मज्झिमसीलवण्णना
११. तत्थ यथाति ओपम्मत्थे निपातो. वाति विकप्पनत्थे. पनाति वचनालङ्कारे. एकेति अञ्ञे. भोन्तोति साधूनं पियसमुदाहारो. साधवो हि परे ‘‘भोन्तो’’ति वा, ‘‘देवानं पिया’’ति वा ‘‘आयस्मन्तो’’ति वा समालपन्ति. यं किञ्चि पब्बज्जं उपगता समणा. जातिमत्तेन ब्राह्मणा. इदं वुत्तं होति – उस्साहं कत्वा मम वण्णं वदमानोपि पुथुज्जनो ‘‘पाणातिपातं पहाय पाणातिपाता पटिविरतो’’तिआदिना परानुद्देसिकनयेन वा यथा पनेके भोन्तो समणब्राह्मणभावं पटिजानमाना, परेहि च तथासम्भावियमाना तदनुरूपपटिपत्तिं अजाननतो, असमत्थतो च न अभिसम्भुणन्ति, न एवमयं, अयं पन समणो गोतमो सब्बथापि समणसारुप्पपटिपदं पूरेसियेवाति एवं अञ्ञुद्देसिकनयेन वा सब्बथापि आचारसीलमत्तमेव वदेय्युं, न तदुत्तरिन्ति.
बीजगामभूतगामसमारम्भपदे सद्दक्कमेन अप्पधानभूतोपि बीजगामभूतगामो निद्दिसितब्बताय पधानभावं पटिलभति. अञ्ञो हि सद्दक्कमो अञ्ञो अत्थक्कमोति आह ‘‘कतमो सो बीजगामभूतगामो’’ति. तस्मिञ्हि विभत्ते तब्बिसयताय समारम्भोपि विभत्तोव होतीति. तेनेवाह भगवा ‘‘मूलबीज’’न्तिआदि. मूलमेव बीजं मूलबीजं, मूलं बीजं एतस्सातिपि मूलबीजं. सेसेसुपि एसेव नयो. फळुबीजन्ति पब्बबीजं. पच्चयन्तरसमवाये सदिसफलुप्पत्तिया विसेसकारणभावतो विरुहणसमत्थे सारफले निरुळ्हो बीज-सद्दो तदत्थसंसिद्धिया मूलादीसुपि केसुचि पवत्ततीति मूलादितो निवत्तनत्थं एकेन बीज-सद्देन विसेसेत्वा वुत्तं ‘‘बीजबीज’’न्ति. ‘‘रूपरूपं, दुक्खदुक्ख’’न्ति (सं. नि. ४.३२७) च यथा. कस्मा पनेत्थ बीजगामभूतगामं पुच्छित्वा बीजगामो एव विभत्तोति? न खो पनेतं एवं दट्ठब्बं. ननु अवोचुम्ह ‘‘मूलमेव बीजं मूलबीजं, मूलं बीजं एतस्सातिपि मूलबीजन्ति’’. तत्थ पुरिमेन बीजगामो निद्दिट्ठो, दुतियेन भूतगामो, दुविधोपेस सामञ्ञनिद्देसेन, मूलबीजञ्च मूलबीजञ्च मूलबीजन्ति एकसेसनयेन वा पाळियं निद्दिट्ठोति वेदितब्बो. तेनेवाह ‘‘सब्बञ्हेत’’न्तिआदि.
१२. ‘‘सन्निधिकतस्सा’’ति एतेन ‘‘सन्निधिकारपरिभोग’’न्ति एत्थ कार-सद्दस्स कम्मत्थतं दस्सेति. यथा वा ‘‘आचयंगमिनो’’ति वत्तब्बे अनुनासिकलोपेन ‘‘आचयगामिनो’’ति (ध. स. १०) निद्देसो कतो, एवं ‘‘सन्निधिकारं परिभोग’’न्ति वत्तब्बे अनुनासिकलोपेन ‘‘सन्निधिकारपरिभोग’’न्ति वुत्तं, सन्निधिं कत्वा परिभोगन्ति अत्थो.
सम्मा किलेसे लिखतीति सल्लेखो, सुत्तन्तनयेन पटिपत्ति. परियायति कप्पीयतीति परियायो, कप्पियवाचानुसारेन पटिपत्ति. किलेसेहि आमसितब्बतो आमिसं, यं किञ्चि उपभोगारहं वत्थु. तेनेवाह ‘‘आमिसन्ति वुत्तावसेस’’न्ति. नयदस्सनञ्हेतं सन्निधिवत्थूनं. उदककद्दमेति उदके च कद्दमे च. अच्छथाति निसीदथ. गीवायामकन्ति गीवं आयमित्वा, यथा च भुत्ते अतिभुत्तताय गीवा आयमितब्बाव होति, एवन्ति अत्थो. चतुभागमत्तन्ति कुडुबमत्तं. ‘‘कप्पियकुटिय’’न्तिआदि विनयवसेन वुत्तं.
१३. एत्तकम्पीति विनिच्छयविचारणावत्थुकित्तनम्पि. पयोजनमत्तमेवाति पदत्थयोजनमत्तमेव. यस्स पन पदस्स वित्थारकथं विना न सक्का अत्थो विञ्ञातुं, तत्थ वित्थारकथापि पदत्थसङ्गहमेव गच्छति. कुतूहलवसेन पेक्खितब्बतो पेक्खा, नटसत्थविधिना नटानञ्च पयोगो. नटसमूहेन पन जनसमूहे करणवसेन ‘‘नटसमज्ज’’न्ति वुत्तं, सारसमासे ‘‘पेक्खा मह’’न्ति वुत्तं. घनताळं नाम दण्डमयताळं, सिलासलाकताळं वा. एकेति सारसमासाचरिया, उत्तरविहारवासिनो च. यथा चेत्थ, एवं इतो परेसुपि ‘‘एके’’ति आगतट्ठानेसु. चतुरस्सअम्बणकताळं नाम रुक्खसारदण्डादीसु येन केनचि चतुरस्सअम्बणकं कत्वा चतूसु पस्सेसु चम्मेन ओनन्धित्वा कतवादितं. अब्भोक्किरणं रङ्गबलीकरणं, या ‘‘नन्दी’’ति वुच्चति. सोभनकरन्ति सोभनकरणं, ‘‘सोभनघरक’’न्ति सारसमासे वुत्तं. चण्डालानमिदन्ति चण्डालं. साणे उदकेन तेमेत्वा अञ्ञमञ्ञं आकोटनकीळा साणधोवनं. इन्दजालेनाति अट्ठिधोवनमन्तं परिजप्पित्वा यथा परे अट्ठीनियेव पस्सन्ति, एवं तचादीनं अन्तरधापनमायाय. सकटब्यूहादीति आदि-सद्देन चक्कपदुमकळीरब्यूहादिं सङ्गण्हाति.
१४. पदानीति सारीनं पतिट्ठानट्ठानानि. दसपदं नाम द्वीहि पन्तीहि वीसतिया पदेहि कीळनजूतं. पासकं वुच्चति छसु पस्सेसु एकेकं याव छक्कं दस्सेत्वा कतकीळनकं, तं वड्ढेत्वा यथालद्धं एककादिवसेन सारियो अपनेन्ता उपनेन्ता च कीळन्ति. घटेन कीळा घटिकाति एके. बहूसु सलाकासु विसेसरहितं एकं सलाकं गहेत्वा तासु पक्खिपित्वा पुन तस्सेव उद्धरणं सलाकहत्थन्ति एके. पण्णेन वंसाकारेन कता नाळिका. तेनेवाह ‘‘तं धमन्ता’’ति. ‘‘पुच्छन्तस्स मुखागतं अक्खरं गहेत्वा नट्ठमुत्ति लाभालाभादिजाननकीळा अक्खरिका’’तिपि वदन्ति. ‘‘वादितानुरूपं नच्चनं गायनं वा यथावज्जं’’ तिपि वदन्ति. ‘‘एवं कते जयो भविस्सति, अञ्ञथा पराजयो’’ति जयपराजये पुरक्खत्वा पयोगकरणवसेन परिहारपथादीनम्पि जूतपमादट्ठानभावो वेदितब्बो. पङ्गचीरादीहिपि वंसादीहि कातब्बकिच्चसिद्धिअसिद्धिजयपराजयावहो पयोगो वुत्तोति दट्ठब्बं. ‘‘यथावज्ज’’न्ति च काणादीहि सदिसताकारदस्सनेहि जयपराजयवसेन जूतकीळितभावेन वुत्तं.
१५. वाळरूपानीति आहरिमानि वाळरूपानि. ‘‘अकप्पियमञ्चोव पल्लङ्को’’ति सारसमासे. वानविचित्तन्ति भित्तिच्छदादिवसेन वानेन विचित्रं. रुक्खतूललतातूलपोटकीतूलानं वसेन तिण्णं तूलानं. उद्दलोमियं केचीति सारसमासाचरिया, उत्तरविहारवासिनो च. तथा एकन्तलोमियं. कोसेय्यकट्टिस्समयन्ति कोसेय्यकस्सटमयं. सुद्धकोसेय्यन्ति रतनपरिसिब्बनरहितं. ‘‘ठपेत्वा तूलिक’’न्ति एतेन रतनपरिसिब्बनरहितापि तूलिका न वट्टतीति दीपेति. ‘‘रतनपरिसिब्बितानी’’ति इमिना यानि रतनपरिसिब्बितानि, तानि भूमत्थरणवसेन, यथानुरूपं मञ्चपीठादीसु च उपनेतुं वट्टतीति दीपितं होति. अजिनचम्मेहीति अजिनमिगचम्मेहि. तानि किर चम्मानि सुखुमानि, तस्मा दुपट्टतिपट्टानि कत्वा सिब्बन्ति. तेन वुत्तं ‘‘अजिनप्पवेणी’’ति. वुत्तनयेनाति विनये वुत्तनयेन.
१६. अलङ्कारञ्जनमेव न भेसज्जं मण्डनानुयोगस्स अधिप्पेतत्ता. माला-सद्दो सासने सुद्धपुप्फेसुपि निरुळ्होति आह ‘‘बद्धमाला वा’’ति. मत्तिककक्कन्ति ओसधेहि अभिसङ्खतं योगमत्तिककक्कं. चलितेति कुपिते. लोहिते सन्निसिन्नेति दुट्ठलोहिते खीणे.
१७. दुग्गतितो संसारतो च निय्याति एतेनाति निय्यानं, सग्गमग्गो मोक्खमग्गो च. तं निय्यानं अरहति, निय्याने वा नियुत्ता, निय्यानं वा फलभूतं एतिस्सा अत्थीति निय्यानिका, वचीदुच्चरितसंकिलेसतो निय्यातीति वा ई-कारस्स रस्सत्तं, य-कारस्स च क-कारं कत्वा निय्यानिका, चेतनाय सद्धिं सम्फप्पलापा वेरमणि. तप्पटिपक्खतो अनिय्यानिका, तस्सा भावो अनिय्यानिकत्तं, तस्मा अनिय्यानिकत्ता. तिरच्छानभूताति तिरोकरणभूता. कम्मट्ठानभावेति अनिच्चतापटिसंयुत्तचतुसच्चकम्मट्ठानभावे. सह अत्थेनाति सात्थकं, हितपटिसंयुत्तन्ति अत्थो. विसिखाति घरसन्निवेसो, विसिखागहणेन च तन्निवासिनो गहिता ‘‘गामो आगतो’’तिआदीसु विय. तेनेवाह ‘‘सूरा समत्था’’ति, ‘‘सद्धा पसन्ना’’ति च. कुम्भट्ठानापदेसेन कुम्भदासियो वुत्ताति आह ‘‘कुम्भदासीकथा वा’’ति. उप्पत्तिठितिसम्भारादिवसेन लोकं अक्खायतीति लोकक्खायिका.
१८. सहितन्ति पुब्बापराविरुद्धं.
१९. दूतस्स कम्मं दूतेय्यं, तस्स कथा दूतेय्यकथा.
२०. तिविधेनाति सामन्तजप्पनइरियापथसन्निस्सितपच्चयपटिसेवनभेदतो तिप्पकारेन. विम्हापयन्तीति ‘‘अहो अच्छरियपुरिसो’’ति अत्तनि परेसं विम्हयं उप्पादेन्ति. लपन्तीति अत्तानं, दायकं वा उक्खिपित्वा यथा सो किञ्चि ददाति, एवं उक्काचेत्वा कथेन्ति. निमित्तेन चरन्ति, निमित्तं वा करोन्तीति नेमित्तिका निमित्तन्ति च परेसं पच्चय दानसञ्ञुप्पादकं कायवचीकम्मं वुच्चति. निप्पिंसन्तीति निप्पेसा, निप्पेसायेव निप्पेसिका, निप्पेसोति च सठपुरिसो विय लाभसक्कारत्थं अक्कोसखुंसनुप्पण्डनपरपिट्ठिमंसिकतादि.
मज्झिमसीलवण्णना निट्ठिता.