महासीलवण्णना

२१. अङ्गानि आरब्भ पवत्तत्ता अङ्गसहचरितं सत्थं ‘‘अङ्ग’’न्ति वुत्तं. निमित्तन्ति एत्थापि एसेव नयो. केचि पन ‘‘अङ्गन्ति अङ्गविकार’’न्ति वदन्ति, परेसं अङ्गविकारदस्सनेनापि लाभालाभादिविज्जाति. पण्डुराजाति दक्खिणामधुराधिपति. ‘‘महन्तान’’न्ति एतेन अप्पकं निमित्तं, महन्तं निमित्तं उप्पातोति दस्सेति. इदं नाम पस्सतीति यो वसभं कुञ्जरं पासादं पब्बतं वा आरुळ्हं सुपिने अत्तानं पस्सति, तस्स इदं नाम फलं होतीति. सुपिनकन्ति सुपिनसत्थं. अङ्गसम्पत्तिविपत्तिदस्सनमत्तेन आदिसनं वुत्तं ‘‘अङ्ग’’न्ति इमिना, ‘‘लक्खण’’न्ति इमिना पन महानुभावतानिप्फादकअङ्गलक्खणविसेसदस्सनेनाति अयमेतेसं विसेसोति. अहतेति नवे. इतो पट्ठायाति देवरक्खसमनुस्सादिभेदेन विविधवत्थभागे इतो वा एत्तो वा सञ्छिन्ने इदं नाम भोगादि होतीति. दब्बिहोमदीनि होमस्सुपकरणादिविसेसेहि फलविसेसदस्सनवसेन पवत्तानि. अग्गिहोमं वुत्तावसेससाधनवसेन पवत्तं होमं. अङ्गलट्ठिन्ति सरीरं. अब्भिनो सत्थं अब्भेय्यं, मासुरक्खेन कतो गन्थो मासुरक्खो. भूरिविज्जा सस्सबुद्धिकरणविज्जाति सारसमासे. सपक्खक…पे… चतुप्पदानन्ति पिङ्गलमक्खिकादिसपक्खक घरगोलिकादिअपक्खकदेवमनुस्सकोञ्चादिद्विपदककण्टकजम्बुकादिचतुप्पदानं.

२३. ‘‘असुकदिवसे’’ति ‘‘पक्खस्स दुतिये ततिये’’तिआदि तिथिवसेन वुत्तं. असुकनक्खत्तेनाति रोहिणीआदिनक्खत्तयोगवसेन.

२४. उक्कानं पतनन्ति उक्कोभासानं पतनं. वातसङ्घातेसु हि वेगेन अञ्ञमञ्ञं सङ्घट्टेन्तेसु दीपकोभासो विय ओभासो उप्पज्जित्वा आकासतो पतति, तत्थायं उक्कापातवोहारो. अविसुद्धता अब्भमहिकादीहि.

२५. धारानुपवेच्छनं वस्सनं. हत्थेन अधिप्पेतविञ्ञापनं हत्थमुद्दा, तं पन अङ्गुलिसङ्कोचनेन गणनायेव. पारसिक मिलक्खकादयो विय नवन्तवसेन गणना अच्छिद्दकगणना. सटुप्पादनादीति आदि-सद्देन वोकलनभागहारादिके सङ्गण्हाति. चिन्तावसेनाति वत्थुं अनुसन्धिञ्च सयमेव चिरेन चिन्तेत्वा करणवसेन चिन्ताकवि वेदितब्बो, किञ्चि सुत्वा सुतेन अस्सुतं अनुसन्धेत्वा करणवसेन सुतकवि, कञ्चि अत्थं उपधारेत्वा तस्स सङ्खिपनवित्थारणादिवसेन अत्थकवि, यं किञ्चि परेन कतं कब्बं नाटकं वा दिस्वा तं सदिसमेव अञ्ञं अत्तनो ठानुप्पत्तिकपटिभानेन करणवसेन पटिभानकवि वेदितब्बो.

२६. परिग्गहभावेन दारिकाय गण्हापनं आवाहनं. तथा दापनं विवाहनं. देसन्तरे दिगुणतिगुणादिगहणवसेन भण्डप्पयोजनं पयोगो. तत्थ वा अञ्ञत्थ वा यथाकालपरिच्छेदं वड्ढिगहणवसेन पयोजनं उद्धारो. ‘‘भण्डमूलरहितानं वाणिज्जं कत्वा एत्तकेनुदयेन सह मूलं देथाति धनदानं पयोगो, तावकालिकदानं उद्धारो’’ति च वदन्ति. तीहि कारणेहीति एत्थ वातेन, पाणकेहि वा गब्भे विनस्सन्ते न पुरिमकम्मुना ओकासो कतो, तप्पच्चया कम्मं विपच्चति. सयमेव पन कम्मुना ओकासे कते न एकन्तेन वातो पाणका वा अपेक्खितब्बाति कम्मस्स विसुं कारणभावो वुत्तोति दट्ठब्बं. निब्बापनीयन्ति उपसमकरं. पटिकम्मन्ति यथा ते न खादन्ति, तथा पटिकरणं. परिवत्तनत्थन्ति आवुधादिना सह उक्खित्तहत्थस्स उक्खिपनवसेन परिवत्तनत्थं. इच्छितत्थस्स देवताय कण्णे कथनवसेन जप्पनं कण्णजप्पनन्ति. आदिच्चपारिचरियाति करवीरमालाहि पूजं कत्वा सकलदिवसं आदिच्चाभिमुखावट्ठानेन आदिच्चस्स परिचरणं. ‘‘सिरव्हायन’’न्ति केचि पठन्ति, तस्सत्थोमन्तं परिजप्पित्वा सिरसा इच्छितस्स अत्थस्स अव्हायनन्ति.

२७. समिद्धिकालेति आयाचितस्स अत्थस्स सिद्धिकाले. सन्तिपटिस्सवकम्मन्ति देवतायाचनाय या सन्ति पटिकत्तब्बा, तस्सा पटिञ्ञापटिस्सवकम्मकरणं, सन्तिया आयाचनप्पयोगोति अत्थो. तस्मिन्ति पटिस्सवफलभूते यथाभिपत्थितकम्मस्मिं, यं ‘‘सचे मे इदं नाम समिज्झिस्सती’’ति वुत्तं. तस्साति सन्तिपटिस्सवस्स, यो ‘‘पणिधी’’ति च वुत्तो. यथापटिस्सवञ्हि उपहारे कते पणिधि आयाचना कता निय्यातिता होतीति. अच्छन्दिकभावमत्तन्ति इत्थिया अकामकभावमत्तं. लिङ्गन्ति पुरिसलिङ्गं. बलिकम्मकरणं उपद्दवपटिबाहनत्थञ्चेव वड्ढिआवहनत्थञ्च. दोसानन्ति पित्तादिदोसानं. एत्थ च वमनन्ति पच्छट्टनं अधिप्पेतं. उद्धंविरेचनन्ति वमनं ‘‘उद्धं दोसानं नीहरण’’न्ति वुत्तत्ता. तथा विरेचनन्ति विरेचनमेव. अधोविरेचनन्ति पन सुद्धिवत्थिकसावत्थिआदि वत्थिकिरियापि अधिप्पेता ‘‘अधो दोसानं नीहरण’’न्ति वुत्तत्ता. सीसविरेचनं सेम्हनीहरणादि. पटलानीति अक्खिपटलानि. सलाकवेज्जकम्मन्ति अक्खिवेज्जकम्मं, इदं वुत्तावसेससालाकियसङ्गहणत्थं वुत्तन्ति दट्ठब्बन्ति. तप्पनादयोपि हि सालाकियानेवाति. मूलानि पधानानि रोगूपसमे समत्थानि भेसज्जानि मूलभेसज्जानि, मूलानं वा ब्याधीनं भेसज्जानि मूलभेसज्जानि. मूलानुबन्धवसेन हि दुविधो ब्याधि. मूलरोगे च तिकिच्छिते येभुय्येन इतरं वूपसमतीति. ‘‘कायतिकिच्छनं दस्सेती’’ति इदं कोमारभच्चसल्लकत्तसालाकियादिकरणविसेसभूततन्तीनं तत्थ तत्थ वुत्तत्ता पारिसेसवसेन वुत्तं, तस्मा तदवसेसाय तन्तियापि इध सङ्गहो दट्ठब्बो. सब्बानि चेतानि आजीवहेतुकानियेव इधाधिप्पेतानि ‘‘मिच्छाजीवेन जीविकं कप्पेन्ती’’ति वुत्तत्ता. यं पन तत्थ तत्थ पाळियं ‘‘इति वा’’ति वुत्तं, तत्थ इतीति पकारत्थे निपातो, वा-इति विकप्पनत्थे. इदं वुत्तं होति इमिना पकारेन, इतो अञ्ञे न वाति. तेन यानि इतो बाहिरकपब्बजिता सिप्पायतनविज्जाट्ठानादीनि जीविकोपायभूतानि आजीवपकता उपजीवन्ति, तेसं परिग्गहो कतोति वेदितब्बो.

महासीलवण्णना निट्ठिता.