेन अत्तानं उपत्थम्भेत्वा धितिसम्पदाय सब्बपारमीसु अचलसमादानाधिट्ठानो होति, पञ्ञवा एव च पियमज्झत्तवेरीविभागं अकत्वा सब्बत्थ हितूपसंहारकुसलो होति. तथा पञ्ञावसेन लाभादिलोकधम्मसन्निपाते निब्बिकारताय मज्झत्तो होति. एवं सब्बासं पारमीनं पञ्ञाव पारिसुद्धिहेतूति पञ्ञागुणा पच्चवेक्खितब्बा.
अपिच पञ्ञाय विना न दस्सनसम्पत्ति, अन्तरेन च दिट्ठिसम्पदं न सीलसम्पदा, सीलदिट्ठिसम्पदारहितस्स न समाधिसम्पदा, असमाहितेन च न सक्का अत्तहितमत्तम्पि साधेतुं, पगेव उक्कंसगतं परहितन्ति परहिताय पटिपन्नेन ‘‘ननु तया सक्कच्चं पञ्ञापारिसुद्धियं आयोगो करणीयो’’ति बोधिसत्तेन अत्ता ओवदितब्बो. पञ्ञानुभावेन हि महासत्तो चतुरधिट्ठानाधिट्ठितो चतूहि सङ्गहवत्थूहि (दी. नि. ३.२१०, ३१३; अ. नि. १०.३२) लोकं अनुग्गण्हन्तो सत्ते निय्यानिकमग्गे अवतारेति, इन्द्रियानि च नेसं परिपाचेति. तथा पञ्ञाबलेन खन्धायतनादीसु पविचयबहुलो पवत्तिनिवत्तियो याथावतो परिजानन्तो दानादयो गुणे विसेसनिब्बेधभागियभावं नयन्तो बोधिसत्तसिक्खाय परिपूरकारी होतीति एवमादिना अनेकाकारवोकारे पञ्ञागुणे ववत्थपेत्वा पञ्ञापारमी अनुब्रूहेतब्बा.
तथा दिस्समानपारानिपि लोकियानि कम्मानि निहीनवीरियेन पापुणितुं असक्कुणेय्यानि, अगणितखेदेन पन आरद्धवीरियेन दुरधिगमं नाम नत्थि. निहीनवीरियो हि ‘‘संसारमहोघतो सब्बसत्ते सन्तारेस्सामी’’ति आरभितुमेव न सक्कुणोति. मज्झिमो आरभित्वा अन्तरावोसानमापज्जति. उक्कट्ठवीरियो पन अत्तसुखनिरपेक्खो आरम्भपारं अधिगच्छतीति वीरियसम्पत्ति पच्चवेक्खितब्बा. अपिच ‘‘यस्स अत्तनोयेव संसारपङ्कतो समुद्धरणत्थमारम्भो, तस्सापि वीरियस्स सिथिलभावेन मनोरथानं मत्थकप्पत्ति न सक्का सम्भावेतुं, पगेव सदेवकस्स लोकस्स समुद्धरणत्थं कताभिनीहारेना’’ति च ‘‘रागादीनं दोसगणानं मत्तमहागजानं विय दुन्निवारयभावतो, तन्निदानानञ्च कम्मसमादानानं उक्खित्तासिकवधकसदिसभावतो, तन्निमित्तानञ्च दुग्गतीनं सब्बदा विवटमुखभावतो, तत्थ नियोजकानञ्च पापमित्तानं सदा सन्निहितभावतो, तदोवादकारिताय च बालस्स पुथुज्जनभावस्स सति सम्भवे युत्तं सयमेव संसारदुक्खतो निस्सरितु’’न्ति च ‘‘मिच्छावितक्का वीरियानुभावेन दूरी भवन्ती’’ति च ‘‘यदि पन सम्बोधि अत्ताधीनेन वीरियेन सक्का समधिगन्तुं, किमेत्थ दुक्कर’’न्ति च एवमादिना नयेन वीरियस्स गुणापच्चवेक्खितब्बा.
तथा ‘‘खन्ति नामायं निरवसेसगुणपटिपक्खस्स कोधस्स विधमनतो गुणसम्पादने साधूनमप्पटिहतमायुधं, पराभिभवने समत्थानं अलङ्कारो, समणब्राह्मणानं बलसम्पदा, कोधग्गिविनयनी उदकधारा, कल्याणस्स कित्तिसद्दस्स सञ्जातिदेसो, पापपुग्गलानं वचीविसवूपसमकरो मन्तागदो, संवरे ठितानं परमा धीरपकति, गम्भीरासयताय सागरो, दोसमहासागरस्स वेला, अपायद्वारस्स पिधानकवाटं, देवब्रह्मलोकानं आरोहणसोपानं, सब्बगुणानं अधिवासनभूमि, उत्तमा कायवचीमनोविसुद्धी’’ति मनसि कातब्बं. अपि च ‘‘एते सत्ता खन्तिसम्पत्तिया अभावतो इध चेव तपन्ति, परलोके च तपनीयधम्मानुयोगतो’’ति च ‘‘यदिपि परापकारनिमित्तं दुक्खं उप्पज्जति, तस्स पन दुक्खस्स खेत्तभूतो अत्तभावो, बीजभूतञ्च कम्मं मयाव अभिसङ्खत’’न्ति च ‘‘तस्स दुक्खस्स आणण्यकारणमेत’’न्ति च ‘‘अपकारके असति कथं मय्हं खन्तिसम्पदा सम्भवती’’ति च ‘‘यदिपायं एतरहि अपकारको, अयं नाम पुब्बे अनेन मय्हं उपकारो कतो’’ति च ‘‘अपकारो एव वा खन्तिनिमित्तताय उपकारो’’ति च ‘‘सब्बेपिमे सत्ता मय्हं पुत्तसदिसा, पुत्तकतापराधेसु च को कुज्झिस्सती’’ति च ‘‘येन कोधभूतावेसेन अयं मय्हं अपरज्झति, सो कोधभूतावेसो मया विनेतब्बो’’ति च ‘‘येन अपकारेन इदं मय्हं दुक्खं उप्पन्नं, तस्स अहम्पि निमित्त’’न्ति च ‘‘येहि धम्मेहि अपराधो कतो, यत्थ च कतो, सब्बेपि ते तस्मिंयेव खणे निरुद्धा, कस्सिदानि केन कोधो कातब्बो’’ति च ‘‘अनत्तताय सब्बधम्मानं को कस्स अपरज्झती’’ति च पच्चवेक्खन्तेन खन्तिसम्पदा ब्रूहेतब्बा.
यदि पनस्स दीघरत्तं परिचयेन परापकारनिमित्तको कोधो चित्तं परियादाय तिट्ठेय्य, इति पटिसञ्चिक्खितब्बं ‘‘खन्ति नामेसा परापकारस्स पटिपक्खपटिपत्तीनं पच्चुपकारकारण’’न्ति च ‘‘अपकारो च मय्हं दुक्खुप्पादनेन दुक्खुपनिसाय सद्धाय, सब्बलोके अनभिरतिसञ्ञाय च पच्चयो’’ति च ‘‘इन्द्रियपकतिरेसा, यदिदं इट्ठानिट्ठविसयसमायोगो, तत्थ अनिट्ठविसयसमायोगो मय्हं न सियाति तं कुतेत्थ लब्भा’’ति च ‘‘कोधवसिको सत्तो कोधेन उम्मत्तो विक्खित्तचित्तो, तत्थ किं पच्चपकारेना’’ति च ‘‘सब्बे पिमे सत्ता सम्मासम्बुद्धेन ओरसपुत्ता विय परिपालिता, तस्मा न तत्थ मया चित्तकोपोपि कातब्बो’’ति च ‘‘अपराधके च सति गुणे गुणवति मया न कोपो कातब्बो’’ति च ‘‘असति गुणे विसेसेन करुणायितब्बो’’ति च ‘‘कोपेन च मय्हं गुणयसा निहीयन्ती’’ति च ‘‘कुज्झनेन मय्हं दुब्बण्णदुक्खसेय्यादयो सपत्तकन्ता आगच्छन्ती’’ति च ‘‘कोधो च नामायं सब्बाहितकारको सब्बहितविनासको बलवा पच्चत्थिको’’ति च ‘‘सति च खन्तिया न कोचि पच्चत्थिको’’ति च ‘‘अपराधकेन अपराधनिमित्तं यं आयतिं लद्धब्बं दुक्खं, सति च खन्तिया मय्हं तदभावो’’ति च ‘‘चिन्तनेन कुज्झन्तेन च मया पच्चत्थिकोयेव अनुवत्तितो होती’’ति च ‘‘कोधे च मया खन्तिया अभिभूते तस्स दासभूतो पच्चत्थिको सम्मदेव अभिभूतो होती’’ति च ‘‘कोधनिमित्तं खन्तिगुणपरिच्चागो मय्हं न युत्तो’’ति च ‘‘सति च कोधे गुणविरोधिनि (गुणविरोधपच्चनीधम्मे चरिया. अट्ठ. पकिण्णककथायं) किं मे सीलादिधम्मा पारिपूरिं गच्छेय्युं, असति च तेसु कथाहं सत्तानं उपकारबहुलो पटिञ्ञानुरूपं उत्तमं सम्पत्तिं पापुणिस्सामी’’ति च ‘‘खन्तिया च सति बहिद्धा विक्खेपाभावतो समाहितस्स सब्बे सङ्खारा अनिच्चतो दुक्खतो सब्बे धम्मा अनत्ततो निब्बानञ्च असङ्खतामतसन्तपणीतादिभावतो निज्झानं खमन्ति ‘बुद्धधम्मा च अचिन्तेय्यापरिमेय्यपभावा’ति’’, ततो च ‘‘अनुलोमियं खन्तियं ठितो ‘केवला इमे च अत्तत्तनियभावरहिता धम्ममत्ता यथासकं पच्चयेहि उप्पज्जन्ति वयन्ति, न कुतोचि आगच्छन्ति, न कुहिञ्चि गच्छन्ति, न च कत्थचि पतिट्ठिता, न चेत्थ कोचि कस्सचि ब्यापारो’ति अहंकारममंकारानधिट्ठानता निज्झानं खमति, येन बोधिसत्तो बोधिया नियतो अनावत्तिधम्मो होती’’ति एवमादिना खन्तिपारमियं पच्चवेक्खणा वेदितब्बा.
तथा ‘‘सच्चेन विना सीलादीनं असम्भवतो, पटिञ्ञानुरूपं पटिपत्तिया अभावतो च सच्चधम्मातिक्कमे च सब्बपापधम्मानं समोसरणतो, असच्चसन्धस्स अप्पच्चयिकभावतो, आयतिञ्च अनादेय्यवचनतावहनतो, सम्पन्नसच्चस्स च सब्बगुणाधिट्ठानभावतो, सच्चाधिट्ठानेन सब्बबोधिसम्भारानं पारिसुद्धिपारिपूरिसमन्वायतो, सभावधम्माविसंवादनेन सब्बबोधिसम्भारकिच्चकरणतो, बोधिसत्तपटिपत्तिया च परिनिप्फत्तितो’’तिआदिना सच्चपारमिया सम्पत्तियो पच्चवेक्खितब्बा.
तथा ‘‘दानादीसु दळ्हसमादानं, तम्पटिपक्खसन्निपाते च नेसं अचलावत्थानं, तत्थ च थिरभावं विना न दानादिसम्भारा सम्बोधिनिमित्ता सम्भवन्ती’’तिआदिना अधिट्ठाने गुणा पच्चवेक्खितब्बा.
तथा ‘‘अत्तहितमत्ते अवतिट्ठन्तेनापि सत्तेसु हितचित्ततं विना न सक्का इधलोकपरलोकसम्पत्तियो पापुणितुं, पगेव सब्बसत्ते निब्बानसम्पत्तियं पतिट्ठापेतुकामेना’’ति च ‘‘पच्छा सब्बसत्तानं लोकुत्तरसम्पत्तिं आकङ्खन्तेन इदानि लोकियसम्पत्तिं आकङ्खा युत्तरूपा’’ति च ‘‘इदानि आसयमत्तेन परेसं हितसुखूपसंहारं कातुं असक्कोन्तो कदा पयोगेन तं साधेस्सामी’’ति च ‘‘इदानि मया हितसुखूपसंहारेन संवद्धिता पच्छा धम्मसंविभागसहाया मय्हं भविस्सन्ती’’ति च ‘‘एतेहि विना न मय्हं बोधिसम्भारा सम्भवन्ति, तस्मा सब्बबुद्धगुणविभूतिनिप्फत्तिकारणत्ता मय्हं एते परमं पुञ्ञक्खेत्तं अनुत्तरं कुसलायतनं उत्तमं गारवट्ठान’’न्ति च ‘‘सविसेसं सत्तेसु सब्बेसु हितज्झासयता पच्चुपट्ठपेतब्बा, किञ्च करुणाधिट्ठानतोपि सब्बसत्तेसु मेत्ता अनुब्रूहेतब्बा. विमरियादीकतेन हि चेतसा सत्तेसु हितसुखूपसंहारनिरतस्स तेसं अहितदुक्खापनयनकामता बलवती उप्पज्जति दळ्हमूला, करुणा च सब्बेसं बुद्धकारकधम्मानमादि चरणं पतिट्ठा मूलं मुखं पमुख’’न्ति एवमादिना मेत्ताय गुणा पच्चवेक्खितब्बा.
तथा ‘‘उपेक्खाय अभावे सत्तेहि कता विप्पकारा चित्तस्स विकारं उप्पादेय्युं, सति च चित्तविकारे दानादिसम्भारानं सम्भवोयेव नत्थी’’ति च ‘‘मेत्तासिनेहेन सिनेहिते चित्ते उपेक्खाय विना सम्भारानं पारिसुद्धि न होती’’ति च ‘‘अनुपेक्खको सम्भारेसु पुञ्ञसम्भारं तब्बिपाकञ्च सत्तहितत्थं परिणामेतुं न सक्कोती’’ति च ‘‘उपेक्खाय अभावे देय्यपटिग्गाहकेसु विभागं अकत्वा परिच्चजितुं न सक्कोती’’ति च ‘‘उपेक्खारहितेन जीवितपरिक्खारानं जीवितस्स च अन्तरायं अमनसिकरित्वा संवरविसोधनं कातुं न सक्का’’ति च ‘‘उपेक्खावसेन अरतिरतिसहस्सेव नेक्खम्मबलसिद्धितो, उपपत्तितो इक्खनवसेनेव सब्बसम्भारकिच्चनिप्फत्तितो, अच्चारद्धस्स वीरियस्स अनुपेक्खने पधानकिच्चाकरणतो, उपेक्खतोयेव तितिक्खानिज्झानसम्भवतो, उपेक्खावसेन सत्तसङ्खारानं अविसंवादनतो, लोकधम्मानं अज्झुपेक्खनेन समादिन्नधम्मेसु अचलाधिट्ठानसिद्धितो, परापकारादीसु अनाभोगवसेनेव मेत्ताविहारनिप्फत्तितोति सब्बबोधिसम्भारानं समादानाधिट्ठानपारिपूरिनिप्फत्तियो उपेक्खानुभावेन सम्पज्जन्ती’’ति एवं आदिना नयेन उपेक्खापारमी पच्चवेक्खितब्बा. एवं अपरिच्चागपरिच्चागादीसु यथाक्कमं आदीनवानिसंसपच्चवेक्खणा दानादिपारमीनं पच्चयोति वेदितब्बा.
तथा सपरिक्खारा पञ्चदस चरणधम्मा पञ्च च अभिञ्ञायो. तत्थ चरणधम्मा नाम सीलसंवरो, इन्द्रियेसु गुत्तद्वारता, भोजने मत्तञ्ञुता, जागरियानुयोगो, सत्त सद्धम्मा, चत्तारि झानानि च. तेसु सीलादीनं चतुन्नं तेरसपि धुतधम्मा, अप्पिच्छतादयो च परिक्खारो. सद्धम्मेसु सद्धाय बुद्धधम्मसङ्घसीलचागदेवतूपसमानुस्सति- लूखपुग्गलपरिवज्जनसिनिद्धपुग्गलसेवनपसादनीय- धम्मपच्चवेक्खणतदधिमुत्तता परिक्खारो, हिरोत्तप्पानं अकुसलादीनवपच्चवेक्खणअपायादीनवपच्चवेक्खणकुसलधम्मुपत्थम्भन- भावपच्चवेक्खणहिरोत्तप्प रहितपुग्गलपरिवज्जनहिरोत्तप्पसम्पन्नपुग्गलसेवनतदधिमुत्तता, बाहुसच्चस्स पुब्बयोगपरिपुच्छकभावसद्धम्माभियोगअनवज्जविज्जाट्ठानादि- परिचयपरिपक्किन्द्रियताकिलेसदूरीभावअप्पस्सुतपरिवज्जनबहुस्सुतसेवनतदधिमुत्तता, वीरियस्स अपायभयपच्चवेक्खणगमनवीथिपच्चवेक्खणधम्ममहत्तपच्चवेक्खण- थिनमिद्धविनोदनकुसीतपुग्गलपरिवज्जनआरद्धवीरियपुग्गल- सेवनसम्मप्पधानपच्चवेक्खणतदधिमुत्तता, सतिया सतिसम्पजञ्ञमुट्ठस्सतिपुग्गलपरिवज्जनउपट्ठितस्सतिपुग्गलसेवनतदधिमुत्तता, पञ्ञाय परिपुच्छकभाववत्थुविसदकिरियाइन्द्रियसमत्तपटिपादनदुप्पञ्ञ- पुग्गलपरिवज्जनपञ्ञवन्तपुग्गलसेवनगम्भीरञाणचरियपच्च- वेक्खणतदधिमुत्तता, चतुन्नं झानानं सीलादिचतुक्कं अट्ठतिंसाय आरम्मणेसु पुब्बभागभावना, आवज्जनादिवसीभावकरणञ्च परिक्खारो. तत्थ सीलादीहि पयोगसुद्धिया सत्तानं अभयदाने, आसयसुद्धिया आमिसदाने, उभयसुद्धिया च धम्मदाने समत्थो होतीतिआदिना चरणादीनं दानादिसम्भारानं पच्चयभावो यथारहं निद्धारेतब्बो, अतिवित्थारभयेन न निद्धारयिम्ह. एवं सम्पत्तिचक्कादयोपि दानादीनं पच्चयोति वेदितब्बा.
को संकिलेसोति अविसेसेन तण्हादीहि परामट्ठभावो पारमीनं संकिलेसो, विसेसेन देय्यपटिग्गाहकविकप्पा दानपारमिया संकिलेसो, सत्तकालविकप्पा सीलपारमिया, कामभवतदुपसमेसु अभिरतिअनभिरतिविकप्पा नेक्खम्मपारमिया, ‘‘अहं ममा’’ति विकप्पा पञ्ञापारमिया, लीनुद्धच्चविकप्पा वीरियपारमिया, अत्तपरविकप्पा खन्तिपारमिया, अदिट्ठादीसु दिट्ठादिविकप्पा सच्चपारमिया, बोधिसम्भारतब्बिपक्खेसु दोसगुणविकप्पा अधिट्ठानपारमिया, हिताहितविकप्पा मेत्तापारमिया, इट्ठानिट्ठविकप्पा उपेक्खापारमिया संकिलेसोति वेदितब्बो.
किं वोदानन्ति तण्हादीहि अनुपघातो, यथावुत्तविकप्पविरहो च एतासं वोदानन्ति वेदितब्बं. अनुपहता हि तण्हामानदिट्ठिकोधूपनाहमक्खपलासइस्सामच्छरियमायासाठेय्यथम्भसारम्भ- मदपमादादीहि किलेसेहि देय्यपटिग्गाहकविकप्पादिरहिता च दानादिपारमियो परिसुद्धा पभस्सरा भवन्तीति.
को पटिपक्खोति अविसेसेन सब्बेपि किलेसा सब्बेपि अकुसला धम्मा एतासं पटिपक्खो, विसेसेन पन पुब्बे वुत्ता मच्छेरादयोति वेदितब्बा. अपिच देय्यपटिग्गाहकदानफलेसु अलोभादोसामोहगुणयोगतो लोभदोसमोहपटिपक्खं दानं, कायादिदोसवङ्कापगमनतो लोभादिपटिपक्खं सीलं, कामसुखपरूपघातअत्तकिलमथपरिवज्जनतो दोसत्तयपटिपक्खं नेक्खम्मं, लोभादीनं अन्धीकरणतो, ञाणस्स च अनन्धीकरणतो लोभादिपटिपक्खा पञ्ञा, अलीनानुद्धतञायारम्भवसेन लोभादिपटिपक्खं वीरियं, इट्ठानिट्ठसुञ्ञतानं खमनतो लोभादिपटिपक्खा खन्ति, सतिपि परेसं उपकारे अपकारे च यथाभूतप्पवत्तिया लोभादिपटिपक्खं सच्चं, लोकधम्मे अभिभुय्य यथासमादिन्नेसु सम्भारेसु अचलनतो लोभादिपटिपक्खं अधिट्ठानं, नीवरणविवेकतो लोभादिपटिपक्खा मेत्ता, इट्ठानिट्ठेसु अनुनयपटिघविद्धंसनतो, समप्पवत्तितो च लोभादिपटिपक्खा उपेक्खाति दट्ठब्बं.
का पटिपत्तीति सुखूपकरणसरीरजीवितपरिच्चागेन भयापनूदनेन धम्मोपदेसेन च बहुधा सत्तानं अनुग्गहकरणं दाने पटिपत्ति. तत्थायं वित्थारनयो – ‘‘इमिनाहं दानेन सत्तानं आयुवण्णसुखबलपटिभानादिसम्पत्तिं रमणीयं अग्गफलसम्पत्तिं निप्फादेय्य’’न्ति अन्नदानं देति, तथा सत्तानं कम्मकिलेसपिपासवूपसमाय पानं देति, तथा सुवण्णवण्णताय, हिरोत्तप्पालङ्कारस्स च निप्फत्तिया वत्थानि देति, तथा इद्धिविधस्स चेव निब्बानसुखस्स च निप्फत्तिया यानं देति, तथा सीलगन्धनिप्फत्तिया गन्धं, बुद्धगुणसोभानिप्फत्तिया मालाविलेपनं, बोधिमण्डासननिप्फत्तिया आसनं, तथागतसेय्यानिप्फत्तिया सेय्यं, सरणभावनिप्फत्तिया आवसथं, पञ्चचक्खुपटिलाभाय पदीपेय्यं देति. ब्यामप्पभानिप्फत्तिया रूपदानं, ब्रह्मस्सरनिप्फत्तिया सद्ददानं, सब्बलोकस्स पियभावाय रसदानं, बुद्धसुखुमालभावाय फोट्ठब्बदानं, अजरामरणभावाय भेसज्जदानं, किलेसदासब्यविमोचनत्थं दासानं भुजिस्सतादानं, सद्धम्माभिरतिया अनवज्जखिड्डारतिहेतुदानं, सब्बेपि सत्ते अरियाय जातिया अत्तनो पुत्तभावूपनयनाय पुत्तदानं, सकलस्स लोकस्स पतिभावूपगमनाय दारदानं, सुभलक्खणसम्पत्तिया सुवण्णमणिमुत्तापवाळादिदानं, अनुब्यञ्जनसम्पत्तिया नानाविधविभूसनदानं, सद्धम्मकोसाधिगमाय वित्तकोसदानं, धम्मराजभावाय रज्जदानं, झानादिसम्पत्तिया आरामुय्यानादिवनदानं, चक्कङ्कितेहि पादेहि बोधिमण्डूपसङ्कमनाय चरणदानं, चतुरोघनित्थरणाय सत्तानं सद्धम्महत्थदानत्थं हत्थदानं, सद्धिन्द्रियादिपटिलाभाय कण्णनासादिदानं, समन्तचक्खुपटिलाभाय चक्खुदानं, ‘‘दस्सनसवनानुस्सरणपारिचरियादीसु सब्बकालं सब्बसत्तानं हितसुखावहो, सब्बलोकेन च उपजीवितब्बो मे कायो भवेय्या’’ति मंसलोहितादिदानं, ‘‘सब्बलोकुत्तमो भवेय्य’’न्ति उत्तमङ्गदानं देति.
एवं ददन्तो च न अनेसनाय देति, न परोपघातेन, न भयेन, न लज्जाय, न दक्खिणेय्यरोसनेन, न पणीते सति लूखं, न अत्तुक्कंसनेन, न परवम्भनेन, न फलाभिकङ्खाय, न याचकजिगुच्छाय, न अचित्तीकारेन देति, अथ खो सक्कच्चं देति, सहत्थेन देति, कालेन देति, चित्तिं कत्वा देति, अविभागेन देति, तीसु कालेसु सोमनस्सितो देति. ततोयेव दत्वा न पच्छानुतापी होति, न पटिग्गाहकवसेन मानावमानं करोति, पटिग्गाहकानं पियसमुदाचारो होति वदञ्ञू याचयोगो सपरिवारदायी. तञ्च दानसम्पत्तिं सकललोकहितसुखाय परिणामेति, अत्तनो च अकुप्पाय विमुत्तिया, अपरिक्खयस्स छन्दस्स, अपरिक्खयस्स वीरियस्स, अपरिक्खयस्स समाधानस्स, अपरिक्खयस्स ञाणस्स, अपरिक्खयाय सम्मासम्बोधिया परिणामेति. इमञ्च दानपारमिं पटिपज्जन्तेन महासत्तेन जीविते, भोगेसु च अनिच्चसञ्ञा पच्चुपट्ठपेतब्बा, सत्तेसु च महाकरुणा. एवञ्हि भोगे गहेतब्बसारं गण्हन्तो आदित्तस्मा विय अगारस्मा सब्बं सापतेय्यं, अत्तानञ्च बहि नीहरन्तो न किञ्चि सेसेति, निरवसेसतो निस्सज्जतियेव. अयं ताव दानपारमिया पटिपत्तिक्कमो.
सीलपारमिया पन यस्मा सब्बञ्ञुसीलालङ्कारेहि सत्ते अलङ्करितुकामेन अत्तनोयेव ताव सीलं विसोधेतब्बं, तस्मा सत्तेसु तथा दयापन्नचित्तेन भवितब्बं, यथा सुपिनन्तेनपि न आघातो उप्पज्जेय्य. परूपकारनिरतताय परसन्तको अलगद्दो विय न परामसितब्बो. अब्रह्मचरियतोपि आराचारी, सत्तविधमेथुन संयोगविरतो, पगेव परदारगमनतो. सच्चं हितं पियं परिमितमेव च कालेन धम्मिं कथं भासिता होति, अनभिज्झालु अब्यापन्नो अविपरीतदस्सनो सम्मासम्बुद्धे निविट्ठसद्धो निविट्ठपेमो. इति चतुरापायवट्टदुक्खपथेहि अकुसलकम्मपथेहि, अकुसलधम्मेहि च ओरमित्वा सग्गमोक्खपथेसु कुसलकम्मपथेसु पतिट्ठितस्स सुद्धासयपयोगताय यथाभिपत्थिता सत्तानं हितसुखूपसञ्हिता मनोरथा सीघं अभिनिप्फज्जन्ति.
तत्थ हिंसानिवत्तिया सब्बसत्तानं अभयदानं देति, अप्पकसिरेनेव मेत्ताभावनं सम्पादेति, एकादस मेत्तानिसंसे अधिगच्छति, अप्पाबाधो होति अप्पातङ्को दीघायुको सुखबहुलो, लक्खणविसेसे पापुणाति, दोसवासनञ्च समुच्छिन्दति. तथा अदिन्नादाननिवत्तिया चोरादिअसाधारणे उळारे भोगे अधिगच्छति, अनासङ्कनीयो पियो मनापो विस्ससनीयो, विभवसम्पत्तीसु अलग्गचित्तो परिच्चागसीलो, लोभवासनञ्च समुच्छिन्दति. अब्रह्मचरियनिवत्तिया अलोभो होति सन्तकायचित्तो, सत्तानं पियो होति मनापो अपरिसङ्कनीयो, कल्याणो चस्स कित्तिसद्दो अब्भुग्गच्छति, अलग्गचित्तो होति मातुगामेसु अलुद्धासयो, नेक्खम्मबहुलो, लक्खणविसेसे अधिगच्छति, लोभवासनञ्च समुच्छिन्दति.