पुब्बन्तकप्पिकसस्सतवादवण्णना
२८. भिक्खुसङ्घेन वुत्तवण्णो नाम ‘‘यावञ्चिदं तेन भगवता’’तिआदिना वुत्तवण्णो. एत्थायं सम्बन्धो – न भिक्खवे एत्तका एव बुद्धगुणा, ये तुम्हाकं पाकटा, अपाकटा पन ‘‘अत्थि भिक्खवे अञ्ञे धम्मा’’ति वित्थारो. तत्थ ‘‘इमे दिट्ठिट्ठाना एवं गहिता’’तिआदिना सस्सतादिदिट्ठिट्ठानानं यथागहिताकारसुञ्ञतभावप्पकासनतो, ‘‘तञ्च पजाननं न परामसती’’ति सीलादीनञ्च अपरामासनिय्यानिकभावदीपनेन निच्चसारादिविरहप्पकासनतो, यासु वेदनासु अवीतरागताय बाहिरकानं एतानि दिट्ठिविप्फन्दितानि सम्भवन्ति, तेसं पच्चयभूतानञ्च सम्मोहादीनं वेदककारकसभावाभावदस्सनमुखेन सब्बधम्मानं अत्तत्तनियताविरहदीपनतो, अनुपादापरिनिब्बानदीपनतो च अयं देसना सुञ्ञताविभावनप्पधानाति आह ‘‘सुञ्ञतापकासनं आरभी’’ति. परियत्तीति विनयादिभेदभिन्ना तन्ति. देसनाति तस्सा तन्तिया मनसाववत्थापिताय विभावना, यथाधम्मं धम्माभिलापभूता वा पञ्ञापना, अनुलोमादिवसेन वा कथनन्ति परियत्तिदेसनानं विसेसो पुब्बेयेव ववत्थापितोति आह ‘‘देसनायं परियत्तिय’’न्ति. एवं आदीसूति एत्थ आदि-सद्देन सच्चसभावसमाधिपञ्ञापकतिपुञ्ञआपत्तिञेय्यादयो सङ्गय्हन्ति. तथा हि अयं धम्म-सद्दो ‘‘चतुन्नं भिक्खवे धम्मानं अननुबोधा’’तिआदीसु (दी. नि. २.१८६; अ. नि. ४.१) सच्चे वत्तति, ‘‘कुसला धम्मा अकुसला धम्मा’’तिआदीसु (ध. स. १) सभावे, ‘‘एवंधम्मा ते भगवन्तो अहेसु’’न्तिआदीसु (सं. नि. ५.३७८) समाधिम्हि, ‘‘सच्चं धम्मो धिति चागो, स वे पेच्च न सोचती’’तिआदीसु (सु. नि. १९०) पञ्ञाय, ‘‘जातिधम्मानं भिक्खवे सत्तानं एवं इच्छा उप्पज्जती’’तिआदीसु (म. नि. ३.३७३; पटि. म. १.३३) पकतियं, ‘‘धम्मो सुचिण्णो सुखमावहाती’’तिआदीसु (सु. नि. १८४; थेरगा. ३०३; जा. १.१०.१०२) पुञ्ञे, ‘‘चत्तारो पाराजिका धम्मा’’तिआदीसु (पारा. २३३) आपत्तियं, ‘‘सब्बे धम्मा सब्बाकारेन बुद्धस्स भगवतो ञाणमुखे आपाथं आगच्छन्ती’’तिआदीसु (महानि. १५६; चूळनि. ८५; पटि. म. ३.६) ञेय्ये वत्तति (म. नि. अट्ठ. १.सुत्तनिक्खेपवण्णना; अभि. अट्ठ. १.तिकमातिकापदवण्णना; बु. वं. अट्ठ. रतनचङ्कमनकण्डवण्णना). धम्मा होन्तीति सुञ्ञा धम्ममत्ता होन्तीति अत्थो.
‘‘दुद्दसा’’ति एतेनेव तेसं धम्मानं दुक्खोगाहता पकासिता होति. सचे पन कोचि अत्तनो पमाणं अजानन्तो ञाणेन ते धम्मे ओगाहितुं उस्साहं करेय्य, तस्स तं ञाणं अप्पतिट्ठमेव मकसतुण्डसूचि विय महासमुद्देति आह ‘‘अलब्भनेय्यपतिट्ठा’’ति. अलब्भनेय्या पतिट्ठा एत्थाति अलब्भनेय्यपतिट्ठाति पदविग्गहो वेदितब्बो. अलब्भनेय्यपतिट्ठानं ओगाहितुं असक्कुणेय्यताय ‘‘एत्तका एते ईदिसा चा’’ति पस्सितुं न सक्काति वुत्तं ‘‘गम्भीरत्ता एव दुद्दसा’’ति. ये पन दट्ठुमेव न सक्का, तेसं ओगाहित्वा अनुबुज्झने कथा एव नत्थीति आह ‘‘दुद्दसत्ता एव दुरनुबोधा’’ति. सब्बपरिळाहपटिप्पस्सद्धिमत्थके समुप्पन्नत्ता, निब्बुतसब्बपरिळाहसमापत्तिसमोकिण्णत्ता च निब्बुतसब्बपरिळाहा. सन्तारम्मणानि मग्गफलनिब्बानानि अनुपसन्तसभावानं किलेसानं सङ्खारानञ्च अभावतो. अथ वा समूहतविक्खेपताय निच्चसमाहितस्स मनसिकारस्स वसेन तदारम्मणधम्मानं सन्तभावो वेदितब्बो कसिणुग्घाटिमाकासतब्बिसयविञ्ञाणानं अनन्तभावो विय. अविरज्झित्वा निमित्तपटिवेधो विय इस्सासानं अविरज्झित्वा धम्मानं यथाभूतसभावबोधो सादुरसो महारसो च होतीति आह अतित्तिकरणट्ठेनाति. पटिवेधप्पत्तानं, तेसु च बुद्धानंयेव सब्बाकारेन विसयभावूपगमनतो न तक्कबुद्धिया गोचराति आह ‘‘उत्तमञाणविसयत्ता’’तिआदि. ‘‘निपुणा’’ति ञेय्येसु तिक्खविसदवुत्तिया छेका. यस्मा पन सो छेकभावो आरम्मणे अप्पटिहतवुत्तिताय सुखुमञेय्यगहणसमत्थताय सुपाकटो होति, तेन वुत्तं ‘‘सण्हसुखुमसभावत्ता’’ति.
अपरो नयो – विनयपण्णत्तिआदिगम्भीरनेय्यविभावनतो गम्भीरा. कदाचि असङ्ख्येय्यमहाकप्पे अतिक्कमित्वापि दुल्लभदस्सनताय दुद्दसा. दस्सनञ्चेत्थ पञ्ञाचक्खुवसेनेव वेदितब्बं. धम्मन्वयसङ्खातस्स अनुबोधस्स कस्सचिदेव सम्भवतो दुरनुबोधा. सन्तसभावतो, वेनेय्यानञ्च गुणसम्पदानं परियोसानत्ता सन्ता. अत्तनो च पच्चयेहि पधानभावं नीतताय पणीता. समधिगतसच्चलक्खणताय अतक्केहि, अतक्केन वा ञाणेन अवचरितब्बताय अतक्कावचरा. निपुणं, निपुणे वा अत्थे सच्चप्पच्चयाकारादिवसेन विभावनतो निपुणा. लोके अग्गपण्डितेन सम्मासम्बुद्धेन वेदीयन्ति पकासीयन्तीति पण्डितवेदनीया. अनावरणञाणपटिलाभतो हि भगवा ‘‘सब्बविदू हं अस्मि, (ध. प. ३५३; महाव. ११; कथा. ४०५) दसबलसमन्नागतो भिक्खवे तथागतो’’तिआदिना (सं. नि. २.२१) अत्तनो सब्बञ्ञुतादिगुणे पकासेति. तेनेवाह ‘‘सयं अभिञ्ञा सच्छिकत्वा पवेदेती’’ति.
तत्थ किञ्चापि सब्बञ्ञुतञ्ञाणं फलनिब्बानानि विय सच्छिकातब्बसभावं न होति, आसवक्खयञाणे पन अधिगते अधिगतमेव होतीति तस्स पच्चक्खकरणं सच्छिकिरियाति आह ‘‘अभिविसिट्ठेन ञाणेन पच्चक्खं कत्वा’’ति. अभिविसिट्ठेन ञाणेनाति च हेतुअत्थे करणवचनं, अभिविसिट्ठञाणाधिगमहेतूति अत्थो. अभिविसिट्ठञाणन्ति वा पच्चवेक्खणञाणे अधिप्पेते करणवचनम्पि युज्जतियेव. पवेदनञ्चेत्थ अञ्ञाविसयानं सच्चादीनं देसनाकिच्चसाधनतो, ‘‘एकोम्हि सम्मासम्बुद्धो’’तिआदिना (महाव. ११; कथा. ४०५) पटिजाननतो च वेदितब्बं. वदमानाति एत्थ सत्तिअत्थो मान-सद्दो, वत्तुं उस्साहं करोन्तोति अत्थो. एवंभूता च वत्तुकामा नाम होन्तीति आह ‘‘वण्णं वत्तुकामा’’ति. सावसेसं वदन्तोपि विपरीतं वदन्तो विय ‘‘सम्मा वदती’’ति न वत्तब्बोति आह ‘‘अहापेत्वा’’ति, तेन अनवसेसत्थो इध सम्मा-सद्दोति दस्सेति. ‘‘वत्तुं सक्कुणेय्यु’’न्ति इमिना ‘‘वदेय्यु’’न्ति सकत्थदीपनभावमाह. एत्थ च किञ्चापि भगवतो दसबलादिञाणानिपि अनञ्ञसाधारणानि, सप्पदेसविसयत्ता पन तेसं ञाणानं न तेहि बुद्धगुणा अहापेत्वा गहिता नाम होन्ति, निप्पदेसविसयत्ता पन सब्बञ्ञुतञ्ञाणस्स तस्मिं गहिते सब्बेपि बुद्धगुणा गहिता एव नाम होन्तीति इममत्थं दस्सेति ‘‘येहि…पे… वदेय्यु’’न्ति. पुथूनि आरम्मणानि एतस्साति पुथुआरम्मणं, सब्बारम्मणत्ताति अधिप्पायो. अथ वा पुथुआरम्मणारम्मणतोति एतस्मिं अत्थे ‘‘पुथुआरम्मणतो’’ति वुत्तं, एकस्स आरम्मण-सद्दस्स लोपं कत्वा ‘‘ओट्ठमुखो कामावचर’’न्ति आदीसु विय, तेनस्स पुथुञाणकिच्चसाधकतं दस्सेति. तथा हेतं तीसु कालेसु अप्पटिहतञाणं, चतुयोनिपरिच्छेदकञाणं, पञ्चगतिपरिच्छेदकञाणं, छसु असाधारणञाणेसु सेसासाधारणञाणानि, सत्तअरियपुग्गलविभावकञाणं, अट्ठसुपि परिसासु अकम्पनञाणं, नवसत्तावासपरिजाननञाणं, दसबलञाणन्ति एवमादीनं अनेकसतसहस्सभेदानं ञाणानं यथासम्भवं किच्चं साधेतीति. ‘‘पुनप्पुनं उप्पत्तिवसेना’’ति एतेन सब्बञ्ञुतञ्ञाणस्स कमवुत्तितं दस्सेति. कमेनापि हि तं विसयेसु पवत्तति, न सकिंयेव यथा बाहिरका वदन्ति ‘‘सकिंयेव सब्बञ्ञू सब्बं जानाति, न कमेना’’ति.
यदि एवं अचिन्तेय्यापरिमेय्यभेदस्स ञेय्यस्स परिच्छेदवता एकेन ञाणेन निरवसेसतो कथं पटिवेधोति, को वा एवमाह ‘‘परिच्छेदवन्तं बुद्धञाण’’न्ति. अनन्तञ्हि तं ञाणं ञेय्यं विय. वुत्तञ्हेतं ‘‘यावतकं ञेय्यं तावतकं ञाणं. यावतकं ञाणं, तावतकं ञेय्य’’न्ति (महानि. १५६; चूळनि. ८५; पटि. म. ३.५). एवम्पि जातिभूमिसभावादिवसेन दिसादेसकालादिवसेन च अनेकभेदभिन्ने ञेय्ये कमेन गय्हमाने अनवसेसपटिवेधो न सम्भवति येवाति, नयिदमेवं. कस्मा? यं किञ्चि भगवता ञातुं इच्छितं सकलं एकदेसो वा. तत्थ अप्पटिहतचारताय पच्चक्खतो ञाणं पवत्तति, विक्खेपाभावतो च भगवा सब्बकालं समाहितोव ञातुं, इच्छितस्स पच्चक्खभावो न सक्का निवारेतुं ‘‘आकङ्खापटिबद्धं बुद्धस्स भगवतो ञाण’’न्तिआदि (महानि. १५६; चूळनि. ८५; पटि. म. ३.५) वचनतो, न चेत्थ दूरतो चित्तपटं पस्सन्तानं विय, ‘‘सब्बे धम्मा अनत्ता’’ति विपस्सन्तानं विय च अनेकधम्मावबोधकाले अनिरूपितरूपेन भगवतो ञाणं पवत्ततीति गहेतब्बं अचिन्तेय्यानुभावताय बुद्धञाणस्स. तेनेवाह ‘‘बुद्धविसयो अचिन्तेय्यो’’ति (अ. नि. ४.७७). इदं पनेत्थ सन्निट्ठानंसब्बाकारेन सब्बधम्मावबोधनसमत्थस्स आकङ्खापटिबद्धवुत्तिनो अनावरणञाणस्स पटिलाभेन भगवा सन्तानेन सब्बधम्मपटिवेधसमत्थो अहोसि सब्बनेय्यावरणस्स पहानतो, तस्मा सब्बञ्ञू, न सकिंयेव सब्बधम्मावबोधतो, यथा सन्तानेन सब्बइन्धनस्स दहनसमत्थताय पावको ‘‘सब्बभू’’ति वुच्चतीति.
ववत्थापनवचनन्ति सन्निट्ठापनवचनं, अवधारणवचनन्ति अत्थो. अञ्ञे वाति एत्थ अवधारणेन निवत्तितं दस्सेति ‘‘न पाणातिपाता वेरमणिआदयो’’ति, अयञ्च एव-सद्दो अनियतदेसताय च-सद्दो विय यत्थ वुत्तो, ततो अञ्ञत्थापि वचनिच्छावसेन उपतिट्ठतीति आह ‘‘गम्भीरा वा’’तिआदि. सब्बपदेहीति याव ‘‘पण्डितवेदनीया’’ति इदं पदं, ताव सब्बपदेहि. सावकपारमिञाणन्ति सावकानं दानादिपारिपूरिया निप्फन्नं विज्जत्तयछळभिञ्ञाचतुप्पटिसम्भिदादिभेदं ञाणं. ततोति सावकपारमिञाणतो. तत्थाति सावकपारमिञाणे. ततोपीति अनन्तरनिद्दिट्ठतो पच्चेकबुद्धञाणतोपि, को पन वादो सावकपारमिञाणतोति अधिप्पायो. एत्थायं अत्थयोजना – किञ्चापि सावकपारमिञाणं हेट्ठिमसेक्खञाणं पुथुज्जनञाणञ्च उपादाय गम्भीरं, पच्चेकबुद्धञाणं उपादाय न तथा गम्भीरन्ति ‘‘गम्भीरमेवा’’ति न सक्का वत्तुं. तथा पच्चेकबुद्धञाणम्पि सब्बञ्ञुतञ्ञाणं उपादायाति तत्थ ववत्थानं न लब्भति, सब्बञ्ञुतञ्ञाणधम्मा पन सावकपारमिञाणादीनं विय किञ्चि उपादाय अगम्भीरभावाभावतो गम्भीरा वाति. यथा चेत्थ ववत्थानं दस्सितं, एवं सावकपारमिञाणं दुद्दसं, पच्चेकबुद्धञाणं पन ततो दुद्दसतरन्ति तत्थ ववत्थानं नत्थीतिआदिना ववत्थानसब्भावो नेतब्बो. तेनेवाह ‘‘तथा दुद्दसाव…पे… वेदितब्ब’’न्ति.
कस्मा पनेतं एवं आरद्धंति एत्थायं अधिप्पायो – भवतु ताव निरवसेसबुद्धगुणविभावनूपायभावतो सब्बञ्ञुतञ्ञाणं एकम्पि पुथुनिस्सयारम्मणञाकिच्चसिद्धिया ‘‘अत्थि भिक्खवे अञ्ञेव धम्मा’’तिआदिना बहुवचनेन उद्दिट्ठं, तस्स पन विस्सज्जनं सच्चपच्चयाकारादिविसेसवसेन अनञ्ञसाधारणेन विभजननयेन अनारभित्वा सनिस्सयानं दिट्ठीनं विभजनवसेन कस्मा आरद्धन्ति. तत्थ यथा सच्चपच्चयाकारादीनं विभजनं अनञ्ञसाधारणं, सब्बञ्ञुतञ्ञाणस्सेव विसयो, एवं निरवसेसेन दिट्ठिगतविभजनम्पीति दस्सेतुं ‘‘बुद्धानञ्ही’’तिआदि आरद्धं. तत्थ ठानानीति कारणानि. गज्जितं महन्तं होतीति देसेतब्बस्स अत्थस्स अनेकविधताय, दुविञ्ञेय्यताय च नानानयेहि पवत्तमानं देसनागज्जितं महन्तं विपुलं, बहुभेदञ्च होति. ञाणं अनुपविसतीति ततो एव च देसनाञाणं देसेतब्बधम्मे विभागसो कुरुमानं अनुपविसति, ते अनुपविस्स ठितं विय होतीति अत्थो.
बुद्धञाणस्स महन्तभावो पञ्ञायतीति एवंविधस्स नाम धम्मस्स देसकं पटिवेधकञ्चाति बुद्धानं देसनाञाणस्स पटिवेधञाणस्स च उळारभावो पाकटो होति. एत्थ च किञ्चापि ‘‘सब्बं वचीकम्मं बुद्धस्स भगवतो ञाणपुब्बङ्गमं ञाणानुपरिवत्ती’’ति (महानि. ६९; चूळनि. ८५; पटि. म. ३.५; नेत्ति. १४) वचनतो सब्बापि भगवतो देसना ञाणरहिता नत्थि, सीहसमानवुत्तिताय च सब्बत्थ समानुस्साहप्पवत्ति देसेतब्बधम्मवसेन पन देसना विसेसतो ञाणेन अनुपविट्ठा गम्भीरतरा च होतीति दट्ठब्बं. कथं पन विनयपण्णत्तिं पत्वा देसना तिलक्खणाहता सुञ्ञतापटिसंयुत्ता होतीति? तत्थापि च सन्निसिन्नपरिसाय अज्झासयानुरूपं पवत्तमाना देसना सङ्खारानं अनिच्चतादिविभावनी, सब्बधम्मानं अत्तत्तनियताभावप्पकासनी च होति. तेनेवाह ‘‘अनेकपरियायेन धम्मिं कथं कत्वा’’तिआदि.
भूमन्तरन्ति धम्मानं अवत्थाविसेसञ्च ठानविसेसञ्च. तत्थ अवत्थाविसेसोसतिआदिधम्मानं सतिपट्ठानिन्द्रियबलबोज्झङ्गमग्गङ्गादिभेदो. ठानविसेसो कामावचरादिभेदो. पच्चयाकारपदस्स अत्थो हेट्ठा वुत्तोयेव. समयन्तरन्ति दिट्ठिविसेसा, नानाविहिता दिट्ठियोति अत्थो, अञ्ञसमयं वा. एवं ओतिण्णे वत्थुस्मिन्ति एवं लहुकगरुकादिवसेन तदनुरूपे ओतिण्णे वत्थुस्मिं सिक्खापदपञ्ञापनं.
यदिपि कायानुपस्सनादिवसेन सतिपट्ठानादयो सुत्तन्तपिटकेपि (दी. नि. २.३७४; म. नि. १.१०७) विभत्ता, सुत्तन्तभाजनीयादिवसेन पन अभिधम्मेयेव ते सविसेसं विभत्ताति आह ‘‘इमे चत्तारो सतिपट्ठाना…पे… अभिधम्मपिटकं विभजित्वा’’ति. तत्थ ‘‘सत्त फस्सा’’ति सत्तविञ्ञाणधातुसम्पयोगवसेन वुत्तं. तथा ‘‘सत्त वेदना’’तिआदीसुपि. लोकुत्तरा धम्मा नामाति एत्थ इति-सद्दो आदिअत्थो, पकारत्थो वा, तेन वुत्तावसेसं अभिधम्मे आगतं धम्मानं विभजितब्बाकारं सङ्गण्हाति. चतुवीसति समन्तपट्ठानानि एत्थाति चतुवीसतिसमन्तपट्ठानं, अभिधम्मपिटकं. एत्थ पच्चयनयं अग्गहेत्वा धम्मवसेनेव समन्तपट्ठानस्स चतुवीसतिविधता वुत्ता. यथाह –
‘‘तिकञ्च पट्ठानवरं दुकुत्तमं,
दुकतिकञ्चेव तिकदुकञ्च;
तिकतिकञ्चेव दुकदुकञ्च,
छ अनुलोमम्हि नया सुगम्भीरा. (पट्ठा. १.पच्चयनिद्देस ४१, ४४, ४८, ५२);
तथा –
तिकञ्च…पे… छ पच्चनीयम्हि नया सुगम्भीरा;
तिकञ्च…पे… छ अनुलोमपच्चनीयम्हि नया सुगम्भीरा;
तिकञ्च…पे… पच्चनीयानुलोमम्हि नया सुगम्भीरा’’ति. (पट्ठा. १.पच्चयनिद्देस ४४, ५२);
एवं धम्मवसेन चतुवीसतिभेदेसु तिकपट्ठानादीसु एकेकं पच्चयनयेन अनुलोमादिवसेन चतुब्बिधं होतीति छन्नवुति समन्तपट्ठानानि. तत्थ पन धम्मानुलोमे तिकपट्ठाने कुसलत्तिके पटिच्चवारे पच्चयानुलोमे हेतुमूलके हेतुपच्चयवसेन एकूनपञ्ञास पुच्छानया सत्त विस्सज्जननयाति आदिना दस्सियमाना अनन्तभेदा नयाति आह ‘‘अनन्तनय’’न्ति. होति चेत्थ –
‘‘पट्ठानं नाम पच्चेकं धम्मानं अनुलोमादिम्हि तिकदुकादीसु या पच्चयमूलविसिट्ठा चतुनयतो सत्तधा गती’’ति.
नवहाकारेहीति उप्पादादीहि नवहि पच्चयाकारेहि. तत्थ उप्पज्जति एतस्मा फलन्ति उप्पादो, उप्पत्तिया कारणभावो. सति च अविज्जाय सङ्खारा उप्पज्जन्ति, न असति, तस्मा अविज्जा सङ्खारानं उप्पादो हुत्वा पच्चयो होति. तथा अविज्जाय सति सङ्खारा पवत्तन्ति धरन्ति, निविसन्ति च, ते अविज्जाय सति फलं भवादीसु खिपन्ति, आयूहन्ति फलुप्पत्तिया घटन्ति, संयुज्जन्ति अत्तनो फलेन, यस्मिं सन्ताने सयञ्च उप्पन्ना, तं पलिबुन्धन्ति, पच्चयन्तरसमवाये उदयन्ति उप्पज्जन्ति, हिनोति च सङ्खारानं कारणभावं गच्छति, पटिच्च अविज्जं सङ्खारा अयन्ति पवत्तन्तीति एवं अविज्जाय सङ्खारानं कारणभावूपगमनविसेसा उप्पादादयो वेदितब्बा. तथा सङ्खारादीनं विञ्ञाणादीसु.
उप्पादट्ठितीतिआदीसु च तिट्ठति एतेनाति ठिति, कारणं. उप्पादो एव ठिति उप्पादट्ठिति. एस नयो सेसेसुपि. यस्मा अयोनिसोमनसिकारो, ‘‘आसवसमुदया अविज्जासमुदयो’’ति (म. नि. १.१०३) वचनतो आसवा च अविज्जाय पच्चयो, तस्मा वुत्तं ‘‘उभोपेते धम्मा पच्चयसमुप्पन्ना’’ति. पच्चयपरिग्गहे पञ्ञाति सङ्खारानं अविज्जाय च उप्पादादिके पच्चयाकारे परिच्छिन्दित्वा गहणवसेन पवत्ता पञ्ञा. धम्मट्ठितिञाणन्ति धम्मानं पच्चयुप्पन्नानं पच्चयभावतो धम्मट्ठितिसङ्खाते पटिच्चसमुप्पादे ञाणं. पच्चयधम्मा हि पटिच्चसमुप्पादे ‘‘द्वादस पटिच्चसमुप्पादा’’ति वचनतो द्वादस पच्चया. अयञ्च नयो न पच्चुप्पन्ने एव, अथ खो अतीतानागतकालेपि, न च अविज्जाय एव सङ्खारेसु, अथ खो सङ्खारादीनम्पि विञ्ञाणादीसु लब्भतीति परिपुण्णं कत्वा पच्चयाकारस्स विभत्तभावं दस्सेतुं ‘‘अतीतम्पि अद्धान’’न्तिआदि पाळिं आरभि. पट्ठाने (पट्ठा. १.पच्चयनिद्देस १) दस्सिता हेतादिपच्चया एवेत्थ उप्पादादिपच्चयाकारेहि गहिताति ते यथासम्भवं नीहरित्वा योजेतब्बा, अतिवित्थारभयेन पन न योजयिम्ह.
तस्स तस्स धम्मस्साति तस्स तस्स सङ्खारादिपच्चयुप्पन्नधम्मस्स. तथा तथा पच्चयभावेनाति उप्पादादिहेतादिपच्चयभावेन. अतीतपच्चुप्पन्नानागतवसेन तयो अद्धा काला एतस्साति तियद्धं. हेतुफलफलहेतुहेतुफलवसेन तयो सन्धी एतस्साति तिसन्धिं. सङ्खिप्पन्ति एत्थ अविज्जादयो विञ्ञाणादयो चाति सङ्खेपो, कम्मं विपाको च. सङ्खिप्पन्ति एत्थाति वा सङ्खेपो, अविज्जादयो विञ्ञाणादयो च. कोट्ठासपरियायो वा सङ्खेप-सद्दो. अतीते कम्मसङ्खेपादिवसेन चत्तारो सङ्खेपा एतस्साति चतुसङ्खेपं. सरूपतो अवुत्तापि तस्मिं तस्मिं सङ्खेपे आकिरीयन्ति अविज्जासङ्खारादिग्गहणेहि पकासीयन्तीति आकारा, अतीते हेतुआदीनं वा पकारा आकारा, ते सङ्खेपे पञ्च पञ्च कत्वा वीसतिआकारा एतस्साति वीसताकारं.
खत्तियादिभेदेन अनेकभेदभिन्नापि सस्सतवादिनो जातिसतसहस्सानुस्सरणादिनो अभिनिवेसहेतुनो वसेन चत्तारोव होन्ति, न ततो उद्धं अधोति सस्सतवादादीनं परिमाणपरिच्छेदस्स अनञ्ञविसयतं दस्सेतुं ‘‘चत्तारो जना’’तिआदिमाह. तत्थ चत्तारो जनाति चत्तारो जनसमूहा. इदं निस्सायाति इदं इदप्पच्चयताय सम्मा अग्गहणं, तत्थापि च हेतुफलभावेन सम्बन्धानं सन्ततिघनस्स अभेदितत्ता परमत्थतो विज्जमानम्पि भेदनिबन्धनं नानत्तनयं अनुपधारेत्वा गहितं एकत्तग्गहणं निस्साय. इदं गण्हन्तीति इदं सस्सतग्गहणं अभिनिविस्स वोहरन्ति, इमिना नयेन एकच्चसस्सतवादादयोपेत्थ यथासम्भवं योजेत्वा वत्तब्बा. भिन्दित्वाति ‘‘आतप्पमन्वाया’’तिआदिना विभजित्वा ‘‘तयिदं भिक्खवे तथागतो पजानाती’’तिआदिना विमद्दित्वा निज्जटं निगुम्बं कत्वा दिट्ठिजटाविजटनेन दिट्ठिगुम्बविवरणेन च.
‘‘तस्मा’’तिआदिना बुद्धगुणे आरब्भ देसनाय समुट्ठितत्ता सब्बञ्ञुतञ्ञाणं उद्दिसित्वा देसनाकुसलो भगवा समयन्तरविग्गाहणवसेन सब्बञ्ञुतञ्ञाणमेव विस्सज्जेतीति दस्सेति. ‘‘सन्ती’’ति इमिना तेसं दिट्ठिगतिकानं विज्जमानताय अविच्छिन्नतं, ततो च नेसं मिच्छागाहतो सिथिलकरणविवेचनेहि अत्तनो देसनाय किच्चकारितं, अवितथतञ्च दीपेति धम्मराजा.
२९. अत्थीति ‘‘संविज्जन्ती’’ति इमिना समानत्थो पुथुवचनविसयो एको निपातो ‘‘अत्थि इमस्मिं काये केसा’’तिआदीसु (दी. नि. २.३७७; म. नि. १.११०; म. नि. ३.१५४; सं. नि. ४.१२७; खु. पा. ३.१) विय. सस्सतादिवसेन पुब्बन्तं कप्पेन्तीति पुब्बन्तकप्पिका. यस्मा पन ते तं पुब्बन्तं पुरिमसिद्धेहि तण्हादिट्ठिकप्पेहि कप्पेत्वा, आसेवनबलवताय विचित्तवुत्तिताय च विकप्पेत्वा अपरभागसिद्धेहि अभिनिवेसभूतेहि तण्हादिट्ठिग्गाहेहि गण्हन्ति अभिनिविसन्ति परामसन्ति, तस्मा वुत्तं ‘‘पुब्बन्तं कप्पेत्वा विकप्पेत्वा गण्हन्ती’’ति. तण्हुपादानवसेन वा कप्पनग्गहणानि वेदितब्बानि. तण्हापच्चया हि उपादानं. कोट्ठासेसूति एत्थ कोट्ठासादीसूति अत्थो वेदितब्बो. पदपूरणसमीपउम्मग्गादीसुपि हि अन्त-सद्दो दिस्सति. तथा हि ‘‘इङ्घ त्वं सुत्तन्ते वा गाथायो वा अभिधम्मं वा परियापुणस्सु (पाचि. ४४२), सुत्तन्ते ओकासं कारापेत्वा’’ति (पाचि. १२२१) च आदीसु पदपूरणे अन्त-सद्दो वत्तति, गामन्तं ओसरेय्य, (पारा. ४०९; चूळव. ३४३) गामन्तसेनासन’’न्तिआदीसु समीपे, ‘‘कामसुखल्लिकानुयोगो एको अन्तो, अत्थीति खो कच्चान अयमेको अन्तो’’तिआदीसु (सं. नि. २.१५; ३.९०) उम्मग्गेति.
कप्प-सद्दो महाकप्पसमन्तभावकिलेसकामवितक्ककालपञ्ञत्तिसदिसभावादीसु वत्ततीति आह ‘‘सम्बहुलेसु अत्थेसु वत्तती’’ति. तथा हेस ‘‘चत्तारिमानि भिक्खवे कप्पस्स असङ्ख्येय्यानी’’तिआदीसु (अ. नि. ४.१५६) महाकप्पे वत्तति, ‘‘केवलकप्पं वेळुवनं ओभासेत्वा’’तिआदीसु (सं. नि. १.९४) समन्तभावे, ‘‘सङ्कप्पो कामो, रागो कामो, सङ्कप्परागो कामो’’तिआदीसु (महानि. १; चूळनि. ८) किलेसकामे, ‘‘तक्को वितक्को सङ्कप्पो’’तिआदीसु (ध. स. ७) वितक्के, ‘‘येन सुदं निच्चकप्पं विहरामी’’तिआदीसु (म. नि. १.३८७) काले, ‘‘इच्चायस्मा कप्पो’’तिआदीसु (सु. नि. १०९०; चूळनि. ११३) पञ्ञत्तियं, ‘‘सत्थुकप्पेन वत किर भो सावकेन सद्धिं मन्तयमाना न जानिम्हा’’तिआदीसु (म. नि. १.२६०) सदिसभावे वत्ततीति. वुत्तम्पि चेतन्ति महानिद्देसं (महानि. २८) सन्धायाह. तण्हादिट्ठिवसेनाति दिट्ठिया उपनिस्सयभूताय सहजाताय अभिनन्दनभूताय च तण्हाय, सस्सतादिआकारेन अभिनिविसन्तस्स मिच्छागाहस्स च वसेन. पुब्बेनिवुत्थधम्मविसयाय कप्पनाय अधिप्पेतत्ता अतीतकालवाचको इध पुब्ब-सद्दो, रूपादिखन्धविनिमुत्तस्स कप्पनावत्थुनो अभावा अन्त-सद्दो च भागवाचकोति आह ‘‘अतीतं खन्धकोट्ठास’’न्ति. ‘‘कप्पेत्वा’’ति च तस्मिं पुब्बन्ते तण्हायनाभिनिवेसानं समत्थनं परिनिट्ठापनमाह. ठिताति तस्सा लद्धिया अविजहनं. आरब्भाति आलम्बित्वा. विसयो हि तस्सा दिट्ठिया पुब्बन्तो. विसयभावतो एव हि सो तस्सा आगमनट्ठानं, आरम्मणपच्चयो चाति वुत्तं ‘‘आगम्म पटिच्चा’’ति.
अधिवचनपदानीति पञ्ञत्तिपदानि. दासादीसु सिरिवड्ढकादि-सद्दा विय वचनमत्तमेव अधिकारं कत्वा पवत्तिया अधिवचनं पञ्ञत्ति. अथ वा अधि-सद्दो उपरिभावे, वुच्चतीति वचनं, उपरि वचनं अधिवचनं, उपादाभूतरूपादीनं उपरि पञ्ञापियमाना उपादापञ्ञत्तीति अत्थो, तस्मा पञ्ञत्तिदीपकपदानीति अत्थो दट्ठब्बो. पञ्ञत्तिमत्तञ्हेतं वुच्चति, यदिदं ‘‘अत्ता, लोको’’ति च, न रूपवेदनादयो विय परमत्थो. अधिकवुत्तिताय वा अधिवुत्तियोति दिट्ठियो वुच्चन्ति. अधिकञ्हि सभावधम्मेसु सस्सतादिं पकतिआदिदब्बादिं जीवादिं कायादिञ्च अभूतमत्थं अज्झारोपेत्वा दिट्ठियो पवत्तन्तीति.
३०. अभिवदन्तीति ‘‘इदमेव सच्चं, मोघमञ्ञ’’न्ति (म. नि. २.१८७, २०३, ४२७; म. नि. ३.२७, २९) अभिनिविसित्वा वदन्ति ‘‘अयं धम्मो, नायं धम्मो’’तिआदिना विवदन्ति. अभिवदनकिरियाय अज्जापि अविच्छेदभावदस्सनत्थं वत्तमानकालवचनं. दिट्ठि एव दिट्ठिगतं ‘‘मुत्तगतं, (म. नि. २.११९; अ. नि. ९.११) सङ्खारगत’’न्तिआदीसु (महानि. ४१) विय. गन्तब्बाभावतो वा दिट्ठिया गतमत्तं, दिट्ठिया गहणमत्तन्ति अत्थो. दिट्ठिप्पकारो वा दिट्ठिगतं. लोकिया हि विधयुत्तगतपकार-सद्दे समानत्थे इच्छन्ति. एकेकस्मिञ्च ‘‘अत्ता’’ति, ‘‘लोको’’ति च गहणविसेसं उपादाय पञ्ञापनं होतीति आह ‘‘रूपादीसु अञ्ञतरं अत्ता च लोको चाति गहेत्वा’’ति. अमरं निच्चं धुवन्ति सस्सतवेवचनानि. मरणाभावेन वा अमरं, उप्पादाभावेन सब्बथापि अत्थिताय निच्चं, थिरट्ठेन विकाराभावेन धुवं. ‘‘यथाहा’’तिआदिना यथावुत्तमत्थं निद्देसपटिसम्भिदापाळीहि विभावेति. अयञ्च अत्थो ‘‘रूपं अत्ततो समनुपस्सति, वेदनं, सञ्ञं, सङ्खारे, विञ्ञाणं अत्ततो समनुपस्सती’’ति इमिस्सा पञ्चविधाय सक्कायदिट्ठिया वसेन वुत्तो. ‘‘रूपवन्तं अत्तान’’न्तिआदिकाय पन पञ्चदसविधाय सक्कायदिट्ठिया वसेन चत्तारो चत्तारो खन्धे ‘‘अत्ता’’ति गहेत्वा तदञ्ञं ‘‘लोको’’ति पञ्ञपेन्तीति अयम्पि अत्थो लब्भति. तथा एकं खन्धं ’’अत्ता’’ति गहेत्वा तदञ्ञे अत्तनो उपभोगभूतो लोकोति, ससन्ततिपतिते वा खन्धे ‘‘अत्ता’’ति गहेत्वा तदञ्ञे ‘‘लोको’’ति पञ्ञपेन्तीति एवम्पेत्थ अत्थो दट्ठब्बो. एत्थाह – सस्सतो वादो एतेसन्ति कस्मा वुत्तं, ननु तेसं अत्ता लोको च सस्सतोति अधिप्पेतो, न वादो ति? सच्चमेतं, सस्सतसहचरितताय पन ‘‘वादो सस्सतो’’ति वुत्तं यथा ‘‘कुन्ता पचरन्ती’’ति. सस्सतो इति वादो एतेसन्ति वा इति-सद्दलोपो दट्ठब्बो. अथ वा सस्सतं वदन्ति ‘‘इदमेव सच्च’’न्ति अभिनिविस्स वोहरन्तीति सस्सतवादा, सस्सतदिट्ठिनोति एवम्पेत्थ अत्थो दट्ठब्बो.
३१. आतापनं किलेसानं विबाधनं पहानं. पदहनं कोसज्जपक्खे पतितुं अदत्वा चित्तस्स उस्सहनं. अनुयोगो यथा समाधि विसेसभागियतं पापुणाति, एवं वीरियस्स बहुलीकरणं. इध उपचारप्पनाचित्तपरिदमनवीरियानं अधिप्पेतत्ता आह ‘‘तिप्पभेदं वीरिय’’न्ति. नप्पमज्जति एतेनाति अप्पमादो, असम्मोसो. सम्मा उपायेन मनसि करोति कम्मट्ठानं एतेनाति सम्मामनसिकारो ञाणन्ति आह ‘‘वीरियञ्च सतिञ्च ञाणञ्चा’’ति. एत्थाति ‘‘आतप्प…पे… मनसिकारं अन्वाया’’ति इमस्मिं पाठे. सीलविसुद्धिया सद्धिं चतुन्नं रूपावचरज्झानानं अधिगमनपटिपदा वत्तब्बा, सा पन विसुद्धिमग्गे वित्थारतो वुत्ताति आह ‘‘सङ्खेपत्थो’’ति. ‘‘तथारूप’’न्ति चुद्दसविधेहि चित्तदमनेहि रूपावचरचतुत्थज्झानस्स दमिततं वदति.
समाधानादिअट्ठङ्गसमन्नागतरूपावचरचतुत्थज्झानस्स योगिनो समाधिविजम्भनभूता लोकियाभिञ्ञा झानानुभावो. ‘‘झानादीन’’न्ति इदं झानलाभिस्स विसेसेन झानधम्मा आपाथं आगच्छन्ति, तंमुखेन सेसधम्माति इममत्थं सन्धाय वुत्तं. जनकभावं पटिक्खिपति. सति हि जनकभावे रूपादिधम्मानं विय सुखादिधम्मानं विय, च पच्चयायत्तवुत्तिताय उप्पादवन्तता विञ्ञायति, उप्पादे च सति अवस्सम्भावी निरोधोति अनवकासाव निच्चता सियाति. कूटट्ठ-सद्दो वा लोके अच्चन्तनिच्चे निरुळ्हो दट्ठब्बो. ‘‘एसिकट्ठायिट्ठितो’’ति एतेन यथा एसिका वातप्पहारादीहि न चलति, एवं न केनचि विकारं आपज्जतीति विकाराभावमाह, ‘‘कूटट्ठो’’ति इमिना पन अनिच्चताभावं. विकारोपि विनासोयेवाति आह, ‘‘उभयेनपि लोकस्स विनासाभावं दीपेती’’ति. ‘‘विज्जमानमेवा’’ति एतेन कारणे फलस्स अत्थिभावदस्सनेन अभिब्यत्तिवादं दीपेति. निक्खमतीति च अभिब्यत्तिं गच्छतीति अत्थो. कथं पन विज्जमानोयेव पुब्बे अनभिब्यत्तो अभिब्यत्तिं गच्छतीति? यथा अन्धकारेन पटिच्छन्नो घटो आलोकेन अभिब्यत्तिं गच्छति.
इदमेत्थ विचारेतब्बं – किं करोन्तो आलोको घटं पकासेतीति वुच्चति, यदि घटविसयं बुद्धिं करोन्तो, बुद्धिया अनुप्पन्नाय उप्पत्तिदीपनतो अभिब्यत्तिवादो हायति. अथ घटबुद्धिया आवरणभूतं अन्धकारं विधमन्तो, एवम्पि अभिब्यत्तिवादो हायतियेव. सति हि घटबुद्धिया अन्धकारो कथं तस्सा आवरणं होतीति, यथा घटस्स अभिब्यत्ति न युज्जति, एवं अत्तनोपि. तत्थापि हि यदि इन्द्रियविसयादिसन्निपातेन अनुप्पन्नाय बुद्धिया उप्पत्ति, उप्पत्तिवचनेनेव अभिब्यत्तिवादो हायति, तथा सस्सतवादो. अथ बुद्धिप्पवत्तिया आवरणभूतस्स अन्धकारट्ठानियस्स मोहस्स विधमनेन. सति बुद्धिया कथं मोहो आवरणन्ति, किञ्चि भेदसम्भवतो. न हि अभिब्यञ्जनकानं चन्दसूरियमणिपदीपादीनं भेदेन अभिब्यञ्जितब्बानं घटादीनं भेदो होति, होति च विसयभेदेन बुद्धिभेदोति भिय्योपि अभिब्यत्ति न युज्जतियेव, न चेत्थ वुत्तिकप्पना युत्ता वुत्तिया वुत्तिमतो च अनञ्ञथानुजाननतोति. ते च सत्ता सन्धावन्तीति ये इध मनुस्सभावेन अवट्ठिता, तेयेव देवभावादिउपगमनेन इतो अञ्ञत्थ गच्छन्ति, अञ्ञथा कतस्स कम्मस्स विनासो, अकतस्स च अब्भागमो आपज्जेय्याति अधिप्पायो.
अपरापरन्ति अपरस्मा भवा अपरं भवं. एवं सङ्ख्यं गच्छन्तीति अत्तनो निच्चसभावत्ता न चुतूपपत्तियो, सब्बब्यापिताय नापि सन्धावनसंसरणानि, धम्मानंयेव पन पवत्तिविसेसेन एवं सङ्ख्यं गच्छन्ति, एवं वोहरीयन्तीति अधिप्पायो. एतेन अवट्ठितसभावस्स अत्तनो, धम्मिनो च धम्ममत्तं उप्पज्जति चेव विनस्सति चाति इमं विपरिणामवादं दस्सेति. यं पनेत्थ वत्तब्बं, तं परतो वक्खाम. अत्तनो वादं भिन्दतीति सन्धावनादिवचनसिद्धाय अनिच्चताय पुब्बे पटिञ्ञातं सस्सतवादं भिन्दति, विद्धंसेतीति अत्थो. सस्सतिसमन्ति वा एतस्स सस्सतं थावरं निच्चकालन्ति अत्थो दट्ठब्बो.
हेतुं दस्सेन्तोति येसं ‘‘सस्सतो’’ति अत्तानञ्च लोकञ्च पञ्ञपेति अयं दिट्ठिगतिको, तेसं हेतुं दस्सेन्तोति अत्थो. न हि अत्तनो दिट्ठिया पच्चक्खकतमत्थं अत्तनोयेव साधेति, अत्तनो पन पच्चक्खकतेन अत्थेन अत्तनो अप्पच्चक्खभूतम्पि अत्थं साधेति. अत्तना हि यथानिच्छितं परेहि विञ्ञापेति, न अनिच्छितं. ‘‘हेतुं दस्सेन्तो’’ति एत्थ इदं हेतुदस्सनं – एतेसु अनेकेसु जातिसतसहस्सेसु एकोवायं मे अत्ता, लोको च अनुस्सरणसब्भावतो. यो हि यमत्थं अनुभवति, सो एव तं अनुस्सरति, न अञ्ञो. न हि अञ्ञेन अनुभूतमत्थं अञ्ञो अनुस्सरितुं सक्कोति यथा तं बुद्धरक्खितेन अनुभूतं धम्मरक्खितो. यथा चेतासु, एवं इतो पुरिमतरासुपि जातीसूति. कस्मा सस्सतो मे अत्ता च लोको च. यथा च मे, एवं अञ्ञेसम्पि सत्तानं सस्सतो अत्ता च लोको चाति? सस्सतवसेन दिट्ठिगहनं पक्खन्दो दिट्ठिगतिको परेपि तत्थ पतिट्ठपेति, पाळियं पन ‘‘अनेकविहितानि अधिवुत्तिपदानि अभिवदन्ति. सो एवं आहा’’ति च वचनतो परानुमानवसेन इध हेतुदस्सनं अधिप्पेतन्ति विञ्ञायति. कारणन्ति तिविधं कारणं सम्पापकं निब्बत्तकं ञापकन्ति. तत्थ अरियमग्गो निब्बानस्स सम्पापकं कारणं, बीजं अङ्कुरस्स निब्बत्तकं कारणं, पच्चयुप्पन्नतादयो अनिच्चतादीनं ञापकं कारणं, इधापि ञापककारणमेव अधिप्पेतं. ञापको हि ञापेतब्बत्थविसयस्स ञाणस्स हेतुभावतो कारणन्ति. तदायत्तवुत्तिताय तं ञाणं तिट्ठति तत्थाति ‘‘ठान’’न्ति, वसति तत्थ पवत्ततीति ‘‘वत्थू’’ति च वुच्चति. तथा हि भगवता वत्थु-सद्देन उद्दिसित्वापि ठानसद्देन निद्दिट्ठन्ति.
३२-३३. दुतियततियवादानं पठमवादतो नत्थि विसेसो ठपेत्वा कालविसेसन्ति आह ‘‘उपरि वादद्वयेपि एसेव नयो’’ति. यदि एवं कस्मा सस्सतवादो चतुधा विभत्तो, ननु अधिच्चसमुप्पन्निकवादो विय दुविधेनेव विभजितब्बो सियाति आह ‘‘मन्दपञ्ञो हि तित्थियो’’तिआदि.
३४. तक्कयतीति ऊहयति, सस्सतादिआकारेन तस्मिं तस्मिं आरम्मणे चित्तं अभिनिरोपेतीति अत्थो. तक्कोति आकोटनलक्खणो विनिच्छयलक्खणो वा दिट्ठिट्ठानभूतो वितक्को. वीमंसा नाम विचारणा, सा पनेत्थ अत्थतो पञ्ञापतिरूपको लोभसहगतचित्तुप्पादो, मिच्छाभिनिवेसो वा अयोनिसोमनसिकारो, पुब्बभागे वा दिट्ठिविप्फन्दितन्ति दट्ठब्बा. तेनेवाह ‘‘तुलना रुच्चना खमना’’ति. परियाहननं वितक्कस्स आरम्मणऊहनं एवाति आह ‘‘तेन तेन पकारेन तक्केत्वा’’ति. अनुविचरितन्ति वीमंसाय अनुपवत्तितं, वीमंसानुगतेन वा विचारेन अनुमज्जितं. पटि पटि भातीति पटिभानं, यथासमिहिताकारविसेसविभावको चित्तुप्पादो. पटिभानतो जातं पटिभानं, सयं अत्तनो पटिभानं सयं पटिभानं. तेनेवाह ‘‘अत्तनो पटिभानमत्तसञ्जात’’न्ति. मत्त-सद्देन विसेसाधिगमादयो निवत्तेति.
‘‘अनागतेपि एवं भविस्सती’’ति इदं न इधाधिप्पेततक्कीवसेनेव वुत्तं, लाभीतक्किनो एवम्पि सम्भवतीति सम्भवदस्सनवसेन वुत्तन्ति दट्ठब्बं. यं किञ्चि अत्तना पटिलद्धं रूपादि सुखादि च इध लब्भतीति लाभो, न झानादिविसेसो. ‘‘एवं सति इदं होती’’ति अनिच्चेसु भावेसु अञ्ञो करोति, अञ्ञो पटिसंवेदेतीति आपज्जति, तथा च सति कतस्स विनासो, अकतस्स च अब्भागमो सिया. निच्चेसु पन भावेसु यो करोति, सो पटिसंवेदेतीति न दोसो आपज्जतीति तक्किकस्स युत्तिगवेसनाकारं दस्सेति.
तक्कमत्तेनेवाति आगमाधिगमादीनं अनुस्सवादीनञ्च अभावा सुद्धतक्केनेव. ननु च विसेसलाभिनोपि सस्सतवादिनो अत्तनो विसेसाधिगमहेतु अनेकेसु जातिसतसहस्सेसु दससु संवट्टविवट्टेसु चत्तालीसाय संवट्टविवट्टेसु यथानुभूतं अत्तनो सन्तानं तप्पटिबद्धञ्च ‘‘अत्ता, लोको’’ति च अनुस्सरित्वा ततो पुरिमपुरिमतरासुपि जातीसु तथाभूतस्स अत्थितानुवितक्कनमुखेन सब्बेसम्पि सत्तानं तथाभावानुवितक्कनवसेनेव सस्सताभिनिवेसिनो जाता, एवञ्च सति सब्बोपि सस्सतवादी अनुस्सुतिजातिस्सरतक्किका विय अत्तनो उपलद्धवत्थुनिबन्धनेन तक्कनेन पवत्तवादत्ता तक्कीपक्खेयेव तिट्ठेय्य, अवस्सञ्च वुत्तप्पकारं तक्कनमिच्छितब्बं, अञ्ञथा विसेसलाभी सस्सतवादी एकच्चसस्सतिकपक्खं, अधिच्चसमुप्पन्निकपक्खं वा भजेय्याति? न खो पनेतं एवं दट्ठब्बं, यस्मा विसेसलाभीनं खन्धसन्तानस्स दीघदीघतरदीघतमकालानुस्सरणं सस्सतग्गाहस्स असाधारणकारणं. तथा हि ‘‘अनेकविहितं पुब्बेनिवासं अनुस्सरामि. इमिनामहमेतं जानामी’’ति अनुस्सरणमेव पधानकारणभावेन दस्सितं. यं पन तस्स ‘‘इमिनामहमेतं जानामी’’ति पवत्तं तक्कनं, न तं इध पधानं अनुस्सरणं पति तस्स अप्पधानभूतत्ता. यदि एवं अनुस्सवादीनम्पि पधानभावो आपज्जतीति चे? न, तेसं सच्छिकिरियाय अभावेन तक्कपधानत्ता, पधानकारणेन च निद्देसो निरुळ्हो सासने लोके च यथा ‘‘चक्खुविञ्ञाणं, यवङ्कुरो’’ति च.
अथ वा विसेसाधिगमनिबन्धनरहितस्स तक्कनस्स विसुं सस्सतग्गाहे कारणभावदस्सनत्थं विसेसाधिगमो विसुं सस्सतग्गाहकारणं वत्तब्बो, सो च मन्दमज्झतिक्खपञ्ञावसेन तिविधोति भगवता सब्बतक्किनो तक्कीभावसामञ्ञेन एकज्झं गहेत्वा चतुधा ववत्थापितो सस्सतवादो. यदिपि अनुस्सवादिवसेन तक्किकानं विय मन्दपञ्ञादीनम्पि हीनादिवसेन अनेकभेदसब्भावतो विसेसलाभीनम्पि बहुधा भेदो सम्भवति, सब्बे पन विसेसलाभिनो मन्दपञ्ञादिवसेन तयो रासी कत्वा तत्थ उक्कट्ठवसेन अनेकजातिसतसहस्सदससंवट्टविवट्टचत्तारीससंवट्टविवट्टानुस्सरणेन अयं विभागो वुत्तो. तीसुपि रासीसु ये हीनमज्झपञ्ञा, ते वुत्तपरिच्छेदतो ऊनकमेव अनुस्सरन्ति. ये पन तत्थ उक्कट्ठपञ्ञा, ते वुत्तपरिच्छेदं अतिक्कमित्वा नानुस्सरन्तीति एवं पनायं देसना. तस्मा अञ्ञतरभेदसङ्गहवसेनेव भगवता चत्तारिट्ठानानि विभत्तानीति ववत्थिता सस्सतवादीनं चतुब्बिधता. न हि इध सावसेसं धम्मं देसेति धम्मराजा.
३५. ‘‘अञ्ञतरेना’’ति एतस्स अत्थं दस्सेतुं ‘‘एकेना’’ति वुत्तं. वा-सद्दस्स पन अनियमत्थतं दस्सेतुं ‘‘द्वीहि वा तीहि वा’’ति वुत्तं. तेन चतूसु ठानेसु यथारहं एकच्चं एकच्चस्स पञ्ञापने सहकारीकारणन्ति दस्सेति. किं पनेतानि वत्थूनि अभिनिवेसस्स हेतु, उदाहु पतिट्ठापनस्स. किञ्चेत्थ यदि ताव अभिनिवेसस्स, कस्मा अनुस्सरणतक्कनानियेव गहितानि, न सञ्ञाविपल्लासादयो. तथाहि विपरीतसञ्ञा अयोनिसोमनसिकारअसप्पुरिसूपनिस्सयअसद्धम्मस्सवनादीनि मिच्छादिट्ठिया पवत्तनट्ठानानि. अथ पतिट्ठापनस्स अधिगमयुत्तियो विय आगमोपि वत्थुभावेन वत्तब्बो, उभयत्थापि ‘‘नत्थि इतो बहिद्धा’’ति वचनं न युज्जतीति? न. कस्मा? अभिनिवेसपक्खे ताव अयं दिट्ठिगतिको असप्पुरिसूपनिस्सयअसद्धम्मस्सवनेहि अयोनिसो उम्मुज्जित्वा विपल्लाससञ्ञो रूपादिधम्मानं खणे खणे भिज्जनसभावस्स अनवबोधतो धम्मयुत्तिं अतिधावन्तो एकत्तनयं मिच्छा गहेत्वा यथावुत्तानुस्सरणतक्केहि खन्धेसु ‘‘सस्सतो अत्ता च लोको चा’’ति (दी. नि. १.३१) अभिनिवेसं जनेसि. इति आसन्नकारणत्ता, पधानकारणत्ता, तग्गहणेनेव च इतरेसम्पि गहितत्ता अनुस्सरणतक्कनानियेव इध गहितानि. पतिट्ठापनपक्खे पन आगमोपि युत्तिपक्खेयेव ठितो विसेसतो बाहिरकानं तक्कगाहिभावतोति अनुस्सरणतक्कनानियेव दिट्ठिया वत्थुभावेन गहितानि. किञ्च भिय्यो दुविधं लक्खणं परमत्थधम्मानं सभावलक्खणं सामञ्ञलक्खणञ्चाति. तत्थ सभावलक्खणावबोधो पच्चक्खञाणं, सामञ्ञलक्खणावबोधो अनुमानञाणं, आगमो च सुतमयाय पञ्ञाय साधनतो अनुमानञाणमेव आवहति, सुतानं पन धम्मानं आकारपरिवितक्कनेन निज्झानक्खन्तियं ठितो चिन्तामयं पञ्ञं निब्बत्तेत्वा अनुक्कमेन भावनाय पच्चक्खञाणं अधिगच्छतीति एवं आगमोपि तक्कविसयं नातिक्कमतीति तग्गहणेन गहितोवाति वेदितब्बो. सो अट्ठकथायं अनुस्सुतितक्कग्गहणेन विभावितोति युत्तं एविदं ‘‘नत्थि इतो बहिद्धा’’ति. ‘‘अनेकविहितानि अधिवुत्तिपदानि अभिवदन्ति, सस्सतं अत्तानञ्च लोकञ्च पञ्ञपेन्ती’’ति (दी. नि. १.३०) च वचनतो पतिट्ठापनवत्थूनि इधाधिप्पेतानीति दट्ठब्बं.
३६. दिट्ठियेव दिट्ठिट्ठानं परमवज्जताय अनेकविहितानं अनत्थानं हेतुभावतो. यथाह ‘‘मिच्छादिट्ठिपरमाहं भिक्खवे वज्जं वदामी’’ति (अ. नि. १.३१०) ‘‘यथाहा’’तिआदिना पटिसम्भिदापाळिया (पटि. म. १.१२४) दिट्ठिया ठानविभागं दस्सेति. तत्थ खन्धापि दिट्ठिट्ठानं आरम्मणट्ठेन ‘‘रूपं अत्ततो समनुपस्सती’’तिआदि (सं. नि. ३.८१, ३४५) वचनतो. अविज्जापि दिट्ठिट्ठानं उपनिस्सयादिभावेन पवत्तनतो. यथाह ‘‘अस्सुतवा भिक्खवे पुथुज्जनो अरियानं अदस्सावी अरियधम्मस्स अकोविदो’’तिआदि (म. नि. १.२; पटि. म. १.१३०). फस्सोपि दिट्ठिट्ठानं. यथा चाह ‘‘तदपि फस्सपच्चया, (दी. नि. १.११८ आदयो) फुस्स फुस्स पटिसंवेदेन्ती’’ति (दी. नि. १.१४४) च. सञ्ञापि दिट्ठिट्ठानं. वुत्तञ्चेतं ‘‘सञ्ञानिदाना हि पपञ्चसङ्खा, (सु. नि. ८८०; महानि. १०९) पथवितो सञ्ञत्वा’’ति (म. नि. १.२) च आदि. वितक्कोपि दिट्ठिट्ठानं. वुत्तम्पि चेतं ‘‘तक्कञ्च दिट्ठीसु पकप्पयित्वा, सच्चं मुसाति द्वयधम्ममाहू’’ति (सु. नि. ८९२) ‘‘तक्की होति वीमंसी’’ति (दी. नि. १.३४) च आदि. अयोनिसोमनसिकारोपि दिट्ठिट्ठानं. तेनाह भगवा ‘‘तस्स एवं अयोनिसो मनसि करोतो छन्नं दिट्ठीनं अञ्ञतरा दिट्ठि उप्पज्जति. ‘अत्थि मे अत्ता’ति वा अस्स सच्चतो थेततो दिट्ठि उप्पज्जती’’तिआदि (म. नि. १.१९). समुट्ठाति एतेनाति समुट्ठानं समुट्ठानभावो समुट्ठानट्ठो. पवत्तिताति परसन्तानेसु उप्पादिता. परिनिट्ठापिताति अभिनिवेसस्स परियोसानं मत्थकं पापिताति अत्थो. ‘‘आरम्मणवसेना’’ति अट्ठसु दिट्ठिट्ठानेसु खन्धे सन्धायाह. पवत्तनवसेनाति अविज्जादयो. आसेवनवसेनाति पापमित्तपरतोघोसादीनम्पि सेवनं लब्भतियेव. अथ वा एवंगतिकाति एवंगमना, एवंनिट्ठाति अत्थो. इदं वुत्तं होति – इमे दिट्ठिसङ्खाता दिट्ठिट्ठाना एवं परमत्थतो असन्तं अत्तानं सस्सतभावञ्चस्स अज्झारोपेत्वा गहिता, परामट्ठा च बाललपना याव पण्डिता न समनुयुञ्जन्ति, ताव गच्छन्ति पवत्तन्ति. पण्डितेहि समनुयुञ्जियमाना पन अनवट्ठितवत्थुका अविमद्दक्खमा सूरियुग्गमने उस्सावबिन्दू विय खज्जोपनका विय च भिज्जन्ति विनस्सन्ति चाति.
तत्थायं अनुयुञ्जने सङ्खेपकथा – यदि हि परेन परिकप्पितो अत्ता लोको वा सस्सतो सिया, तस्स निब्बिकारताय पुरिमरूपाविजहनतो कस्सचि विसेसाधानस्स कातुं असक्कुणेय्यताय अहिततो निवत्तनत्थं, हिते च पटिपत्तिअत्थं उपदेसो एव निप्पयोजनो सिया सस्सतवादिनो, कथं वा सो उपदेसो पवत्तीयति विकाराभावतो, एवञ्च अत्तनो अजटाकासस्स विय दानादिकिरिया हिंसादिकिरिया च न सम्भवति. तथा सुखस्स दुक्खस्स अनुभवननिबन्धो एव सस्सतवादिनो न युज्जति कम्मबद्धाभावतो, जातिआदीनञ्च असम्भवतो कुतो विमोक्खो, अथ पन धम्ममत्तं तस्स उप्पज्जति चेव विनस्सति च, यस्स वसेनायं किरियादिवोहारोति वदेय्य, एवम्पि पुरिमरूपाविजहनेन अवट्ठितस्स अत्तनो धम्ममत्तन्ति न सक्का सम्भावेतुं, ते वा पनस्स धम्मा अवत्थाभूता अञ्ञे वा सियुं अनञ्ञे वा. यदि अञ्ञे, न ताहि तस्स उप्पन्नाहिपि कोचि विसेसो अत्थि. याहि करोति पटिसंवेदेति चवति उपपज्जति चाति इच्छितं, तस्मा तदवत्थो एव यथावुत्तदोसो. किञ्च धम्मकप्पनापि निरत्थिका सिया, अथानञ्ञे उप्पादविनासवन्तीहि अवत्थाहि अनञ्ञस्स अत्तनो तासं विय उप्पादविनाससब्भावतो कुतो निच्चतावकासो, तासम्पि वा अत्तनो विय निच्चताति बन्धविमोक्खानं असम्भवो एवाति न युज्जतियेव सस्सतवादो. न चेत्थ कोचि वादी धम्मानं सस्सतभावे परिसुद्धं युत्तिं वत्तुं समत्थो, युत्तिरहितञ्च वचनं न पण्डितानं चित्तं आराधेतीति. तेन वुत्तं ‘‘याव पण्डिता न समनुयुञ्जन्ति, ताव गच्छन्ति पवत्तन्ती’’ति. कम्मवसेन अभिमुखो सम्परेति एत्थाति अभिसम्परायो, परोलोको.
‘‘सब्बञ्ञुतञ्ञाणञ्चा’’ति इदं इध सब्बञ्ञुतञ्ञाणस्स विभजियमानत्ता वुत्तं, तस्मिं वा वुत्ते तदधिट्ठानतो आसवक्खयञाणं, तदविनाभावतो सब्बम्पि वा भगवतो दसबलादिञाणं गहितमेव होतीति कत्वा. पजानन्तोपीति पि-सद्दो सम्भावने, तेन ‘‘तञ्चा’’ति एत्थ वुत्तं च-सद्दत्थमाह. इदं वुत्तं होति – तं दिट्ठिगततो उत्तरितरं सारभूतं सीलादिगुणविसेसम्पि तथागतो नाभिनिविसति, को पन वादो वट्टामिसेति. ‘‘अह’’न्ति दिट्ठिवसेन वा तं परामसनाकारमाह. पजानामीति एत्थ इति-सद्दो पकारत्थो, तेन ‘‘मम’’न्ति तण्हावसेन परामसनाकारं दस्सेति. धम्मसभावं अतिक्कमित्वा परतो आमसनं परामासो. न हि तं अत्थि, खन्धेसु यं ‘‘अह’’न्ति वा, ‘‘मम’’न्ति वा गहेतब्बं सिया. यो पन परामासो तण्हादयोव, ते च भगवतो बोधिमूलेयेव पहीनाति आह ‘‘परामासकिलेसान’’न्तिआदि. अपरामासतोति वा निब्बुतिवेदनस्स हेतुवचनं, ‘‘विदिता’’ति इदं पदं अपेक्खित्वा कत्तरि सामिवचनं, अपरामसनहेतु परामासरहिताय पटिपत्तिया तथागतेन सयमेव असङ्खतधातु अधिगताति एवं वा एत्थ अत्थो दट्ठब्बो.
‘‘यासु वेदनासू’’तिआदिना भगवतो देसनाविलासं दस्सेति. तथा हि खन्धायतनादिवसेन अनेकविधासु चतुसच्चदेसनासु सम्भवन्तीसुपि अयं तथागतानं देसनासु पटिपत्ति, यं दिट्ठिगतिका मिच्छापटिपत्तिया दिट्ठिगहनं पक्खन्दाति दस्सनत्थं वेदनायेव परिञ्ञाय भूमिदस्सनत्थं उद्धटा. कम्मट्ठानन्ति चतुसच्चकम्मट्ठानं. यथाभूतं विदित्वाति विपस्सनापञ्ञाय वेदनाय समुदयादीनि आरम्मणपटिवेधवसेन मग्गपञ्ञाय असम्मोहपटिवेधवसेन जानित्वा, पटिविज्झित्वाति अत्थो. पच्चयसमुदयट्ठेनाति ‘‘इमस्मिं सति इदं होति, इमस्सुप्पादा इदं उप्पज्जती’’ति (म. नि. १.४०४; सं. नि. २.२१; उदा. १) वुत्तलक्खणेन अविज्जादीनं पच्चयानं उप्पादेन चेव मग्गेन असमुग्घातेन च. निब्बत्तिलक्खणन्ति उप्पादलक्खणं, जातिन्ति अत्थो. पञ्चन्नं लक्खणानन्ति एत्थ चतुन्नं पच्चयानम्पि उप्पादलक्खणमेव गहेत्वा वुत्तन्ति गहेतब्बं, यस्मा पच्चयलक्खणम्पि लब्भतियेव, तथा चेव संवण्णितं. पच्चयनिरोधट्ठेनाति एत्थापि वुत्तनयानुसारेन अत्थो वेदितब्बो. यन्ति यस्मा, यं वा सुखं सोमनस्सं. पटिच्चाति आरम्मणपच्चयादिभूतं वेदनं लभित्वा. अयन्ति सुखसोमनस्सानं पच्चयभावो, सुखसोमनस्समेव वा, ‘‘अस्सादो’’ति पदं पन अपेक्खित्वा पुल्लिङ्गनिद्देसो. अयञ्हेत्थ सङ्खेपत्थो – पुरिमुप्पन्नं वेदनं आरब्भ सोमनस्सुप्पत्तियं यो पुरिमवेदनाय अस्सादेतब्बाकारो सोमनस्सस्सादनाकारो, अयं अस्सादोति. कथं पन वेदनं आरब्भ सुखं उप्पज्जतीति? चेतसिकसुखस्स अधिप्पेतत्ता नायं दोसो. विसेसनं हेत्थ सोमनस्सग्गहणं सुखं सोमनस्सन्ति ‘‘रुक्खो सिंसपा’’ति यथा.
‘‘अनिच्चा’’ति इमिना सङ्खारदुक्खतावसेन उपेक्खावेदनाय, सब्बवेदनासुयेव वा आदीनवमाह, इतरेहि इतरदुक्खतावसेन यथाक्कमं दुक्खसुखवेदनानं, अविसेसेन वा तीणिपि पदानि सब्बासम्पि वेदनानं वसेन योजेतब्बानि. अयन्ति यो वेदनाय हुत्वा अभावट्ठेन अनिच्चभावो, उदयब्बयपटिपीळनट्ठेन दुक्खभावो, जराय मरणेन चाति द्वेधा विपरिणामेतब्बभावो च, अयं वेदनाय आदीनवो, यतो वा आदीनं परमकारुञ्ञं वाति पवत्ततीति. वेदनाय निस्सरणन्ति एत्थ वेदनायाति निस्सक्कवचनं, याव वेदनापटिबद्धं छन्दरागं न पजहति, तावायं पुरिसो वेदनं अल्लीनोयेव होति. यदा पन तं छन्दरागं पजहति, तदायं पुरिसो वेदनाय निस्सटो विसंयुत्तो होतीति छन्दरागप्पहानं वेदनाय निस्सरणं वुत्तं. एत्थ च वेदनाग्गहणेन वेदनाय सहजातनिस्सयारम्मणभूता च रूपारूपधम्मा गहिता एव होन्तीति पञ्चन्नम्पि उपादानक्खन्धानं गहणं दट्ठब्बं. वेदनासीसेन पन देसना आगता, तत्थ कारणं वुत्तमेव, लक्खणहारनयेन वा अयमत्थो विभावेतब्बो. तत्थ वेदनाग्गहणेन गहिता पञ्चुपादानक्खन्धा दुक्खसच्चं, वेदनानं समुदयग्गहणेन गहिता अविज्जादयो समुदयसच्चं, अत्थङ्गमनिस्सरणपरियायेहि निरोधसच्चं, ‘‘यथाभूतं विदित्वा’’ति एतेन मग्गसच्चन्ति एवमेत्थ चत्तारि सच्चानि वेदितब्बानि. कामुपादानमूलकत्ता सेसुपादानानं, पहीने च कामुपादाने उपादानसेसाभावतो ‘‘विगतछन्दरागताय अनुपादानो’’ति वुत्तं. अनुपादाविमुत्तोति अत्तनो मग्गफलप्पत्तिं भगवा दस्सेति. ‘‘वेदनान’’न्तिआदिना हि यस्सा धम्मधातुया सुप्पटिविद्धत्ता इमं दिट्ठिगतं सकारणं सगतिकं पभेदतो विभजितुं समत्थो अहोसि, तस्स सब्बञ्ञुतञ्ञाणस्स सद्धिं पुब्बभागपटिपदाय उप्पत्तिभूमिं दस्सेति धम्मराजा.
पठमभाणवारवण्णना निट्ठिता.