एकच्चसस्सतवादवण्णना

३८. सत्तेसु सङ्खारेसु च एकच्चं सस्सतं एतस्साति एकच्चसस्सतो, एकच्चसस्सतवादो. सो एतेसं अत्थीति एकच्चसस्सतिका. ते पन यस्मा एकच्चसस्सतो वादो दिट्ठि एतेसन्ति एकच्चसस्सतवादा नाम होन्ति, तस्मा तमत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘एकच्चसस्सतवादा’’ति. इमिना नयेन एकच्चअसस्सतिका दिपदस्सपि अत्थो वेदितब्बो. ननु च ‘‘एकच्चसस्सतिका’’ति वुत्ते तदञ्ञस्स एकच्चस्स असस्सततासन्निट्ठानं सिद्धमेव होतीति? सच्चं सिद्धमेव होति अत्थतो, न पन सद्दतो. तस्मा सुपाकटं कत्वा दस्सेतुं ‘‘एकच्चअसस्सतिका’’ति वुत्तं. न हि इध सावसेसं कत्वा धम्मं देसेति धम्मस्सामी. इधाति ‘‘एकच्चसस्सतिका’’ति इमस्मिं पदे. गहिताति वुत्ता, तथा चेव अत्थो दस्सितो. इधाति वा इमिस्सा देसनाय. तथा हि पुरिमका तयो वादा सत्तवसेन, चतुत्थो सङ्खारवसेन विभत्तो. ‘‘सङ्खारेकच्चसस्सतिका’’ति इदं तेहि सस्सतभावेन गय्हमानानं धम्मानं याथावसभावदस्सनवसेन वुत्तं, न पनेकच्चसस्सतिकमतदस्सनवसेन. तस्स हि सस्सताभिमतं असङ्खतमेवाति लद्धि. तेनेवाह ‘‘चित्तन्ति वा…पे… ठस्सती’’ति. न हि यस्स भावस्स पच्चयेहि अभिसङ्खतभावं पटिजानाति, तस्सेव निच्चधुवादिभावो अनुम्मत्तकेन सक्का पटिञ्ञातुं. एतेन ‘‘उप्पादवयधुवतायुत्तभावा सिया निच्चा, सिया अनिच्चा सिया न वत्तब्बा’’तिआदिना पवत्तस्स सत्तभङ्गवादस्स अयुत्तता विभाविता होति.

तत्थायं अयुत्तताविभावना – यदि ‘‘येन सभावेन यो धम्मो अत्थीति वुच्चति, तेनेव सभावेन सो धम्मो नत्थी’’तिआदिना वुच्चेय्य, सिया अनेकन्तवादो. अथ अञ्ञेन, सिया न अनेकन्तवादो. न चेत्थ देसन्तरादिसम्बन्धभावो युत्तो वत्तुं तस्स सब्बलोकसिद्धत्ता, विवादाभावतो. ये पन वदन्ति ‘‘यथा सुवण्णघटेन मकुटे कते घटभावो नस्सति, मकुटभावो उप्पज्जति, सुवण्णभावो तिट्ठतियेव, एवं सब्बभावानं कोचि धम्मो नस्सति, कोचि धम्मो उप्पज्जति, सभावो पन तिट्ठती’’ति. ते वत्तब्बा ‘‘किं तं सुवण्णं, यं घटे मकुटे च अवट्ठितं, यदि रूपादि, सो सद्दो विय अनिच्चो. अथ रूपादि समूहो, समूहो नाम सम्मुतिमत्तं. न तस्स अत्थिता नत्थिता निच्चता वा लब्भती’’ति अनेकन्तवादो न सिया. धम्मानञ्च धम्मिनो अञ्ञथानञ्ञथासु दोसो वुत्तोयेव सस्सतवादविचारणायं. तस्मा सो तत्थ वुत्तनयेनेव वेदितब्बो. अपिच निच्चानिच्चनवत्तब्बरूपो अत्ता लोको च परमत्थतो विज्जमानतापटिजाननतो यथा निच्चादीनं अञ्ञतरं रूपं, यथा वा दीपादयो. न हि दीपादीनं उदयब्बयसभावानं निच्चानिच्चनवत्तब्बसभावता सक्का विञ्ञातुं, जीवस्स निच्चादीसु अञ्ञतरं रूपं वियाति एवं सत्तभङ्गस्स विय सेसभङ्गानम्पि असम्भवोयेवाति सत्तभङ्गवादस्स अयुत्तता वेदितब्बा.

एत्थ च ‘‘इस्सरो निच्चो, अञ्ञे सत्ता अनिच्चा’’ति एवं पवत्तवादा सत्तेकच्चसस्सतिका सेय्यथापि इस्सरवादा. ‘‘परमाणवो निच्चा धुवा, अणुकादयो अनिच्चा’’ति एवं पवत्तवादा सङ्खारेकच्चसस्सतिका सेय्यथापि काणादा. ननु ‘‘एकच्चे धम्मा सस्सता, एकच्चे असस्सता’’ति एतस्मिं वादे चक्खादीनं असस्सततासन्निट्ठानं यथासभावावबोधो एव, तयिदं कथं मिच्छादस्सनन्ति, को वा एवमाह ‘‘चक्खादीनं असस्सतभावसन्निट्ठानं मिच्छादस्सन’’न्ति? असस्सतेसुयेव पन केसञ्चि धम्मानं सस्सतभावाभिनिवेसो इध मिच्छादस्सनं. तेन पन एकवारे पवत्तमानेन चक्खादीनं असस्सतभावावबोधो विदूसितो संसट्ठभावतो विससंसट्ठो विय सप्पिमण्डो सकिच्चकरणासमत्थताय सम्मादस्सनपक्खे ठपेतब्बतं नारहतीति. असस्सतभावेन निच्छितापि वा चक्खुआदयो समारोपितजीवसभावा एव दिट्ठिगतिकेहि गय्हन्तीति तदवबोधस्स मिच्छादस्सनभावो न सक्का निवारेतुं. तेनेवाह ‘‘चक्खुं इतिपि…पे… कायो इतिपि अयं मे अत्ता’’तिआदि. एवञ्च कत्वा असङ्खताय सङ्खताय च धातुया वसेन यथाक्कमं ‘‘एकच्चे धम्मा सस्सता, एकच्चे असस्सता’’ति एवं पवत्तो विभज्जवादोपि एकच्चसस्सतवादो आपज्जतीति एवंपकारा चोदना अनवकासा होति अविपरीतधम्मसभावसम्पटिपत्तिभावतो.

कामञ्चेत्थ पुरिमवादेपि असस्सतानं धम्मानं ‘‘सस्सता’’ति गहणं विसेसतो मिच्छादस्सनं, सस्सतानं पन ‘‘सस्सता’’ति गाहो न मिच्छादस्सनं यथासभावग्गहणभावतो. असस्सतेसुयेव पन ‘‘केचिदेव धम्मा सस्सता, केचि असस्सता’’ति गहेतब्बधम्मेसु विभागप्पवत्तिया इमस्स वादस्स वादन्तरता वुत्ता, न चेत्थ ‘‘समुदायन्तोगधत्ता एकदेसस्स सप्पदेससस्सतग्गाहो निप्पदेससस्सतग्गाहे समोधानं गच्छती’’ति सक्का वत्तुं वादी तब्बिसयविसेसवसेन वादद्वयस्स पवत्तत्ता. अञ्ञे एव हि दिट्ठिगतिका ‘‘सब्बे धम्मा सस्सता’’ति अभिनिविट्ठा, अञ्ञे ‘‘एकच्चसस्सता’’ति. सङ्खारानं अनवसेसपरियादानं, एकदेसपरिग्गहो च वादद्वयस्स परिब्यत्तोयेव. किञ्च भिय्यो अनेकविधसमुस्सये एकविधसमुस्सये च खन्धपबन्धे अभिनिवेसभावतो. चतुब्बिधोपि हि सस्सतवादी जातिविसेसवसेन नानाविधरूपकायसन्निस्सये एव अरूपधम्मपुञ्जे सस्सताभिनिवेसी जातो अभिञ्ञाणेन अनुस्सवादीहि च रूपकायभेदग्गहणतो. तथा च वुत्तं ‘‘ततो चुतो अमुत्र उदपादि’’न्ति (दी. नि. १.३२) ‘‘चवन्ति उपपज्जन्ती’’ति च आदि. विसेसलाभी एकच्चसस्सतिको अनुपधारितभेदसमुस्सयेव धम्मपबन्धे सस्सताकारग्गहणेन अभिनिविसनं जनेसि एकभवपरियापन्नखन्धसन्तानविसयत्ता तदभिनिवेसस्स. तथा च तीसुपि वादेसु ‘‘तं पुब्बेनिवासं अनुस्सरति, ततो परं नानुस्सरती’’ति एत्तकमेव वुत्तं, तक्कीनं पन सस्सतेकच्चसस्सतवादीनं सस्सताभिनिवेसविसेसो रूपारूपधम्मविसयताय सुपाकटोयेवाति.

३९. दीघस्स कालस्स अतिक्कमेनाति विवट्टविवट्टट्ठायीनं अपगमेन. अनेकत्थत्ता धातूनं सं-सद्देन युत्तो वट्ट-सद्दो विनासवाचीति आह ‘‘विनस्सती’’ति, सङ्खयवसेन वत्ततीति अत्थो. विपत्तिकरमहामेघसमुप्पत्तितो पट्ठाय हि याव अणुसहगतोपि सङ्खारो न होति, ताव लोको संवट्टतीति वुच्चति. लोकोति चेत्थ पथवीआदिभाजनलोको अधिप्पेतो. उपरिब्रह्मलोकेसूति परित्तसुभादीसु रूपीब्रह्मलोकेसु. अग्गिना हि कप्पवुट्ठानं इधाधिप्पेतं बहुलं पवत्तनतो. तेनेवाह भगवा ‘‘आभस्सरसंवत्तनिका होन्ती’’ति. अरूपेसुवाति वा-सद्देन संवट्टमानलोकधातूहि अञ्ञलोकधातूसु वाति विकप्पनं वेदितब्बं. न हि ‘‘सब्बे अपायसत्ता तदा रूपारूपभवेसु उप्पज्जन्ती’’ति सक्का विञ्ञातुं अपायेसु दीघतमायुकानं मनुस्सलोकूपत्तिया असम्भवतो. सतिपि सब्बसत्तानं अभिसङ्खारमनसा निब्बत्तभावे बाहिरपच्चयेहि विना मनसाव निब्बत्तत्ता ‘‘मनोमया’’ति वुच्चन्ति रूपावचरसत्ता. यदि एवं कामभवे ओपपातिकसत्तानम्पि मनोमयभावो आपज्जतीति? नापज्जति अधिचित्तभूतेन अतिसयमनसा निब्बत्तसत्तेसु मनोमयवोहारतोति दस्सन्तो आह ‘‘झानमनेन निब्बत्तत्ता मनोमया’’ति. एवं अरूपावचरसत्तानम्पि मनोमयभावो आपज्जतीति चे? न, तत्थ बाहिरपच्चयेहि निब्बत्तेतब्बतासङ्काय एव अभावतो, ‘‘मनसाव निब्बत्ता’’ति अवधारणासम्भवतो. निरुळ्हो वायं लोके मनोमयवोहारो रूपावचरसत्तेसु. तथा हि ‘‘अन्नमयो पानमयो मनोमयो आनन्दमयो विञ्ञाणमयो’’ति पञ्चधा अत्तानं वेदवादिनो वदन्ति. उच्छेदवादेपि वक्खति ‘‘दिब्बो रूपी मनोमयो’’ति (दी. नि. १.८६). सोभना पभा एतेसु सन्तीति सुभा. ‘‘उक्कंसेना’’ति आभस्सरदेवे सन्धायाह, परित्ताभा अप्पमाणाभा पन द्वे चत्तारो च कप्पे तिट्ठन्ति. अट्ठकप्पेति अट्ठ महाकप्पे.

४०. सण्ठातीति सम्पत्तिकरमहामेघसमुप्पत्तितो पट्ठाय पथवीसन्धारकुदकतंसन्धारकवायुमहापथवीआदीनं समुप्पत्तिवसेन ठाति, ‘‘सम्भवति’’ इच्चेव वा अत्थो अनेकत्थत्ता धातूनं. पकतियाति सभावेन, तस्स ‘‘सुञ्ञ’’न्ति इमिना सम्बन्धो. तत्थ कारणमाह ‘‘निब्बत्तसत्तानं नत्थिताया’’ति, अनुप्पन्नत्ताति अत्थो, तेन यथा एकच्चानि विमानानि तत्थ निब्बत्तसत्तानं चुतत्ता सुञ्ञानि होन्ति, न एवमिदन्ति दस्सेति. ब्रह्मपारिसज्जब्रह्मपुरोहितमहाब्रह्मानो ब्रह्मकायिका, तेसं निवासो भूमिपि ‘‘ब्रह्मकायिका’’ति वुत्ता. कम्मं उपनिस्सयवसेन पच्चयो एतिस्साति कम्मपच्चया. अथ वा तत्थ निब्बत्तसत्तानं विपच्चनककम्मस्स सहकारीपच्चयभावतो, कम्मस्स पच्चयाति कम्मपच्चया. उतु समुट्ठानं एतिस्साति उतुसमुट्ठाना. ‘‘कम्मपच्चयउतुसमुट्ठाना’’ति वा पाठो, कम्मसहायो पच्चयो, कम्मस्स वा सहायभूतो पच्चयो कम्मपच्चयो, सोव उतु कम्मपच्चयउतु, सो समुट्ठानं एतिस्साति योजेतब्बं. एत्थाति ‘‘ब्रह्मविमान’’न्ति वुत्ताय ब्रह्मकायिकभूमिया. कथं पणीताय दुतियज्झानभूमियं ठितानं हीनाय पठमज्झानभूमिया उपपत्ति होतीति आह ‘‘अथ सत्तान’’न्तिआदि. ओतरन्तीति उपपज्जनवसेन हेट्ठाभूमिं गच्छन्ति.

अप्पायुकेति यं उळारं पुञ्ञकम्मं कतं, तस्स उप्पज्जनारहविपाकपबन्धतो अप्पपरिमाणायुके. आयुप्पमाणेनेवाति परमायुप्पमाणेनेव. किं पनेतं परमायु नाम, कथं वा तं परिच्छिन्नपमाणन्ति? वुच्चते – यो तेसं तेसं सत्तानं तस्मिं तस्मिं भवविसेसे पुरिमसिद्धभवपत्थनूपनिस्सयवसेन सरीरावयववण्णसण्ठानपमाणादिविसेसा विय तंतंगतिनिकायादीसु येभुय्येन नियतपरिच्छेदो गब्भसेय्यककामावचरदेवरूपावचरसत्तानं सुक्कसोणितउतुभोजनादि उतुआदिपच्चयुप्पन्नपच्चयूपत्थम्भितो विपाकपबन्धस्स ठितिकालनियमो, सो यथासकं खणमत्तावट्ठायीनम्पि अत्तनो सहजातानं रूपारूपधम्मानं ठपनाकारवुत्तिताय पवत्तकानि रूपारूपजीवितिन्द्रियानि यस्मा न केवलं नेसं खणठितिया एव कारणभावेन अनुपालकानि, अथ खो याव भवङ्गुपच्छेदा अनुपबन्धस्स अविच्छेदहेतुभावेनापि, तस्मा आयुहेतुकत्ता कारणूपचारेन आयु, उक्कंसपरिच्छेदवसेन परमायूति च वुच्चति. तं पन देवानं नेरयिकानं उत्तरकुरुकानञ्च नियतपरिच्छेदं, उत्तरकुरुकानं पन एकन्तनियतपरिच्छेदमेव, अवसिट्ठमनुस्सपेततिरच्छानानं पन चिरट्ठितिसंवत्तनिककम्मबहुले काले तंकम्मसहितसन्तानजनितसुक्कसोणितप्पच्चयानं तंमूलकानञ्च चन्दसूरियसमविसमपरिवत्तनादिजनितउतुआहारादिसमविसम पच्चयानं वसेन चिराचिरकालतो अनियतपरिच्छेदं, तस्स च यथा पुरिमसिद्धभवपत्थनावसेन तंतंगतिनिकायादीसु वण्णसण्ठानादिविसेसनियमो सिद्धो दस्सनानुस्सवादीहि, तथा आदितो गहणसिद्धिया. एवं तासु तासु उपपत्तीसु निब्बत्तसत्तानं येभुय्येन समप्पमाणट्ठितिकालं दस्सनानुस्सवेहि लभित्वा तं परमतं अज्झोसाय पवत्तितभवपत्थनावसेन आदितो परिच्छेदनियमो वेदितब्बो. यस्मा पन कम्मं तासु तासु उपपत्तीसु यथा तंतंउपपत्तिनियतवण्णादिनिब्बत्तने समत्थं, एवं नियतायुपरिच्छेदासु उपपत्तीसु परिच्छेदातिक्कमेन विपाकनिब्बत्तने समत्थं न होति, तस्मा वुत्तं ‘‘आयुप्पमाणेनेव चवन्ती’’ति. यस्मा पन उपत्थम्भकसहायेहि अनुपालकप्पच्चयेहि उपादिन्नकक्खन्धानं पवत्तेतब्बाकारो अत्थतो परमायु, तस्स यथावुत्तपरिच्छेदानतिक्कमनतो सतिपि कम्मावसेसे ठानं न सम्भवति, तेन वुत्तं ‘‘अत्तनो पुञ्ञबलेनेव ठातुं न सक्कोती’’ति. कप्पं वाति असङ्ख्येय्यकप्पं वा तस्स उपड्ढं वा उपड्ढकप्पतो ऊनमधिकं वाति विकप्पनत्थो वा-सद्दो.

४१. अनभिरतीति एकविहारेन अनभिरति. सा पन यस्मा अञ्ञेहि समागमिच्छा होति, तेन वुत्तं ‘‘अपरस्सापि सत्तस्स आगमनपत्थना’’ति. पियवत्थुविरहेन पियवत्थुअलाभेन वा चित्तविघातो उक्कण्ठिता, सा अत्थतो दोमनस्सचित्तुप्पादो येवाति आह ‘‘पटिघसम्पयुत्ता’’ति. दीघरत्तं झानरतिया रममानस्स वुत्तप्पकारं अनभिरतिनिमित्तं उप्पन्ना ‘‘मम’’न्ति च ‘‘अह’’न्ति च गहणस्स कारणभूता तण्हादिट्ठियो इध परितस्सना. ता पन चित्तस्स पुरिमावत्थाय चलनं कम्पनन्ति आह ‘‘उब्बिज्जना फन्दना’’ति. तेनेवाह ‘‘तण्हातस्सनापि दिट्ठितस्सनापि वट्टती’’ति. यं पन अत्थुद्धारे ‘‘अहो वत अञ्ञेपि सत्ता इत्थत्तं आगच्छेय्युन्ति अयं तण्हातस्सना नामा’’ति वुत्तं, तं दिट्ठितस्सनाय विसुं उदाहरणं दस्सेन्तेन तण्हातस्सनंयेव ततो निद्धारेत्वा वुत्तं, न पन तत्थ दिट्ठितस्सनाय अभावतोति दट्ठब्बं. तासतस्सना चित्तुत्रासो. भयानकन्ति भेरवारम्मणनिमित्तं बलवभयं. तेन सरीरस्स थद्धभावो छम्भितत्तं भयं संवेगन्ति एत्थ भयन्ति भङ्गानुपस्सनाय चिण्णन्ते सब्बसङ्खारतो भायनवसेन उप्पन्नं भयञाणं. संवेगन्ति सहोत्तप्पञाणं, ओत्तप्पमेव वा. सन्तासन्ति आदीनवनिब्बिदानुपस्सनाहि सङ्खारेहि सन्तस्सनञाणं. सह ब्यायति पवत्तति, दोसं वा छादेतीति सहब्यो, सहायो, तस्स भावं सहब्यतं.

४२. अभिभवित्वा ठितो इमे सत्तेति अधिप्पायो. यस्मा पन सो पासंसभावेन उत्तमभावेन च ‘‘ते सत्ते अभिभवित्वा ठितो’’ति अत्तानं मञ्ञति, तस्मा वुत्तं ‘‘जेट्ठकोहमस्मी’’ति. अञ्ञदत्थु दसोति दस्सने अन्तरायाभाववचनेन, ञेय्यविसेसपरिग्गाहिकभावेन च अनावरणदस्सावितं पटिजानातीति आह ‘‘सब्बं पस्सामीति अत्थो’’ति. भूतभब्यानन्ति अहेसुन्ति भूता, भवन्ति भविस्सन्तीति भब्या, अट्ठकथायं पन वत्तमानकालवसेनेव भब्य-सद्दस्स अत्थो दस्सितो. पठमचित्तक्खणेति पटिसन्धिचित्तक्खणे. किञ्चापि सो ब्रह्मा अनवट्ठितदस्सनत्ता पुथुज्जनस्स पुरिमतरजातिपरिचितम्पि कम्मस्सकतञ्ञाणं विस्सज्जेत्वा विकुब्बनिद्धिवसेन चित्तुप्पत्तिमत्तपटिबद्धेन सत्तनिम्मानेन विपल्लट्ठो ‘‘अहं इस्सरो कत्ता निम्माता’’तिआदिना इस्सरकुत्तदस्सनं पक्खन्दमानो अभिनिविसनवसेनेव पतिट्ठितो, न पतिट्ठापनवसेन ‘‘तस्स एवं होती’’ति वुत्तत्ता, पतिट्ठापनक्कमेनेव पन तस्स सो अभिनिवेसो जातोति दस्सनत्थं ‘‘कारणतो साधेतुकामो’’ति, ‘‘पटिञ्ञं कत्वा’’ति च वुत्तं. तेनाह भगवा ‘‘तं किस्स हेतू’’तिआदि. तत्थ मनोपणिधीति मनसा एव पत्थना, तथा चित्तप्पवत्तिमत्तमेवाति अत्थो, इत्थभावन्ति इदप्पकारतं. यस्मा पन इत्थन्ति ब्रह्मत्तभावो इधाधिप्पेतो, तस्मा ‘‘ब्रह्मभावन्ति अत्थो’’ति वुत्तं. ननु च देवानं उपपत्तिसमनन्तरं ‘‘इमिस्सा नाम गतिया चवित्वा इमिना नाम कम्मुना इधूपपन्ना’’ति पच्चवेक्खणा होतीति? सच्चं होति, सा पन पुरिमजातीसु कम्मस्सकतञ्ञाणे सम्मदेव निविट्ठज्झासयानं. इमे पन सत्ता पुरिमासुपि जातीसु इस्सरकुत्तदस्सनवसेन विनिबन्धाभिनिवेसा अहेसुन्ति दट्ठब्बं. तेन वुत्तं ‘‘इमिना मय’’न्तिआदि.

४३. ईसतीति ईसो, अभिभूति अत्थो. महा ईसो महेसो, सुप्पतिट्ठमहेसताय पन परेहि ‘‘महेसो’’ति अक्खातब्बताय महेसक्खो, अतिसयेन महेसक्खो महेसक्खतरोति वचनत्थो दट्ठब्बो. यस्मा पन सो महेसक्खभावो आधिपतेय्यपरिवारसम्पत्तिया विञ्ञायति, तस्मा ‘‘इस्सरियपरिवारवसेन महायसतरो’’ति वुत्तं.

४४. इधेव आगच्छतीति इमस्मिं मनुस्सलोके एव पटिसन्धिवसेन आगच्छति. यं अञ्ञतरो सत्तोति एत्थ यन्ति निपातमत्तं, करणे वा पच्चत्तनिद्देसो, येन ठानेनाति अत्थो, किरियापरामसनं वा. इत्थत्तं आगच्छतीति एत्थ यदेतं इत्थत्तस्स आगमनं, एतं ठानं विज्जतीति अत्थो. एस नयो ‘‘पब्बजति, चेतोसमाधिं फुसति, पुब्बेनिवासं अनुस्सरती’’ति एतेसुपि पदेसु. ‘‘ठानं खो पनेतं भिक्खवे विज्जति, यं अञ्ञतरो सत्तो’’ति इमञ्हि पदं ‘‘पब्बजती’’तिआदीहि पदेहि पच्चेकं योजेतब्बन्ति.

४५. खिड्डाय पदुस्सन्तीति खिड्डापदोसिनो, खिड्डापदोसिनो एव खिड्डापदोसिका, खिड्डापदोसो वा एतेसं अत्थीति खिड्डापदोसिका. अतिक्कन्तवेलं अतिवेलं, आहारूपभोगकालं अतिक्कमित्वाति अत्थो. मेथुनसम्पयोगेन उप्पज्जनकसुखं केळिहस्ससुखं रतिधम्मो रतिसभावो. आहारन्ति एत्थ को देवानं आहारो, का आहारवेलाति? सब्बेसम्पि कामावचरदेवानं सुधा आहारो, सा हेट्ठिमेहि उपरिमानं पणीततमा होति, तं यथासकं दिवसवसेन दिवसे दिवसे भुञ्जन्ति. केचि पन ‘‘बिळारपदप्पमाणं सुधाहारं भुञ्जन्ति, सो जिव्हाय ठपितमत्तो याव केसग्गनखग्गा कायं फरति, तेसंयेव दिवसवसेन सत्तदिवसे यापनसमत्थो च होती’’ति वदन्ति. ‘‘निरन्तरं खादन्ता पिवन्ता’’ति इदं परिकप्पनवसेन वुत्तं. कम्मजतेजस्स बलवभावो उळारपुञ्ञनिब्बत्तत्ता, उळारगरुसिनिद्धसुधाहारजीरणतो च. करजकायस्स मन्दभावो मुदुसुखुमालभावतो. तेनेव हि भगवा इन्दसालगुहायं पकतिपथवियं सण्ठातुं असक्कोन्तं सक्कं देवराजानं ‘‘ओळारिकं कायं अधिट्ठेही’’ति आह. तेसन्ति मनुस्सानं. वत्थुन्ति करजकायं. केचीति अभयगिरिवासिनो.

४७. मनेनाति इस्सापकतत्ता पदुट्ठेन मनसा. उसूयावसेन मनसोव पदोसो मनोपदोसो, सो एतेसं अत्थि विनासहेतुभूतोति मनोपदोसिकाति एवं वा एत्थ अत्थो दट्ठब्बो. अकुद्धो रक्खतीति कुद्धस्स सो कोधो इतरस्मिं अकुज्झन्ते अनुपादानो एकवारमेव उप्पत्तिया अनासेवनो चावेतुं न सक्कोति उदकन्तं पत्वा अग्गि विय निब्बायति, तस्मा अकुद्धो तं चवनतो रक्खति, उभोसु पन कुद्धेसु भिय्यो भिय्यो अञ्ञमञ्ञम्हि परिवड्ढनवसेन तिखिणसमुदाचारो निस्सयदहनरसो कोधो उप्पज्जमानो हदयवत्थुं निदहन्तो अच्चन्तसुखुमालकरजकायं विनासेति, ततो सकलोपि अत्तभावो अन्तरधायति. तेनाह ‘‘उभोसु पना’’तिआदि. तथा चाह भगवा ‘‘अञ्ञमञ्ञं पदुट्ठचित्ता किलन्तकाया…पे… चवन्ती’’ति. धम्मताति धम्मनियामो. सो च तेसं करजकायस्स मन्दताय, तथाउप्पज्जनककोधस्स च बलवताय ठानसो चवनं, तेसं रूपारूपधम्मानं सभावोति अधिप्पायो.

४९. चक्खादीनं भेदं पस्सतीति विरोधिपच्चयसन्निपाते विकारापत्तिदस्सनतो, अन्ते च अदस्सनूपगमनतो विनासं पस्सति ओळारिकत्ता रूपधम्मभेदस्स. पच्चयं दत्वाति अनन्तरपच्चयादिवसेन पच्चयो हुत्वा. ‘‘बलवतर’’न्ति चित्तस्स लहुतरं भेदं सन्धाय वुत्तं. तथा हि एकस्मिं रूपे धरन्तेयेव सोळस चित्तानि भिज्जन्ति. भेदं न पस्सतीति खणे खणे भिज्जन्तम्पि चित्तं परस्स अनन्तरपच्चयभावेनेव भिज्जतीति पुरिमचित्तस्स अभावं पटिच्छादेत्वा विय पच्छिमचित्तस्स उप्पत्तितो भावपक्खो बलवतरो पाकटो च होति, न अभावपक्खोति चित्तस्स विनासं न पस्सति, अयञ्च अत्थो अलातचक्कदस्सनेन सुपाकटो विञ्ञायति. यस्मा पन तक्कीवादी नानत्तनयस्स दूरतरताय एकत्तनयस्सपि मिच्छागहितत्ता ‘‘यदेविदं विञ्ञाणं सब्बदापि एकरूपेन पवत्तति, अयमेव अत्ता निच्चो’’तिआदिना अभिनिवेसं जनेति, तस्मा वुत्तं ‘‘सो तं अपस्सन्तो’’तिआदि.