चूळसीलवण्णना

७. निवत्तो अमूलकत्ता विस्सज्जेतब्बताभावतो. अनुवत्ततियेव विस्सज्जेतब्बताय अधिकतभावतो. अनुसन्धिं दस्सेस्सति ‘‘अत्थि भिक्खवे’’तिआदिना. ओरन्ति वा अपरभागो ‘‘ओरतो भोगं, ओरं पार’’न्तिआदीसु विय. अथ वा हेट्ठाअत्थो ओर-सद्दो ‘‘ओरं आगमनाय ये पच्चया, ते ओरम्भागियानि संयोजनानी’’तिआदीसु विय. सीलञ्हि समाधिपञ्ञायो अपेक्खित्वा अपरभागो, हेट्ठाभूतञ्च होतीति. सीलमत्तकन्ति एत्थ मत्त-सद्दो अप्पकत्थो वा ‘‘भेसज्जमत्ता’’तिआदीसु (दी. नि. १.४४७) विय. विसेसनिवत्तिअत्थो वा ‘‘अवितक्कविचारमत्ता धम्मा (ध. स. तिकमातिका ६), मनोमत्ता धातु मनोधातू’’ति च आदीसु विय. ‘‘अप्पमत्तकं, ओरमत्तक’’न्ति पदद्वयेन सामञ्ञतो वुत्तोयेव हि अत्थो सीलमत्तकन्ति विसेसवसेन वुत्तो. अथ वा सीलेनपि तदेकदेसस्सेव सङ्गहणत्थं अप्पकत्थवाचको, विसेसनिवत्तिअत्थो एव वा ‘‘सीलमत्तक’’न्ति एत्थ मत्त-सद्दो वुत्तो. तथा हि इन्द्रियसंवरपच्चयसन्निस्सितसीलानि इध देसनं अनारुळ्हानि. न हि तानि पातिमोक्खआजीवपारिसुद्धिसीलानि विय सब्बपुथुज्जनेसु पाकटानीति. ‘‘उस्साहं कत्वा’’ति एतेन ‘‘वदमानो’’ति एत्थ सत्तिअत्थं मान-सद्दं दस्सेति.

अलङ्करणं विभूसनं अलङ्कारो, कुण्डलादिपसाधनं वा. ऊनट्ठानपूरणं मण्डनं. मण्डनेति मण्डनहेतु. अथ वा मण्डतीति मण्डनो, मण्डनजातिको पुरिसो. बहुवचनत्थे च इदं एकवचनं, मण्डनसीलेसूति अत्थो. परिपूरकारीति एत्थ इति-सद्दो आदिअत्थो, पकारत्थो वा, तेन सकलम्पि सीलथोमन सुत्तं दस्सेति. चन्दनन्ति चन्दनसहचरणतो चन्दनगन्धो, तथा तगरादीसुपि. सतञ्च गन्धोति एत्थ गन्धो वियाति गन्धोति वुत्तो सीलनिबन्धनो थुतिघोसो. सीलञ्हि कित्तिया निमित्तं. यथाह ‘‘सीलवतो सीलसम्पन्नस्स कल्याणो कित्तिसद्दो अब्भुग्गच्छती’’ति (दी. नि. २.१५०; अ. नि. ५.२१३; महाव. २८५). पवायतीति पकासति. गन्धाव गन्धजाता.

‘‘अप्पकं बहुक’’न्ति इदं पारापारं विय अञ्ञमञ्ञं उपनिधाय वुच्चतीति आह ‘‘उपरिगुणे उपनिधाया’’ति. सीलञ्हीति एत्थ हि-सद्दो हेतुअत्थो, तेन इदं दस्सेति ‘‘यस्मा सीलं किञ्चापि पतिट्ठाभावेन समाधिस्स बहुकारं, पभावादिगुणविसेसे पनस्स उपनिधाय कलम्पि न उपेति, तथा समाधि च पञ्ञाया’’ति. तेनेवाह ‘‘तस्मा’’तिआदि. इदानि ‘‘कथ’’न्ति पुच्छित्वा समाधिस्स आनुभावं वित्थारतो विभावेति. ‘‘अभि…पे… मूले’’ति इदं यमकपाटिहारियस्स सुपाकटभावदस्सनत्थं, अञ्ञेहि बोधिमूलञातिसमागमादीसु कतपाटिहारियेहि विसेसनत्थञ्च वुत्तं. यमकपाटिहारियकरणत्थाय हि भगवतो चित्ते उप्पन्ने तदनुच्छविकं ठानं इच्छितब्बन्ति रतनमण्डपादि सक्कस्स देवरञ्ञो आणाय विस्सकम्मुना निम्मितन्ति वदन्ति, भगवताव निम्मितन्ति अपरे. ‘‘यो कोचि एवरूपं पाटिहारियं कातुं समत्थो अत्थि चे, आगच्छतू’’ति चोदनासदिसत्ता वुत्तं ‘‘अत्तादानपरिदीपन’’न्ति. तत्थ अत्तादानं अनुयोगो, तित्थियानं तथा कातुं असमत्थत्ता, ‘‘करिस्सामा’’ति पुब्बे उट्ठितत्ता तित्थियपरिमद्दनं.

उपरिमकायतोतिआदि पटिसम्भिदामग्गे (पटि. म. १.११६).

तत्थायं पाळिसेसो –

‘‘हेट्ठिमकायतो अग्गिक्खन्धो पवत्तति, उपरिमकायतो उदकधारा पवत्तति. पुरत्थिमकायतो अग्गि, पच्छिमकायतो उदकं. पच्छिमकायतो अग्गि, पुरत्थिमकायतो उदकं. दक्खिणअक्खितो अग्गि, वामअक्खितो उदकं. वामअक्खितो अग्गि, दक्खिणअक्खितो उदकं. दक्खिणकण्णसोततो अग्गि, वामकण्णसोततो उदकं. वामकण्णसोततो अग्गि, दक्खिणकण्णसोततो उदकं. दक्खिणनासिकासोततो अग्गि, वामनासिकासोततो उदकं. वामनासिकासोततो अग्गि, दक्खिणनासिकासोततो उदकं. दक्खिणअंसकूटतो अग्गि, वामअंसकूटतो उदकं. वामअंसकूटतो अग्गि, दक्खिणअंसकूटतो उदकं. दक्खिणहत्थतो अग्गि, वामहत्थतो उदकं. वामहत्थतो अग्गि, दक्खिणहत्थतो उदकं. दक्खिणपस्सतो अग्गि, वामपस्सतो उदकं. वामपस्सतो अग्गि, दक्खिणपस्सतो उदकं. दक्खिणपादतो अग्गि, वामपादतो उदकं. वामपादतो अग्गि, दक्खिणपादतो उदकं. अङ्गुलङ्गुलेहि अग्गि, अङ्गुलन्तरिकाहि उदकं. अङ्गुलन्तरिकाहि अग्गि, अङ्गुलङ्गुलेहि उदकं. एकेकलोमतो अग्गि, एकेकलोमतो उदकं. लोमकूपतो लोमकूपतो अग्गिक्खन्धो पवत्तति, लोमकूपतो लोमकूपतो उदकधारा पवत्तती’’ति (पटि. म. १.११६).

अट्ठकथायं पन ‘‘एकेकलोमकूपतो’’ति आगतं.

‘‘छन्नं वण्णानन्ति आदिनयप्पवत्त’’न्ति एत्थापि नीलानं पीतकानं लोहितकानं ओदातानं मञ्जिट्ठानं पभस्सरानन्ति अयं पाळिसेसो. ‘‘सुवण्णवण्णा रस्मियो’’ति इदं तासं येभुय्यताय वुत्तं. वित्थारेतब्बन्ति एत्थापि ‘‘सत्था तिट्ठति, निम्मितो चङ्कमति वा निसीदति वा सेय्यं वा कप्पेती’’तिआदिना चतूसु इरियापथेसु एकेकमूलका सत्थुवसेन चत्तारो, निम्मितवसेन चत्तारोति सब्बेव अट्ठ वारे वित्थारेतब्बं.

मधुपायासन्ति मधुसित्तं पायासं. अत्ता मित्तो मज्झत्तो वेरीति चतूसु सीमसम्भेदवसेन चतुरङ्गसमन्नागतं मेत्ताकम्मट्ठानं. ‘‘चतुरङ्गसमन्नागत’’न्ति इदं पन ‘‘वीरियाधिट्ठान’’न्ति एतेनापि योजेतब्बं. तत्थ ‘‘कामं तचो च न्हारु चा’’तिआदिपाळि (म. नि. २.१८४; सं. नि. २.२२; अ. नि. २.५; अ. नि. ८.१३; महानि. १९६) वसेन चतुरङ्गसमन्नागतता वेदितब्बा. ‘‘किच्छं वतायं लोको आपन्नो’’तिआदिना (दी. नि. २.५७; सं. नि. २.४) जरामरणमुखेन पच्चयाकारे ञाणं ओतारेत्वा. आनापानचतुत्थज्झानन्ति एत्थापि ‘‘सब्बबुद्धानं आचिण्ण’’न्ति पदं विभत्तिविपरिणामं कत्वा योजेतब्बं. तम्पि हि सब्बबुद्धानं आचिण्णमेवाति वदन्ति. छत्तिंसकोटिसतसहस्समुखेन महावजिरञाणगब्भं गण्हापेन्तो विपस्सनंवड्ढेत्वा. द्वत्तिंसदोणगण्हनप्पमाणं कुण्डं कोलम्बो. दरिभागो कन्दरो. चक्कवाळपादेसु महासमुद्दो चक्कवाळमहासमुद्दो.

‘‘दुवे पुथुज्जना’’तिआदि पुथुज्जने लब्भमानविभागदस्सनत्थं वुत्तं, न मूलपरियायवण्णनादीसु विय पुथुज्जनविसेसनिद्धारणत्थं. सब्बोपि हि पुथुज्जनो भगवतो उपरि गुणे विभावेतुं न सक्कोति, तिट्ठतु पुथुज्जनो, सावकपच्चेकबुद्धानम्पि अविसया बुद्धगुणा. तथा हि वक्खति ‘‘सोतापन्ना’’तिआदि (दी. नि. अट्ठ. १.८). वाचुग्गतकरणं उग्गहो. अत्थपरिपुच्छनं परिपुच्छा. अट्ठकथावसेन अत्थस्स सवनं सवनं. ब्यञ्जनत्थानं सुनिक्खेपसुदस्सनेन धम्मस्स परिहरणं धारणं. एवं सुतधातपरिचितानं मनसानुपेक्खनं पच्चवेक्खणं. बहूनं नानप्पकारानं किलेसानं सक्कायदिट्ठिया च अविहतत्ता ता जनेन्ति, ताहि वा जनिताति पुथुज्जना. अविघातमेव वा जन-सद्दो वदति. पुथु सत्थारानं मुखुल्लोकिकाति एत्थ पुथू जना सत्थुपटिञ्ञा एतेसन्ति पुथुज्जनाति वचनत्थो. पुथु…पे… अवुट्ठिताति एत्थ जनेतब्बा, जायन्ति वा एत्थाति जना, गतियो. पुथू जना एतेसन्ति पुथुज्जना. इतो परे जायन्ति एतेहीति जना, अभिसङ्खारादयो. ते एतेसं पुथू विज्जन्तीति पुथुज्जना. अभिसङ्खरणादि अत्थो एव वा जन-सद्दो दट्ठब्बो. कामरागभवरागदिट्ठिअविज्जा ओघा. रागग्गिआदयो सन्तापा. तेयेव, सब्बेपि वा किलेसा परिळाहा. पुथु पञ्चसु कामगुणेसु रत्ताति एत्थ जायतीति जनो, रागो गेधोति एवं आदिको. पुथु जनो एतेसन्ति पुथुज्जना, पुथूसु वा जना जाता रत्ताति एवं रागादिअत्थो एव वा जन-सद्दो दट्ठब्बो. पलिबुद्धाति सम्बुद्धा, उपद्दुता वा. ‘‘पुथूनं गणनपथमतीतान’’न्तिआदिना पुथू जना पुथुज्जनाति दस्सेति.

येहि गुणविसेसेहि निमित्तभूतेहि भगवति तथागत-सद्दो पवत्तो, तंदस्सनत्थं ‘‘अट्ठहि कारणेहि भगवा तथागतो’’तिआदिमाह. गुणनेमित्तकानेव हि भगवतो सब्बानि नामानि. यथाह –

‘‘असङ्ख्येय्यानि नामानि, सगुणेन महेसिनो;

गुणेन नाममुद्धेय्यं, अपि नामसहस्सतो’’ति. (ध. स. अट्ठ. १३१३; उदा. अट्ठ. ५३; पटि. म. अट्ठ. १.१.७६);

तथा आगतोति एत्थ आकारनियमनवसेन ओपम्मसम्पटिपादनत्थो तथा-सद्दो. सामञ्ञजोतनाय विसेसावट्ठानतो पटिपदागमनत्थो आगत-सद्दो, न ञाणगमनत्थो ‘‘तथलक्खणं आगतो’’तिआदीसु (दी. नि. अट्ठ. १.७; म. नि. अट्ठ. १.१२; सं. नि. अट्ठ. २.४.७८; अ. नि. अट्ठ. १.१.१७०; उदा. अट्ठ. १८; पटि. म. अट्ठ. १.१.३७; थेरगा. अट्ठ. १.३; इतिवु. अट्ठ. ३८; महानि. अट्ठ. १४) विय, नापि कायगमनादिअत्थो ‘‘आगतो खो महासमणो, मागधानं गिरिब्बज’’न्तिआदीसु (महाव. ६२) विय. तत्थ यदाकारनियमनवसेन ओपम्मसम्पटिपादनत्थो तथा-सद्दो, तं करुणापधानत्ता महाकरुणामुखेन पुरिमबुद्धानं आगमनपटिपदं उदाहरणवसेन सामञ्ञतो दस्सेन्तो यंतंसद्दानं एकन्तसम्बन्धभावतो ‘‘यथा सब्बलोक…पे… आगता’’ति आह. तं पन पटिपदं महापदानसुत्तादीसु (दी. नि. २.४) सम्बहुलनिद्देसेन सुपाकटानं आसन्नानञ्च विपस्सीआदीनं छन्नं सम्मासम्बुद्धानं वसेन निदस्सेन्तो ‘‘यथा विपस्सी भगवा’’तिआदिमाह. तत्थ येन अभिनीहारेनाति मनुस्सत्तलिङ्गसम्पत्तिहेतुसत्थारदस्सनपब्बज्जाअभिञ्ञादिगुणसम्पत्तिअधिकारछन्दानं वसेन अट्ठङ्गसमन्नागतेन कायप्पणिधानमहापणिधानेन. सब्बेसञ्हि बुद्धानं कायप्पणिधानं इमिनाव अभिनीहारेन समिज्झतीति. एवं महाभिनीहारवसेन ‘‘तथागतो’’ति पदस्स अत्थं दस्सेत्वा इदानि पारमीपूरणवसेन दस्सेतुं ‘‘यथा विपस्सी भगवा…पे… कस्सपो भगवा दानपारमिं पूरेत्वा’’तिआदिमाह.

एत्थ च सुत्तन्तिकानं महाबोधियानपटिपदाय कोसल्लजननत्थं पारमीसु अयं वित्थारकथा – का पनेता पारमियो? केनट्ठेन पारमियो? कतिविधा चेता? को तासं कमो? कानि लक्खणरसपच्चुपट्ठानपदट्ठानानि? को पच्चयो? को संकिलेसो? किं वोदानं? को पटिपक्खो? का पटिपत्ति? को विभागो? को सङ्गहो? को सम्पादनूपायो? कित्तकेन कालेन सम्पादनं? को आनिसंसो? किं चेतासं फलन्ति?

तत्रिदं विस्सज्जनं – का पनेता पारमियोति. तण्हामानादीहि अनुपहता करुणूपायकोसल्लपरिग्गहिता दानादयो गुणा पारमियो.

केनट्ठेन पारमियोति दानसीलादिगुणविसेसयोगेन सत्तुत्तमताय परमा महासत्ता बोधिसत्ता, तेसं भावो, कम्मं वा पारमी, दानादिकिरिया. अथ वा परतीति परमो, दानादिगुणानं पूरको पालको च बोधिसत्तो. परमस्स अयं, परमस्स वा भावो, कम्मं वा पारमी, दानादिकिरियाव. अथ वा परं सत्तं अत्तनि मवति बन्धति गुणविसेसयोगेन, परं वा अधिकतरं मज्जति सुज्झति संकिलेसमलतो, परं वा सेट्ठं निब्बानं विसेसेन मयति गच्छति, परं वा लोकं पमाणभूतेन ञाणविसेसेन इधलोकं विय मुनाति परिच्छिन्दति, परं वा अतिविय सीलादिगुणगणं अत्तनो सन्ताने मिनोति पक्खिपति, परं वा अत्तभूततो धम्मकायतो अञ्ञं, पटिपक्खं वा तदनत्थकरं किलेसचोरगणं मिनाति हिंसतीति परमो, महासत्तो. ‘‘परमस्स अय’’न्तिआदि वुत्तनयेनेव योजेतब्बं. पारे वा निब्बाने मज्जति सुज्झति सत्ते च सोधेति, तत्थ वा सत्ते मवति बन्धति योजेति, तं वा मयति गच्छति गमेति च, मुनाति वा तं याथावतो, तत्थ वा सत्ते मिनोति पक्खिपति, किलेसारिं वा सत्तानं तत्थ मिनाति हिंसतीति पारमी, महापुरिसो. तस्स भावो, कम्मं वा पारमिता, दानादिकिरियाव. इमिना नयेन पारमीनं सद्दत्थो वेदितब्बो.

कतिविधाति सङ्खेपतो दसविधा, ता पन पाळियं सरूपतो आगतायेव. यथाह –

‘‘विचिनन्तो तदा दक्खिं, पठमं दानपारमि’’न्तिआदि (बु. वं. ११६).

यथा चाह –

‘‘कति नु खो भन्ते बुद्धकारका धम्मा? दस खो सारिपुत्त बुद्धकारका धम्मा. कतमे दस? दानं खो सारिपुत्त बुद्धकारको धम्मो, सीलं नेक्खम्मं पञ्ञा वीरियं खन्ति सच्चमधिट्ठानं मेत्ता उपेक्खा बुद्धकारको धम्मो, इमे खो सारिपुत्त दस बुद्धकारका धम्माति. इदमवोच भगवा, इदं वत्वान सुगतो अथापरं एतदवोच सत्था –

‘दानं सीलञ्च नेक्खम्मं, पञ्ञा वीरियेन पञ्चमं;

खन्ति सच्चं अधिट्ठानं, मेत्तुपेक्खाति ते दसा’ति’’.

केचि पन ‘‘छब्बिधा’’ति वदन्ति, तं एतासं सङ्गहवसेन वुत्तं. सो पन सङ्गहो परतो आविभविस्सति.

को तासं कमोति एत्थ कमो नाम देसनाक्कमो, सो च पठमसमादानहेतुको, समादानं पविचयहेतुकं, इति यथा आदिम्हि पविचिता समादिन्ना च, तथा देसिता. तत्थ च दानं सीलस्स बहूपकारं सुकरञ्चाति तं आदिम्हि वुत्तं. दानं सीलपरिग्गहितं महप्फलं होति महानिसंसन्ति दानानन्तरं सीलं वुत्तं. सीलं नेक्खम्मपरिग्गहितं, नेक्खम्मं पञ्ञापरिग्गहितं, पञ्ञा वीरियपरिग्गहिता, वीरियं खन्तिपरिग्गहितं, खन्ति सच्चपरिग्गहिता, सच्चं अधिट्ठानपरिग्गहितं, अधिट्ठानं मेत्तापरिग्गहितं, मेत्ता उपेक्खापरिग्गहिता महप्फला होति महानिसंसाति मेत्तानन्तरं उपेक्खा वुत्ता. उपेक्खा पन करुणापरिग्गहिता, करुणा च उपेक्खापरिग्गहिताति वेदितब्बा. कथं पन महाकारुणिका बोधिसत्ता सत्तेसु उपेक्खका होन्तीति? उपेक्खितब्बयुत्तेसु कञ्चि कालं उपेक्खका होन्ति, न पन सब्बत्थ, सब्बदा चाति केचि. अपरे पन न सत्तेसु उपेक्खका, सत्तकतेसु पन विप्पकारेसु उपेक्खका होन्तीति.

अपरो नयो – पचुरजनेसुपि पवत्तिया सब्बसत्तसाधारणत्ता, अप्पफलत्ता, सुकरत्ता च आदिम्हि दानं वुत्तं. सीलेनदायकपटिग्गाहकसुद्धितो, परानुग्गहं वत्वा परपीळानिवत्तिवचनतो, किरियधम्मं वत्वा अकिरियधम्मवचनतो, भोगसम्पत्तिहेतुं वत्वा भवसम्पत्तिहेतुवचनतो च दानस्स अनन्तरं सीलं वुत्तं. नेक्खम्मेन सीलसम्पत्तिसिद्धितो, कायवचीसुचरितं वत्वा मनोसुचरितवचनतो, विसुद्धसीलस्स सुखेनेव झानसमिज्झनतो, कम्मापराधप्पहानेन पयोगसुद्धिं वत्वा किलेसापराधप्पहानेन आसयसुद्धिवचनतो, वीतिक्कमप्पहानेन चित्तस्स परियुट्ठानप्पहानवचनतो च सीलस्स अनन्तरं नेक्खम्मं वुत्तं. पञ्ञाय नेक्खम्मस्स सिद्धिपरिसुद्धितो, झानाभावे पञ्ञाभाववचनतो. समाधिपदट्ठाना हि पञ्ञा, पञ्ञापच्चुपट्ठानो च समाधि. समथनिमित्तं वत्वा उपेक्खानिमित्तवचनतो, परहितज्झानेन परहितकरणूपायकोसल्लवचनतो च नेक्खम्मस्स अनन्तरं पञ्ञा वुत्ता. वीरियारम्भेन पञ्ञाकिच्चसिद्धितो, सत्तसुञ्ञताधम्मनिज्झानक्खन्तिं वत्वा सत्तहिताय आरम्भस्स अच्छरियतावचनतो, उपेक्खानिमित्तं वत्वा पग्गहनिमित्तवचनतो, निसम्मकारितं वत्वा उट्ठानवचनतो च. निसम्मकारिनो हि उट्ठानं फलविसेसमावहतीति पञ्ञाय अनन्तरं वीरियं वुत्तं.

वीरियेन तितिक्खासिद्धितो. वीरियवा हि आरद्धवीरियत्ता सत्तसङ्खारेहि उपनीतं दुक्खं अभिभुय्य विहरति वीरियस्स तितिक्खालङ्कारभावतो. वीरियवतो हि तितिक्खा सोभति. पग्गहनिमित्तं वत्वा समथनिमित्तवचनतो, अच्चारम्भेन उद्धच्चदोसप्पहानवचनतो. धम्मनिज्झानक्खन्तिया हि उद्धच्चदोसो पहीयति. वीरियवतो सातच्चकरणवचनतो. खन्तिबहुलो हि अनुद्धतो सातच्चकारी होति. अप्पमादवतो परहितकिरियारम्भे पच्चुपकारतण्हाभाववचनतो. याथावतो धम्मनिज्झाने हि सति तण्हा न होति. परहितारम्भे परमेपि परकतदुक्खसहनभाववचनतो च वीरियस्स अनन्तरं खन्ति वुत्ता. सच्चेन खन्तिया चिराधिट्ठानतो, अपकारिनो अपकारखन्तिं वत्वा तदुपकारकरणे अविसंवादवचनतो, खन्तिया अपवादवाचाविकम्पनेन भूतवादिताय अविजहनवचनतो, सत्तसुञ्ञताधम्मनिज्झानक्खन्तिं वत्वा तदुपब्रूहितञाणसच्चवचनतो च खन्तिया अनन्तरं सच्चं वुत्तं. अधिट्ठानेन सच्चसिद्धितो. अचलाधिट्ठानस्स हि विरति सिज्झति. अविसंवादितं वत्वा तत्थ अचलभाववचनतो. सच्चसन्धो हि दानादीसु पटिञ्ञानुरूपं निच्चलोव पवत्तति. ञाणसच्चं वत्वा सम्भारेसु पवत्तिनिट्ठापनवचनतो. यथाभूतञाणवा हि बोधिसम्भारेसु अधितिट्ठति, ते च निट्ठापेति पटिपक्खेहि अकम्पियभावतोति सच्चस्स अनन्तरं अधिट्ठानं वुत्तं. मेत्ताय परहितकरणसमादानाधिट्ठानसिद्धितो, अधिट्ठानं वत्वा हितूपसंहारवचनतो. बोधिसम्भारे हि अधितिट्ठमानो मेत्ताविहारी होति. अचलाधिट्ठानस्स समादानाविकोपनतो, समादानसम्भवतो च अधिट्ठानस्स अनन्तरं मेत्ता वुत्ता. उपेक्खाय मेत्ताविसुद्धितो, सत्तेसु हितूपसंहारं वत्वा तदपराधेसु उदासीनतावचनतो, मेत्ताभावनं वत्वा तन्निस्सन्दभावनावचनतो, ‘‘हितकामसत्तेपि उपेक्खको’’ति अच्छरियगुणभाववचनतो च मेत्ताय अनन्तरं उपेक्खा वुत्ताति एवमेतासं कमो वेदितब्बो.

कानि लक्खणरसपच्चुपट्ठानपदट्ठानानीति? एत्थ अविसेसेन ताव सब्बापि पारमियो परानुग्गहलक्खणा, परेसं उपकारकरणरसा, अविकम्पनरसा वा, हितेसितापच्चुपट्ठाना, बुद्धत्तपच्चुपट्ठाना वा, महाकरुणापदट्ठाना, करुणूपायकोसल्लपदट्ठाना वा.

विसेसेन पन यस्मा करुणूपायकोसल्लपरिग्गहिता अत्तुपकरणपरिच्चागचेतना दानपारमिता. करुणूपायकोसल्लपरिग्गहितं कायवचीसुचरितं अत्थतो अकत्तब्बविरति, कत्तब्बकरणचेतनादयो च सीलपारमिता. करुणूपायकोसल्लपरिग्गहितो आदीनवदस्सनपुब्बङ्गमो कामभवेहि निक्खमनचित्तुप्पादो नेक्खम्मपारमिता. करुणूपायकोसल्लपरिग्गहितो धम्मानं सामञ्ञविसेसलक्खणावबोधो पञ्ञापारमिता. करुणूपायकोसल्लपरिग्गहितो कायचित्तेहि परहितारम्भो वीरियपारमिता. करुणूपायकोसल्लपरिग्गहितं सत्तसङ्खारापराधसहनं अदोसप्पधानो तदाकारप्पवत्तो चित्तुप्पादो खन्तिपारमिता. करुणूपायकोसल्लपरिग्गहितं विरतिचेतनादिभेदं अविसंवादनं सच्चपारमिता. करुणूपायकोसल्लपरिग्गहितं अचलसमादानाधिट्ठानं तदाकारप्पवत्तो चित्तुप्पादो अधिट्ठानपारमिता. करुणूपायकोसल्लपरिग्गहितो लोकस्स हितूपसंहारो अत्थतो अब्यापादो मेत्तापारमिता. करुणूपायकोसल्लपरिग्गहिता अनुनयपटिघविद्धंसिनी इट्ठानिट्ठेसु सत्तसङ्खारेसु समप्पवत्ति उपेक्खापारमिता.

तस्मा परिच्चागलक्खणं दानं, देय्यधम्मे लोभविद्धंसनरसं, अनासत्तिपच्चुपट्ठानं, भवविभवसम्पत्तिपच्चुपट्ठानं वा, परिच्चजितब्बवत्थुपदट्ठानं. सीलनलक्खणं सीलं, समाधानलक्खणं, पतिट्ठानलक्खणञ्चाति वुत्तं होति. दुस्सील्यविद्धंसनरसं, अनवज्जरसं वा, सोचेय्यपच्चुपट्ठानं, हिरोत्तप्पपदट्ठानं. कामतो भवतो च निक्खमनलक्खणं नेक्खम्मं, तदादीनवविभावनरसं, ततो एव विमुखभावपच्चुपट्ठानं, संवेगपदट्ठानं. यथासभावपटिवेधलक्खणा पञ्ञा, अक्खलितपटिवेधलक्खणा वा कुसलिस्सासखित्तउसुपटिवेधो विय, विसयोभासनरसा पदीपो विय, असम्मोहपच्चुपट्ठाना अरञ्ञगतसुदेसको विय, समाधिपदट्ठाना, चतुसच्चपदट्ठाना वा. उस्साहलक्खणं वीरियं, उपत्थम्भनरसं, असंसीदनपच्चुपट्ठानं, वीरियारम्भवत्थु (अ. नि. ८.८०) पदट्ठानं, संवेगपदट्ठानं वा. खमनलक्खणा खन्ति, इट्ठानिट्ठसहनरसा, अधिवासनपच्चुपट्ठाना, अविरोधपच्चुपट्ठाना वा, यथाभूतदस्सनपदट्ठाना. अविसंवादनलक्खणं सच्चं, याथावविभावनरसं [यथासभावविभावनरसं (चरिया. अट्ठ. पकिण्णककथाय)], साधुतापच्चुपट्ठानं, सोरच्चपदट्ठानं. बोधिसम्भारेसु अधिट्ठानलक्खणं अधिट्ठानं, तेसं पटिपक्खाभिभवनरसं, तत्थ अचलतापच्चुपट्ठानं, बोधिसम्भारपदट्ठानं. हिताकारप्पवत्तिलक्खणा मेत्ता, हितूपसंहाररसा, आघातविनयनरसा वा, सोम्मभावपच्चुपट्ठाना, सत्तानं मनापभावदस्सनपदट्ठाना. मज्झत्ताकारप्पवत्तिलक्खणा उपेक्खा, समभावदस्सनरसा, पटिघानुनयवूपसमपच्चुपट्ठाना, कम्मस्सकतापच्चवेक्खणपदट्ठाना. एत्थ च करुणूपायकोसल्लपरिग्गहितता दानादीनं परिच्चागादिलक्खणस्स विसेसनभावेन वत्तब्बा, यतो तानि पारमीसङ्ख्यं लभन्तीति.

को पच्चयोति अभिनीहारो पच्चयो. यो हि अयं ‘‘मनुस्सत्तं लिङ्गसम्पत्ती’’तिआदि (बु. वं. २.५९) अट्ठधम्मसमोधानसम्पादितो ‘‘तिण्णो तारेय्यं, मुत्तो मोचेय्यं, बुद्धो बोधेय्यं, सुद्धो सोधेय्यं, दन्तो दमेय्यं, सन्तो समेय्यं, अस्सत्थो अस्सासेय्यं, परिनिब्बुतो परिनिब्बापेय्य’’न्तिआदिना (चरिया. अट्ठ. पकिण्णककथाय) पवत्तो अभिनीहारो, सो अविसेसेन सब्बपारमीनं पच्चयो. तप्पवत्तिया हि उद्धं पारमीनं पविचयुपट्ठानसमादानाधिट्ठाननिप्फत्तियो महापुरिसानं सम्भवन्ति.

यथा च अभिनीहारो, एवं महाकरुणा, उपायकोसल्लञ्च. तत्थ उपायकोसल्लं नाम दानादीनं बोधिसम्भारभावस्स निमित्तभूता पञ्ञा, याहि करुणूपायकोसल्लताहि महापुरिसानं अत्तसुखनिरपेक्खता, निरन्तरं परहितकरणपसुतता, सुदुक्करेहिपि महाबोधिसत्तचरितेहि विसादाभावो, पसादसम्बुद्धिदस्सनसवनानुस्सरणावत्थासुपि सत्तानं हितसुखपटिलाभहेतुभावो च सम्पज्जति. तथा हि पञ्ञाय बुद्धभावसिद्धि, करुणाय बुद्धकम्मसिद्धि. पञ्ञाय सयं तरति, करुणाय परे तारेति. पञ्ञाय परदुक्खं परिजानाति, करुणाय परदुक्खपटिकारं आरभति. पञ्ञाय च दुक्खे निब्बिन्दति, करुणाय दुक्खं सम्पटिच्छति. तथा पञ्ञाय परिनिब्बानाभिमुखो होति, करुणाय तं न पापुणाति. तथा करुणाय संसाराभिमुखो होति, पञ्ञाय तत्र नाभिरमति. पञ्ञाय च सब्बत्थ विरज्जति, करुणानुगतत्ता न च न सब्बेसं अनुग्गहाय पवत्तो, करुणाय सब्बेपि अनुकम्पति, पञ्ञानुगतत्ता न च न सब्बत्थ विरत्तचित्तो. पञ्ञाय च अहंकारममंकाराभावो, करुणाय आलसियदीनताभावो. तथा पञ्ञाकरुणाहि यथाक्कमं अत्तपरनाथता, धीरवीरभावो, अनत्तन्तपअपरन्तपता, अत्तहितपरहितनिप्फत्ति, निब्भयाभिंसनकभावो, धम्माधिपतिलोकाधिपतिता, कतञ्ञुपुब्बकारिभावो, मोहतण्हाविगमो, विज्जाचरणसिद्धि, बलवेसारज्जनिप्फत्तीति सब्बस्सापि पारमिताफलस्स विसेसेन उपायभावतो पञ्ञाकरुणा पारमीनं पच्चयो. इदञ्च द्वयं पारमीनं विय पणिधानस्सापि पच्चयो.

तथा उस्साहउम्मङ्गअवत्थानहितचरिया च पारमीनं पच्चयोति वेदितब्बा, या बुद्धभावस्स उप्पत्तिट्ठानताय ‘‘बुद्धभूमियो’’ति पवुच्चन्ति. यथाह –

‘‘कति पन भन्ते बुद्धभूमियो? चतस्सो खो सारिपुत्त बुद्धभूमियो. कतमा चतस्सो? उस्साहो च होति वीरियं, उमङ्गो च होति पञ्ञाभावना, अवत्थानञ्च होति अधिट्ठानं, मेत्ताभावना च होति हितचरिया. इमा खो सारिपुत्त चतस्सो बुद्धभूमियो’’ति (सु. नि. अट्ठ. १.खग्गविसाणसुत्तवण्णनायम्पि).

तथा नेक्खम्मपविवेकअलोभादोसामोहनिस्सरणप्पभेदा छ अज्झासया. वुत्तञ्हेतं –

‘‘नेक्खम्मज्झासया च बोधिसत्ता कामे दोसदस्साविनो, पविवेक…पे… सङ्गणिकाय, अलोभ…पे… लोभे, अदोस…पे… दोसे, अमोह…पे… मोहे, निस्सरणज्झासया च बोधिसत्ता सब्बभवेसु दोसदस्साविनो’’ति (विसुद्धि. अट्ठ. १.४९ वाक्यखन्धेपि).

तस्मा एते बोधिसत्तानं छ अज्झासया दानादीनं पच्चयाति वेदितब्बा. न हि लोभादीसु आदीनवदस्सनेन, अलोभादिअधिकभावेन च विना दानादिपारमियो सम्भवन्ति. अलोभादीनञ्हि अधिकभावेन परिच्चागादिनिन्नचित्तता अलोभज्झासयादिताति. यथा चेते, एवं दानज्झासयतादयोपि. यथाह –

‘‘कति पन भन्ते बोधाय चरन्तानं बोधिसत्तानं अज्झासया? दस खो सारिपुत्त बोधाय चरन्तानं बोधिसत्तानं अज्झासया. कतमे दस? दानज्झासया सारिपुत्त बोधिसत्ता मच्छेरे दोसदस्साविनो, सील…पे… उपेक्खज्झासया सारिपुत्त बोधिसत्ता सुखदुक्खेसु दोसदस्साविनो’’ति.

एतेसु हि मच्छेरअसंवरकामविचिकिच्छाकोसज्जअक्खन्तिविसंवादअनधिट्ठानब्यापाद- सुखदुक्खसङ्खातेसु आदीनवदस्सनपुब्बङ्गमा दानादिनिन्नचित्ततासङ्खाता दानज्झासयतादयो दानादिपारमीनं निब्बत्तिया कारणन्ति. तथा अपरिच्चागपरिच्चागादीसु यथाक्कमं आदीनवानिसंसपच्चवेक्खणा दानादिपारमीनं पच्चयो.

तत्थायं पच्चवेक्खणाविधि – खेत्तवत्थुहिरञ्ञसुवण्णगोमहिंसदासिदासपुत्तदारादिपरिग्गहब्यासत्तचित्तानं सत्तानं खेत्तादीनं वत्थुकामभावेन बहुपत्थनीयभावतो, राजचोरादिसाधारणभावतो, विवादाधिट्ठानतो, सपत्तकरणतो, निस्सारतो, पटिलाभपरिपालनेसु परविहेठनहेतुतो, विनासनिमित्तञ्च सोकादिअनेकविहितब्यसनावहतो, तदासत्तिनिदानञ्च मच्छेरमलपरियुट्ठितचित्तानं अपायूपपत्तिसम्भवतोति एवं विविधविपुलानत्थावहा एते अत्था नाम, तेसं परिच्चागोयेवेको सोत्थिभावोति परिच्चागे अप्पमादो करणीयो.

अपिच ‘‘याचको याचमानो अत्तनो गुय्हस्स आचिक्खनतो मय्हं विस्सासिको’’ति च ‘‘पहाय गमनीयं अत्तनो सन्तकं गहेत्वा परलोकं याहीति मय्हं उपदेसको’’ति च ‘‘आदित्ते विय अगारे मरणग्गिना आदित्ते लोके ततो मय्हं सन्तकस्स अपवाहकसहायो’’ति च ‘‘अपवाहितस्स चस्स निज्झायनिक्खेपट्ठानभूतो’’ति च ‘‘दानसङ्खाते कल्याणकम्मस्मिं सहायभावतो, सब्बसम्पत्तीनं अग्गभूताय परमदुल्लभाय बुद्धभूमिया सम्पत्तिहेतुभावतो च परमो कल्याणमित्तो’’ति च पच्चवेक्खितब्बं.

तथा ‘‘उळारे कम्मनि अनेनाहं सम्भावितो, तस्मा सा सम्भावना अवितथा कातब्बा’’ति च ‘‘एकन्तभेदिताय जीवितस्स अयाचितेनपि मया दातब्बं, पगेव याचितेना’’ति च ‘‘उळारज्झासयेहि गवेसित्वापि दातब्बो, सयमेवागतो मम पुञ्ञेना’’ति च ‘‘याचकस्स दानापदेसेन मय्हमेवायमनुग्गहो’’ति च ‘‘अहं विय अयं सब्बोपि लोको मया अनुग्गहेतब्बो’’ति च ‘‘असति याचके कथं मय्हं दानपारमी पूरेय्या’’ति च ‘‘याचकानमेवत्थाय मया सब्बो परिग्गहेतब्बो’’ति च ‘‘अयाचित्वा मम सन्तकं याचका सयमेव कदा गण्हेय्यु’’न्ति च ‘‘कथमहं याचकानं पियो चस्सं मनापो’’ति च ‘‘कथं वा ते मय्हं पिया चस्सु मनापा’’ति च ‘‘कथं वाहं ददमानो, दत्वापि च अत्तमनो अस्सं पमुदितो पीतिसोमनस्सजातो’’ति च ‘‘कथं वा मे याचका भवेय्युं, उळारो च दानज्झासयो’’ति च ‘‘कथं वाहमयाचितोयेव याचकानं हदयमञ्ञाय ददेय्य’’न्ति च ‘‘सति धने याचके च अपरिच्चागो महती मय्हं वञ्चना’’ति च ‘‘कथं वाहं अत्तनो अङ्गानि जीवितं वापि याचकानं परिच्चजेय्य’’न्ति च पच्चवेक्खितब्बं.

अपिच ‘‘अत्थो नामायं निरपेक्खं दायकं अनुगच्छति यथा तं निरपेक्खं खेपकं किटको’’ति अत्थे निरपेक्खताय चित्तं उप्पादेतब्बं. याचमानो पन यदि पियपुग्गलो होति, ‘‘पियो मं याचती’’ति सोमनस्सं उप्पादेतब्बं. अथ उदासीनपुग्गलो होति, ‘‘अयं मं याचमानो अद्धा इमिना परिच्चागेन मित्तो होती’’ति सोमनस्सं उप्पादेतब्बं. ददन्तोपि हि याचकानं पियो होतीति. अथ पन वेरीपुग्गलो याचति, ‘‘पच्चत्थिको मं याचति, अयं मं याचमानो अद्धा इमिना परिच्चागेन वेरीपि पियो मित्तो होती’’ति विसेसतो सोमनस्सं उप्पादेतब्बं. एवं पियपुग्गले विय मज्झत्तवेरीपुग्गलेसुपि मेत्तापुब्बङ्गमं करुणं उपट्ठपेत्वाव दातब्बं.

सचे पनस्स चिरकालपरिभावितत्ता लोभस्स देय्यधम्मविसया लोभधम्मा उप्पज्जेय्युं, तेन बोधिसत्तपटिञ्ञेन इति पटिसञ्चिक्खितब्बं ‘‘ननु तया सप्पुरिस सम्बोधाय अभिनीहारं करोन्तेन सब्बसत्तानं उपकारत्थाय अयं कायो निस्सट्ठो, तप्परिच्चागमयञ्च पुञ्ञं, तत्थ नाम ते बाहिरेपि वत्थुस्मिं अतिसङ्गप्पवत्ति हत्थिसिनानसदिसी होति, तस्मा तया न कत्थचि सङ्गो उप्पादेतब्बो. सेय्यथापि नाम महतो भेसज्जरुक्खस्स तिट्ठतो मूलं मूलत्थिका हरन्ति, पपटिकं, तचं, खन्धं, विटपं, सारं, साखं, पलासं, पुप्फं, फलं फलत्थिका हरन्ति, न तस्स रुक्खस्स ‘मय्हं सन्तकं एते हरन्ती’’ति वितक्कसमुदाचारो होति, एवमेव सब्बलोकहिताय उस्सुक्कमापज्जन्तेन मया महादुक्खे अकतञ्ञुके निच्चासुचिम्हि काये परेसं उपकाराय विनियुज्जमाने अणुमत्तोपि मिच्छावितक्को न उप्पादेतब्बो, को वा एत्थ विसेसो अज्झत्तिकबाहिरेसु महाभूतेसु एकन्तभेदनविकिरणविद्धंसनधम्मेसु, केवलं पन सम्मोहविजम्भितमेतं, यदिदं ‘एतं मम, एसोहमस्मि, एसो मे अत्ता’ति अभिनिवेसो. तस्मा बाहिरेसु विय अज्झत्तिकेसुपि करचरणनयनादीसु, मंसादीसु च अनपेक्खेन हुत्वा ‘तंतदत्थिका हरन्तू’ति निस्सट्ठचित्तेन भवितब्ब’’न्ति. एवं पटिसञ्चिक्खतो चस्स बोधाय पहितत्तस्स कायजीवितेसु निरपेक्खस्स अप्पकसिरेनेव कायवचीमनोकम्मानि सुविसुद्धानि होन्ति. सो विसुद्धकायवचीमनोकम्मन्तो विसुद्धाजीवो ञायपटिपत्तियं ठितो, आयापायुपायकोसल्लसमन्नागमेन भिय्योसो मत्ताय देय्यधम्मपरिच्चागेन, अभयदानसद्धम्मदानेहि च सब्बसत्ते अनुग्गण्हितुं समत्थो होतीति. अयं ताव दानपारमियं पच्चवेक्खणानयो.

सीलपारमियं पन एवं पच्चवेक्खितब्बं – इदञ्हि सीलं नाम गङ्गोदकादीहि विसोधेतुं असक्कुणेय्यस्स दोसमलस्स विक्खालनजलं, हरिचन्दनादीहि विनेतुं असक्कुणेय्यरागादिपरिळाहविनयनं, हारमकुटकुण्डलादीहि पचुरजनालङ्कारेहि असाधारणो साधूनं अलङ्कारविसेसो, सब्बदिसावायनतो अकित्तिमो, सब्बकालानुरूपो च सुरभिगन्धो, खत्तियमहासालादीहि देवताहि च वन्दनीयादिभावावहनतो परमो वसीकरणमन्तो, चातुमहाराजिकादि देवलोकारोहनसोपानपन्ति, झानाभिञ्ञानं अधिगमुपायो, निब्बानमहानगरस्स सम्पापकमग्गो, सावकबोधिपच्चेकबोधिसम्मासम्बोधीनं पतिट्ठानभूमि, यं यं वा पनिच्छितं पत्थितं, तस्स तस्स समिज्झनूपायभावतो चिन्तामणिकप्परुक्खादिके च अतिसेति. वुत्तञ्हेतं भगवता ‘‘इज्झति भिक्खवे सीलवतो चेतोपणिधि विसुद्धत्ता’’ति (अ. नि. ८.३५). अपरम्पि वुत्तं ‘‘आकङ्खेय्य चे भिक्खवे भिक्खु सब्रह्मचारीनं पियो च अस्सं मनापो च गरु च भावनीयो चाति, सीलेस्वेवस्स परिपूरकारी’’तिआदि (म. नि. १.६१), तथा ‘‘अविप्पटिसारत्थानि खो आनन्द कुसलानि सीलानी’’ति (अ. नि. १०.१; ११.१), ‘‘पञ्चिमे गहपतयो आनिसंसा सीलवतो सीलसम्पदाया’’ति (दी. नि. २.१५०; उदा. ७६; महाव. १८५) सुत्तानञ्च वसेन सीलस्स गुणा पच्चवेक्खितब्बा, तथा अग्गिक्खन्धोपमसुत्तादीनं (अ. नि. ७.७२) वसेन सीलविरहे आदीनवा.

पीतिसोमनस्सनिमित्ततो, अत्तानुवादपरानुवाददण्डदुग्गतिभयाभावतो, विञ्ञूहि पासंसभावतो, अविप्पटिसारहेतुतो, सोत्थिट्ठानतो, अभिजनसापतेय्याधिपतेय्यायुरूपट्ठानबन्धुमित्तसम्पत्तीनं अतिसयनतो च सीलं पच्चवेक्खितब्बं. सीलवतो हि अत्तनो सीलसम्पदाहेतु महन्तं पीतिसोमनस्सं उप्पज्जति ‘‘कतं वत मया कुसलं, कतं कल्याणं, कतं भीरुत्ताण’’न्ति. तथा सीलवतो अत्ता न उपवदति, न परे विञ्ञू, दण्डदुग्गतिभयानं सम्भवोयेव नत्थि, ‘‘सीलवा पुरिसपुग्गलो कल्याणधम्मो’’ति विञ्ञूनं पासंसो होति. तथा सीलवतो य्वायं ‘‘कतं वत मया पापं, कतं लुद्दं, कतं किब्बिस’’न्ति दुस्सीलस्स विप्पटिसारो उप्पज्जति, सो न होति. सीलञ्च नामेतं अप्पमादाधिट्ठानतो, भोगब्यसनादिपरिहारमुखेन महतो अत्थस्स साधनतो, मङ्गलभावतो च परमं सोत्थिट्ठानं, निहीनजच्चोपि सीलवा खत्तियमहासालादीनं पूजनीयो होतीति कुलसम्पत्तिं अतिसेति सीलसम्पदा, ‘‘तं किं मञ्ञसि महाराज, इध ते अस्स पुरिसो दासो कम्मकरो’’तिआदि (दी. नि. १.१८३) वचनञ्चेत्थ साधकं. चोरादीहि असाधारणतो, परलोकानुगमनतो, महप्फलभावतो, समथादिगुणाधिट्ठानतो च बाहिरधनं अतिसेति सीलं, परमस्स चित्तिस्सरियस्स अधिट्ठानभावतो खत्तियादीनं इस्सरियं अतिसेति सीलं. सीलनिमित्तञ्हि तंतंसत्तनिकायेसु सत्तानं इस्सरियं वस्ससतदीघप्पमाणतो जीविततो एकाहम्पि सीलवतो जीवितस्स विसिट्ठतावचनतो, सति च जीविते सिक्खानिक्खेपस्स मरणतावचनतो सीलं जीविततो विसिट्ठतरं. वेरीनम्पि मनुञ्ञभावावहनतो, जरारोगविपत्तीहि अनभिभवनीयतो च रूपसम्पत्तिं अतिसेति सीलं. पासादहम्मियादिट्ठानविसेसे, राजयुवराजसेनापतिआदिट्ठानविसेसे च अतिसेति सीलं सुखविसेसाधिट्ठानभावतो. सभावसिनिद्धे सन्तिकावचरेपि बन्धुजने मित्तजने च अतिसेति एकन्तहितसम्पादनतो, परलोकानुगमनतो च. ‘‘न तं माता पिता कयिरा’’तिआदि (ध. प. ४३) वचनञ्चेत्थ साधकं. तथा हत्थिअस्सरथादिभेदेहि, मन्तागदसोत्थानप्पयोगेहि च दुरारक्खं अत्तानं आरक्खभावेन सीलमेव विसिट्ठतरं अत्ताधीनतो, अपराधीनतो, महाविसयतो च. तेनेवाह ‘‘धम्मो हवे रक्खति धम्मचारि’’न्तिआदि (जा. १.९.१०२). एवमनेकगुणसमन्नागतं सीलन्ति पच्चवेक्खन्तस्स अपरिपुण्णा चेव सीलसम्पदा पारिपूरिं गच्छति अपरिसुद्धा च पारिसुद्धिं.

सचे पनस्स दीघरत्तं परिचयेन सीलपटिपक्खा धम्मा दोसादयो अन्तरन्तरा उप्पज्जेय्युं, तेन बोधिसत्तपटिञ्ञेन एवं पटिसञ्चिक्खितब्बं ‘‘ननु तया सम्बोधाय पणिधानं कतं, सीलविकलेन च न सक्का लोकियापि सम्पत्तियो पापुणितुं, पगेव लोकुत्तरा, सब्बसम्पत्तीनं पन अग्गभूताय सम्मासम्बोधिया अधिट्ठानभूतेन सीलेन परमुक्कंसगतेन भवितब्बं. तस्मा ‘किकीव अण्ड’न्तिआदिना (विसुद्धि. १.१९; दी. नि. अट्ठ. १.७) वुत्तनयेन सम्मा सीलं परिरक्खन्तेन सुट्ठु तया पेसलेन भवितब्बं. अपि च तया धम्मदेसनाय यानत्तये सत्तानं अवतारणपरिपाचनानि कातब्बानि, सीलविकलस्स च वचनं न पच्चेतब्बं होति असप्पायाहारविचारस्स विय वेज्जस्स तिकिच्छनं, तस्मा कथाहं सद्धेय्यो हुत्वा सत्तानं अवतारणपरिपाचनानि करेय्य’’न्ति सभावपरिसुद्धसीलेन भवितब्बं. किञ्च ‘‘झानादिगुणविसेसयोगेन मे सत्तानं उपकारकरणसमत्थता, पञ्ञापारमीआदिपरिपूरणञ्च, झानादयो च गुणा सीलपारिसुद्धिं विना न सम्भवन्ती’’ति सम्मदेव सीलं परिसोधेतब्बं.

तथा ‘‘सम्बाधो घरावासो रजोपथो’’तिआदिना (दी. नि. १.१९१; म. नि. १.२९१; सं. नि. २.१५४; म. नि. २.१०) घरावासे ‘‘अट्ठिकङ्कलूपमा कामा’’तिआदिना (म. नि. १.२३४; पाचि. ४१७; महानि. ३, ६;), ‘‘मातापि पुत्तेन विवदती’’तिआदिना (म. नि. १.१६८, १७८) च कामेसु ‘‘सेय्यथापि पुरिसो इणं आदाय कम्मन्ते पयोजेय्या’’तिआदिना (दी. नि. १.२१८) कामच्छन्दादीसु आदीनवदस्सनपुब्बङ्गमा वुत्तविपरियायेन ‘‘अब्भोकासो पब्बज्जा’’तिआदिना (दी. नि. १.१.९१; सं. नि. १.१५४) पब्बज्जादीसु आनिसंसपटिसङ्खावसेन नेक्खम्मपारमियं पच्चवेक्खणा वेदितब्बा. अयमेत्थ सङ्खेपत्थो, वित्थारो पन दुक्खक्खन्ध (म. नि. १.१६३) वीमंससुत्तादि (म. नि. १.४८७) वसेन दुक्खक्खन्धआसिविसोपमसुत्तादिवसेन (चरिया. अट्ठ. पकिण्णककथायं) वेदितब्बो.

तथा ‘‘पञ्ञाय विना दानादयो धम्मा न विसुज्झन्ति, यथासकं ब्यापारसमत्था च न होन्ती’’ति पञ्ञागुणा मनसि कातब्बा. यथेव हि जीवितेन विना सरीरयन्तं न सोभति, न च अत्तनो किरियासु पटिपत्तिसमत्थं होति, यथा च चक्खादीनि इन्द्रियानि विञ्ञाणेन विना यथासकं विसयेसु किच्चं कातुं नप्पहोन्ति, एवं सद्धादीनि इन्द्रियानि पञ्ञाय विना सकिच्चपटिपत्तियं असमत्थानीति परिच्चागादिपटिपत्तियं पञ्ञा पधानकारणं. उम्मीलितपञ्ञाचक्खुका हि महासत्ता अत्तनो अङ्गपच्चङ्गानिपि दत्वा अनत्तुक्कंसका, अपरवम्भका च होन्ति, भेसज्जरुक्खा विय विकप्परहिता कालत्तयेपि सोमनस्सजाता. पञ्ञावसेन उपायकोसल्लयोगतो परिच्चागो परहितप्पवत्तिया दानपारमिभावं उपेति. अत्तत्थञ्हि दानं वुड्ढिसदिसं होति.

तथा पञ्ञाय अभावेन तण्हादिसंकिलेसावियोगतो सीलस्स विसुद्धियेव न सम्भवति, कुतो सब्बञ्ञुगुणाधिट्ठानभावो. पञ्ञवा एव च घरावासे कामगुणेसु संसारे च आदीनवं, पब्बज्जाय झानसमापत्तियं निब्बाने च आनिसंसं सुट्ठु सल्लक्खेन्तो पब्बजित्वा झानसमापत्तियो निब्बत्तेत्वा निब्बाननिन्नो, परे च तत्थ पतिट्ठपेतीति.

वीरियञ्च पञ्ञारहितं यदिच्छितमत्थं न साधेति दुरारम्भभावतो. वरमेव हि अनारम्भो दुरारम्भतो, पञ्ञासहितेन पन वीरियेन न किञ्चि दुरधिगमं उपायपटिपत्तितो. तथा पञ्ञवा एव परापकारादिअधिवासकजातियो होति, न दुप्पञ्ञो. पञ्ञाविरहितस्स च परेहि उपनीता अपकारा खन्तिया पटिपक्खमेव अनुब्रूहेन्ति, पञ्ञवतो पन ते खन्तिसम्पत्तिया परिब्रूहनवसेन अस्सा थिरभावाय संवत्तन्ति. पञ्ञवा एव तीणि सच्चानि तेसं कारणानि पटिपक्खे च यथाभूतं जानित्वा परेसं अविसंवादको होति. तथा पञ्ञाबलेन अत्तानं उपत्थम्भेत्वा धितिसम्पदाय सब्बपारमीसु अचलसमादानाधिट्ठानो होति, पञ्ञवा एव च पियमज्झत्तवेरीविभागं अकत्वा सब्बत्थ हितूपसंहारकुसलो होति. तथा पञ्ञावसेन लाभादिलोकधम्मसन्निपाते निब्बिकारताय मज्झत्तो होति. एवं सब्बासं पारमीनं पञ्ञाव पारिसुद्धिहेतूति पञ्ञागुणा पच्चवेक्खितब्बा.

अपिच पञ्ञाय विना न दस्सनसम्पत्ति, अन्तरेन च दिट्ठिसम्पदं न सीलसम्पदा, सीलदिट्ठिसम्पदारहितस्स न समाधिसम्पदा, असमाहितेन च न सक्का अत्तहितमत्तम्पि साधेतुं, पगेव उक्कंसगतं परहितन्ति परहिताय पटिपन्नेन ‘‘ननु तया सक्कच्चं पञ्ञापारिसुद्धियं आयोगो करणीयो’’ति बोधिसत्तेन अत्ता ओवदितब्बो. पञ्ञानुभावेन हि महासत्तो चतुरधिट्ठानाधिट्ठितो चतूहि सङ्गहवत्थूहि (दी. नि. ३.२१०, ३१३; अ. नि. १०.३२) लोकं अनुग्गण्हन्तो सत्ते निय्यानिकमग्गे अवतारेति, इन्द्रियानि च नेसं परिपाचेति. तथा पञ्ञाबलेन खन्धायतनादीसु पविचयबहुलो पवत्तिनिवत्तियो याथावतो परिजानन्तो दानादयो गुणे विसेसनिब्बेधभागियभावं नयन्तो बोधिसत्तसिक्खाय परिपूरकारी होतीति एवमादिना अनेकाकारवोकारे पञ्ञागुणे ववत्थपेत्वा पञ्ञापारमी अनुब्रूहेतब्बा.

तथा दिस्समानपारानिपि लोकियानि कम्मानि निहीनवीरियेन पापुणितुं असक्कुणेय्यानि, अगणितखेदेन पन आरद्धवीरियेन दुरधिगमं नाम नत्थि. निहीनवीरियो हि ‘‘संसारमहोघतो सब्बसत्ते सन्तारेस्सामी’’ति आरभितुमेव न सक्कुणोति. मज्झिमो आरभित्वा अन्तरावोसानमापज्जति. उक्कट्ठवीरियो पन अत्तसुखनिरपेक्खो आरम्भपारं अधिगच्छतीति वीरियसम्पत्ति पच्चवेक्खितब्बा. अपिच ‘‘यस्स अत्तनोयेव संसारपङ्कतो समुद्धरणत्थमारम्भो, तस्सापि वीरियस्स सिथिलभावेन मनोरथानं मत्थकप्पत्ति न सक्का सम्भावेतुं, पगेव सदेवकस्स लोकस्स समुद्धरणत्थं कताभिनीहारेना’’ति च ‘‘रागादीनं दोसगणानं मत्तमहागजानं विय दुन्निवारयभावतो, तन्निदानानञ्च कम्मसमादानानं उक्खित्तासिकवधकसदिसभावतो, तन्निमित्तानञ्च दुग्गतीनं सब्बदा विवटमुखभावतो, तत्थ नियोजकानञ्च पापमित्तानं सदा सन्निहितभावतो, तदोवादकारिताय च बालस्स पुथुज्जनभावस्स सति सम्भवे युत्तं सयमेव संसारदुक्खतो निस्सरितु’’न्ति च ‘‘मिच्छावितक्का वीरियानुभावेन दूरी भवन्ती’’ति च ‘‘यदि पन सम्बोधि अत्ताधीनेन वीरियेन सक्का समधिगन्तुं, किमेत्थ दुक्कर’’न्ति च एवमादिना नयेन वीरियस्स गुणापच्चवेक्खितब्बा.

तथा ‘‘खन्ति नामायं निरवसेसगुणपटिपक्खस्स कोधस्स विधमनतो गुणसम्पादने साधूनमप्पटिहतमायुधं, पराभिभवने समत्थानं अलङ्कारो, समणब्राह्मणानं बलसम्पदा, कोधग्गिविनयनी उदकधारा, कल्याणस्स कित्तिसद्दस्स सञ्जातिदेसो, पापपुग्गलानं वचीविसवूपसमकरो मन्तागदो, संवरे ठितानं परमा धीरपकति, गम्भीरासयताय सागरो, दोसमहासागरस्स वेला, अपायद्वारस्स पिधानकवाटं, देवब्रह्मलोकानं आरोहणसोपानं, सब्बगुणानं अधिवासनभूमि, उत्तमा कायवचीमनोविसुद्धी’’ति मनसि कातब्बं. अपि च ‘‘एते सत्ता खन्तिसम्पत्तिया अभावतो इध चेव तपन्ति, परलोके च तपनीयधम्मानुयोगतो’’ति च ‘‘यदिपि परापकारनिमित्तं दुक्खं उप्पज्जति, तस्स पन दुक्खस्स खेत्तभूतो अत्तभावो, बीजभूतञ्च कम्मं मयाव अभिसङ्खत’’न्ति च ‘‘तस्स दुक्खस्स आणण्यकारणमेत’’न्ति च ‘‘अपकारके असति कथं मय्हं खन्तिसम्पदा सम्भवती’’ति च ‘‘यदिपायं एतरहि अपकारको, अयं नाम पुब्बे अनेन मय्हं उपकारो कतो’’ति च ‘‘अपकारो एव वा खन्तिनिमित्तताय उपकारो’’ति च ‘‘सब्बेपिमे सत्ता मय्हं पुत्तसदिसा, पुत्तकतापराधेसु च को कुज्झिस्सती’’ति च ‘‘येन कोधभूतावेसेन अयं मय्हं अपरज्झति, सो कोधभूतावेसो मया विनेतब्बो’’ति च ‘‘येन अपकारेन इदं मय्हं दुक्खं उप्पन्नं, तस्स अहम्पि निमित्त’’न्ति च ‘‘येहि धम्मेहि अपराधो कतो, यत्थ च कतो, सब्बेपि ते तस्मिंयेव खणे निरुद्धा, कस्सिदानि केन कोधो कातब्बो’’ति च ‘‘अनत्तताय सब्बधम्मानं को कस्स अपरज्झती’’ति च पच्चवेक्खन्तेन खन्तिसम्पदा ब्रूहेतब्बा.

यदि पनस्स दीघरत्तं परिचयेन परापकारनिमित्तको कोधो चित्तं परियादाय तिट्ठेय्य, इति पटिसञ्चिक्खितब्बं ‘‘खन्ति नामेसा परापकारस्स पटिपक्खपटिपत्तीनं पच्चुपकारकारण’’न्ति च ‘‘अपकारो च मय्हं दुक्खुप्पादनेन दुक्खुपनिसाय सद्धाय, सब्बलोके अनभिरतिसञ्ञाय च पच्चयो’’ति च ‘‘इन्द्रियपकतिरेसा, यदिदं इट्ठानिट्ठविसयसमायोगो, तत्थ अनिट्ठविसयसमायोगो मय्हं न सियाति तं कुतेत्थ लब्भा’’ति च ‘‘कोधवसिको सत्तो कोधेन उम्मत्तो विक्खित्तचित्तो, तत्थ किं पच्चपकारेना’’ति च ‘‘सब्बे पिमे सत्ता सम्मासम्बुद्धेन ओरसपुत्ता विय परिपालिता, तस्मा न तत्थ मया चित्तकोपोपि कातब्बो’’ति च ‘‘अपराधके च सति गुणे गुणवति मया न कोपो कातब्बो’’ति च ‘‘असति गुणे विसेसेन करुणायितब्बो’’ति च ‘‘कोपेन च मय्हं गुणयसा निहीयन्ती’’ति च ‘‘कुज्झनेन मय्हं दुब्बण्णदुक्खसेय्यादयो सपत्तकन्ता आगच्छन्ती’’ति च ‘‘कोधो च नामायं सब्बाहितकारको सब्बहितविनासको बलवा पच्चत्थिको’’ति च ‘‘सति च खन्तिया न कोचि पच्चत्थिको’’ति च ‘‘अपराधकेन अपराधनिमित्तं यं आयतिं लद्धब्बं दुक्खं, सति च खन्तिया मय्हं तदभावो’’ति च ‘‘चिन्तनेन कुज्झन्तेन च मया पच्चत्थिकोयेव अनुवत्तितो होती’’ति च ‘‘कोधे च मया खन्तिया अभिभूते तस्स दासभूतो पच्चत्थिको सम्मदेव अभिभूतो होती’’ति च ‘‘कोधनिमित्तं खन्तिगुणपरिच्चागो मय्हं न युत्तो’’ति च ‘‘सति च कोधे गुणविरोधिनि (गुणविरोधपच्चनीधम्मे चरिया. अट्ठ. पकिण्णककथायं) किं मे सीलादिधम्मा पारिपूरिं गच्छेय्युं, असति च तेसु कथाहं सत्तानं उपकारबहुलो पटिञ्ञानुरूपं उत्तमं सम्पत्तिं पापुणिस्सामी’’ति च ‘‘खन्तिया च सति बहिद्धा विक्खेपाभावतो समाहितस्स सब्बे सङ्खारा अनिच्चतो दुक्खतो सब्बे धम्मा अनत्ततो निब्बानञ्च असङ्खतामतसन्तपणीतादिभावतो निज्झानं खमन्ति ‘बुद्धधम्मा च अचिन्तेय्यापरिमेय्यपभावा’ति’’, ततो च ‘‘अनुलोमियं खन्तियं ठितो ‘केवला इमे च अत्तत्तनियभावरहिता धम्ममत्ता यथासकं पच्चयेहि उप्पज्जन्ति वयन्ति, न कुतोचि आगच्छन्ति, न कुहिञ्चि गच्छन्ति, न च कत्थचि पतिट्ठिता, न चेत्थ कोचि कस्सचि ब्यापारो’ति अहंकारममंकारानधिट्ठानता निज्झानं खमति, येन बोधिसत्तो बोधिया नियतो अनावत्तिधम्मो होती’’ति एवमादिना खन्तिपारमियं पच्चवेक्खणा वेदितब्बा.

तथा ‘‘सच्चेन विना सीलादीनं असम्भवतो, पटिञ्ञानुरूपं पटिपत्तिया अभावतो च सच्चधम्मातिक्कमे च सब्बपापधम्मानं समोसरणतो, असच्चसन्धस्स अप्पच्चयिकभावतो, आयतिञ्च अनादेय्यवचनतावहनतो, सम्पन्नसच्चस्स च सब्बगुणाधिट्ठानभावतो, सच्चाधिट्ठानेन सब्बबोधिसम्भारानं पारिसुद्धिपारिपूरिसमन्वायतो, सभावधम्माविसंवादनेन सब्बबोधिसम्भारकिच्चकरणतो, बोधिसत्तपटिपत्तिया च परिनिप्फत्तितो’’तिआदिना सच्चपारमिया सम्पत्तियो पच्चवेक्खितब्बा.

तथा ‘‘दानादीसु दळ्हसमादानं, तम्पटिपक्खसन्निपाते च नेसं अचलावत्थानं, तत्थ च थिरभावं विना न दानादिसम्भारा सम्बोधिनिमित्ता सम्भवन्ती’’तिआदिना अधिट्ठाने गुणा पच्चवेक्खितब्बा.

तथा ‘‘अत्तहितमत्ते अवतिट्ठन्तेनापि सत्तेसु हितचित्ततं विना न सक्का इधलोकपरलोकसम्पत्तियो पापुणितुं, पगेव सब्बसत्ते निब्बानसम्पत्तियं पतिट्ठापेतुकामेना’’ति च ‘‘पच्छा सब्बसत्तानं लोकुत्तरसम्पत्तिं आकङ्खन्तेन इदानि लोकियसम्पत्तिं आकङ्खा युत्तरूपा’’ति च ‘‘इदानि आसयमत्तेन परेसं हितसुखूपसंहारं कातुं असक्कोन्तो कदा पयोगेन तं साधेस्सामी’’ति च ‘‘इदानि मया हितसुखूपसंहारेन संवद्धिता पच्छा धम्मसंविभागसहाया मय्हं भविस्सन्ती’’ति च ‘‘एतेहि विना न मय्हं बोधिसम्भारा सम्भवन्ति, तस्मा सब्बबुद्धगुणविभूतिनिप्फत्तिकारणत्ता मय्हं एते परमं पुञ्ञक्खेत्तं अनुत्तरं कुसलायतनं उत्तमं गारवट्ठान’’न्ति च ‘‘सविसेसं सत्तेसु सब्बेसु हितज्झासयता पच्चुपट्ठपेतब्बा, किञ्च करुणाधिट्ठानतोपि सब्बसत्तेसु मेत्ता अनुब्रूहेतब्बा. विमरियादीकतेन हि चेतसा सत्तेसु हितसुखूपसंहारनिरतस्स तेसं अहितदुक्खापनयनकामता बलवती उप्पज्जति दळ्हमूला, करुणा च सब्बेसं बुद्धकारकधम्मानमादि चरणं पतिट्ठा मूलं मुखं पमुख’’न्ति एवमादिना मेत्ताय गुणा पच्चवेक्खितब्बा.

तथा ‘‘उपेक्खाय अभावे सत्तेहि कता विप्पकारा चित्तस्स विकारं उप्पादेय्युं, सति च चित्तविकारे दानादिसम्भारानं सम्भवोयेव नत्थी’’ति च ‘‘मेत्तासिनेहेन सिनेहिते चित्ते उपेक्खाय विना सम्भारानं पारिसुद्धि न होती’’ति च ‘‘अनुपेक्खको सम्भारेसु पुञ्ञसम्भारं तब्बिपाकञ्च सत्तहितत्थं परिणामेतुं न सक्कोती’’ति च ‘‘उपेक्खाय अभावे देय्यपटिग्गाहकेसु विभागं अकत्वा परिच्चजितुं न सक्कोती’’ति च ‘‘उपेक्खारहितेन जीवितपरिक्खारानं जीवितस्स च अन्तरायं अमनसिकरित्वा संवरविसोधनं कातुं न सक्का’’ति च ‘‘उपेक्खावसेन अरतिरतिसहस्सेव नेक्खम्मबलसिद्धितो, उपपत्तितो इक्खनवसेनेव सब्बसम्भारकिच्चनिप्फत्तितो, अच्चारद्धस्स वीरियस्स अनुपेक्खने पधानकिच्चाकरणतो, उपेक्खतोयेव तितिक्खानिज्झानसम्भवतो, उपेक्खावसेन सत्तसङ्खारानं अविसंवादनतो, लोकधम्मानं अज्झुपेक्खनेन समादिन्नधम्मेसु अचलाधिट्ठानसिद्धितो, परापकारादीसु अनाभोगवसेनेव मेत्ताविहारनिप्फत्तितोति सब्बबोधिसम्भारानं समादानाधिट्ठानपारिपूरिनिप्फत्तियो उपेक्खानुभावेन सम्पज्जन्ती’’ति एवं आदिना नयेन उपेक्खापारमी पच्चवेक्खितब्बा. एवं अपरिच्चागपरिच्चागादीसु यथाक्कमं आदीनवानिसंसपच्चवेक्खणा दानादिपारमीनं पच्चयोति वेदितब्बा.

तथा सपरिक्खारा पञ्चदस चरणधम्मा पञ्च च अभिञ्ञायो. तत्थ चरणधम्मा नाम सीलसंवरो, इन्द्रियेसु गुत्तद्वारता, भोजने मत्तञ्ञुता, जागरियानुयोगो, सत्त सद्धम्मा, चत्तारि झानानि च. तेसु सीलादीनं चतुन्नं तेरसपि धुतधम्मा, अप्पिच्छतादयो च परिक्खारो. सद्धम्मेसु सद्धाय बुद्धधम्मसङ्घसीलचागदेवतूपसमानुस्सति- लूखपुग्गलपरिवज्जनसिनिद्धपुग्गलसेवनपसादनीय- धम्मपच्चवेक्खणतदधिमुत्तता परिक्खारो, हिरोत्तप्पानं अकुसलादीनवपच्चवेक्खणअपायादीनवपच्चवेक्खणकुसलधम्मुपत्थम्भन- भावपच्चवेक्खणहिरोत्तप्प रहितपुग्गलपरिवज्जनहिरोत्तप्पसम्पन्नपुग्गलसेवनतदधिमुत्तता, बाहुसच्चस्स पुब्बयोगपरिपुच्छकभावसद्धम्माभियोगअनवज्जविज्जाट्ठानादि- परिचयपरिपक्किन्द्रियताकिलेसदूरीभावअप्पस्सुतपरिवज्जनबहुस्सुतसेवनतदधिमुत्तता, वीरियस्स अपायभयपच्चवेक्खणगमनवीथिपच्चवेक्खणधम्ममहत्तपच्चवेक्खण- थिनमिद्धविनोदनकुसीतपुग्गलपरिवज्जनआरद्धवीरियपुग्गल- सेवनसम्मप्पधानपच्चवेक्खणतदधिमुत्तता, सतिया सतिसम्पजञ्ञमुट्ठस्सतिपुग्गलपरिवज्जनउपट्ठितस्सतिपुग्गलसेवनतदधिमुत्तता, पञ्ञाय परिपुच्छकभाववत्थुविसदकिरियाइन्द्रियसमत्तपटिपादनदुप्पञ्ञ- पुग्गलपरिवज्जनपञ्ञवन्तपुग्गलसेवनगम्भीरञाणचरियपच्च- वेक्खणतदधिमुत्तता, चतुन्नं झानानं सीलादिचतुक्कं अट्ठतिंसाय आरम्मणेसु पुब्बभागभावना, आवज्जनादिवसीभावकरणञ्च परिक्खारो. तत्थ सीलादीहि पयोगसुद्धिया सत्तानं अभयदाने, आसयसुद्धिया आमिसदाने, उभयसुद्धिया च धम्मदाने समत्थो होतीतिआदिना चरणादीनं दानादिसम्भारानं पच्चयभावो यथारहं निद्धारेतब्बो, अतिवित्थारभयेन न निद्धारयिम्ह. एवं सम्पत्तिचक्कादयोपि दानादीनं पच्चयोति वेदितब्बा.

को संकिलेसोति अविसेसेन तण्हादीहि परामट्ठभावो पारमीनं संकिलेसो, विसेसेन देय्यपटिग्गाहकविकप्पा दानपारमिया संकिलेसो, सत्तकालविकप्पा सीलपारमिया, कामभवतदुपसमेसु अभिरतिअनभिरतिविकप्पा नेक्खम्मपारमिया, ‘‘अहं ममा’’ति विकप्पा पञ्ञापारमिया, लीनुद्धच्चविकप्पा वीरियपारमिया, अत्तपरविकप्पा खन्तिपारमिया, अदिट्ठादीसु दिट्ठादिविकप्पा सच्चपारमिया, बोधिसम्भारतब्बिपक्खेसु दोसगुणविकप्पा अधिट्ठानपारमिया, हिताहितविकप्पा मेत्तापारमिया, इट्ठानिट्ठविकप्पा उपेक्खापारमिया संकिलेसोति वेदितब्बो.

किं वोदानन्ति तण्हादीहि अनुपघातो, यथावुत्तविकप्पविरहो च एतासं वोदानन्ति वेदितब्बं. अनुपहता हि तण्हामानदिट्ठिकोधूपनाहमक्खपलासइस्सामच्छरियमायासाठेय्यथम्भसारम्भ- मदपमादादीहि किलेसेहि देय्यपटिग्गाहकविकप्पादिरहिता च दानादिपारमियो परिसुद्धा पभस्सरा भवन्तीति.

को पटिपक्खोति अविसेसेन सब्बेपि किलेसा सब्बेपि अकुसला धम्मा एतासं पटिपक्खो, विसेसेन पन पुब्बे वुत्ता मच्छेरादयोति वेदितब्बा. अपिच देय्यपटिग्गाहकदानफलेसु अलोभादोसामोहगुणयोगतो लोभदोसमोहपटिपक्खं दानं, कायादिदोसवङ्कापगमनतो लोभादिपटिपक्खं सीलं, कामसुखपरूपघातअत्तकिलमथपरिवज्जनतो दोसत्तयपटिपक्खं नेक्खम्मं, लोभादीनं अन्धीकरणतो, ञाणस्स च अनन्धीकरणतो लोभादिपटिपक्खा पञ्ञा, अलीनानुद्धतञायारम्भवसेन लोभादिपटिपक्खं वीरियं, इट्ठानिट्ठसुञ्ञतानं खमनतो लोभादिपटिपक्खा खन्ति, सतिपि परेसं उपकारे अपकारे च यथाभूतप्पवत्तिया लोभादिपटिपक्खं सच्चं, लोकधम्मे अभिभुय्य यथासमादिन्नेसु सम्भारेसु अचलनतो लोभादिपटिपक्खं अधिट्ठानं, नीवरणविवेकतो लोभादिपटिपक्खा मेत्ता, इट्ठानिट्ठेसु अनुनयपटिघविद्धंसनतो, समप्पवत्तितो च लोभादिपटिपक्खा उपेक्खाति दट्ठब्बं.

का पटिपत्तीति सुखूपकरणसरीरजीवितपरिच्चागेन भयापनूदनेन धम्मोपदेसेन च बहुधा सत्तानं अनुग्गहकरणं दाने पटिपत्ति. तत्थायं वित्थारनयो – ‘‘इमिनाहं दानेन सत्तानं आयुवण्णसुखबलपटिभानादिसम्पत्तिं रमणीयं अग्गफलसम्पत्तिं निप्फादेय्य’’न्ति अन्नदानं देति, तथा सत्तानं कम्मकिलेसपिपासवूपसमाय पानं देति, तथा सुवण्णवण्णताय, हिरोत्तप्पालङ्कारस्स च निप्फत्तिया वत्थानि देति, तथा इद्धिविधस्स चेव निब्बानसुखस्स च निप्फत्तिया यानं देति, तथा सीलगन्धनिप्फत्तिया गन्धं, बुद्धगुणसोभानिप्फत्तिया मालाविलेपनं, बोधिमण्डासननिप्फत्तिया आसनं, तथागतसेय्यानिप्फत्तिया सेय्यं, सरणभावनिप्फत्तिया आवसथं, पञ्चचक्खुपटिलाभाय पदीपेय्यं देति. ब्यामप्पभानिप्फत्तिया रूपदानं, ब्रह्मस्सरनिप्फत्तिया सद्ददानं, सब्बलोकस्स पियभावाय रसदानं, बुद्धसुखुमालभावाय फोट्ठब्बदानं, अजरामरणभावाय भेसज्जदानं, किलेसदासब्यविमोचनत्थं दासानं भुजिस्सतादानं, सद्धम्माभिरतिया अनवज्जखिड्डारतिहेतुदानं, सब्बेपि सत्ते अरियाय जातिया अत्तनो पुत्तभावूपनयनाय पुत्तदानं, सकलस्स लोकस्स पतिभावूपगमनाय दारदानं, सुभलक्खणसम्पत्तिया सुवण्णमणिमुत्तापवाळादिदानं, अनुब्यञ्जनसम्पत्तिया नानाविधविभूसनदानं, सद्धम्मकोसाधिगमाय वित्तकोसदानं, धम्मराजभावाय रज्जदानं, झानादिसम्पत्तिया आरामुय्यानादिवनदानं, चक्कङ्कितेहि पादेहि बोधिमण्डूपसङ्कमनाय चरणदानं, चतुरोघनित्थरणाय सत्तानं सद्धम्महत्थदानत्थं हत्थदानं, सद्धिन्द्रियादिपटिलाभाय कण्णनासादिदानं, समन्तचक्खुपटिलाभाय चक्खुदानं, ‘‘दस्सनसवनानुस्सरणपारिचरियादीसु सब्बकालं सब्बसत्तानं हितसुखावहो, सब्बलोकेन च उपजीवितब्बो मे कायो भवेय्या’’ति मंसलोहितादिदानं, ‘‘सब्बलोकुत्तमो भवेय्य’’न्ति उत्तमङ्गदानं देति.

एवं ददन्तो च न अनेसनाय देति, न परोपघातेन, न भयेन, न लज्जाय, न दक्खिणेय्यरोसनेन, न पणीते सति लूखं, न अत्तुक्कंसनेन, न परवम्भनेन, न फलाभिकङ्खाय, न याचकजिगुच्छाय, न अचित्तीकारेन देति, अथ खो सक्कच्चं देति, सहत्थेन देति, कालेन देति, चित्तिं कत्वा देति, अविभागेन देति, तीसु कालेसु सोमनस्सितो देति. ततोयेव दत्वा न पच्छानुतापी होति, न पटिग्गाहकवसेन मानावमानं करोति, पटिग्गाहकानं पियसमुदाचारो होति वदञ्ञू याचयोगो सपरिवारदायी. तञ्च दानसम्पत्तिं सकललोकहितसुखाय परिणामेति, अत्तनो च अकुप्पाय विमुत्तिया, अपरिक्खयस्स छन्दस्स, अपरिक्खयस्स वीरियस्स, अपरिक्खयस्स समाधानस्स, अपरिक्खयस्स ञाणस्स, अपरिक्खयाय सम्मासम्बोधिया परिणामेति. इमञ्च दानपारमिं पटिपज्जन्तेन महासत्तेन जीविते, भोगेसु च अनिच्चसञ्ञा पच्चुपट्ठपेतब्बा, सत्तेसु च महाकरुणा. एवञ्हि भोगे गहेतब्बसारं गण्हन्तो आदित्तस्मा विय अगारस्मा सब्बं सापतेय्यं, अत्तानञ्च बहि नीहरन्तो न किञ्चि सेसेति, निरवसेसतो निस्सज्जतियेव. अयं ताव दानपारमिया पटिपत्तिक्कमो.

सीलपारमिया पन यस्मा सब्बञ्ञुसीलालङ्कारेहि सत्ते अलङ्करितुकामेन अत्तनोयेव ताव सीलं विसोधेतब्बं, तस्मा सत्तेसु तथा दयापन्नचित्तेन भवितब्बं, यथा सुपिनन्तेनपि न आघातो उप्पज्जेय्य. परूपकारनिरतताय परसन्तको अलगद्दो विय न परामसितब्बो. अब्रह्मचरियतोपि आराचारी, सत्तविधमेथुन संयोगविरतो, पगेव परदारगमनतो. सच्चं हितं पियं परिमितमेव च कालेन धम्मिं कथं भासिता होति, अनभिज्झालु अब्यापन्नो अविपरीतदस्सनो सम्मासम्बुद्धे निविट्ठसद्धो निविट्ठपेमो. इति चतुरापायवट्टदुक्खपथेहि अकुसलकम्मपथेहि, अकुसलधम्मेहि च ओरमित्वा सग्गमोक्खपथेसु कुसलकम्मपथेसु पतिट्ठितस्स सुद्धासयपयोगताय यथाभिपत्थिता सत्तानं हितसुखूपसञ्हिता मनोरथा सीघं अभिनिप्फज्जन्ति.

तत्थ हिंसानिवत्तिया सब्बसत्तानं अभयदानं देति, अप्पकसिरेनेव मेत्ताभावनं सम्पादेति, एकादस मेत्तानिसंसे अधिगच्छति, अप्पाबाधो होति अप्पातङ्को दीघायुको सुखबहुलो, लक्खणविसेसे पापुणाति, दोसवासनञ्च समुच्छिन्दति. तथा अदिन्नादाननिवत्तिया चोरादिअसाधारणे उळारे भोगे अधिगच्छति, अनासङ्कनीयो पियो मनापो विस्ससनीयो, विभवसम्पत्तीसु अलग्गचित्तो परिच्चागसीलो, लोभवासनञ्च समुच्छिन्दति. अब्रह्मचरियनिवत्तिया अलोभो होति सन्तकायचित्तो, सत्तानं पियो होति मनापो अपरिसङ्कनीयो, कल्याणो चस्स कित्तिसद्दो अब्भुग्गच्छति, अलग्गचित्तो होति मातुगामेसु अलुद्धासयो, नेक्खम्मबहुलो, लक्खणविसेसे अधिगच्छति, लोभवासनञ्च समुच्छिन्दति.

मुसावादनिवत्तिया सत्तानं पमाणभूतो होति पच्चयिको थेतो आदेय्यवचनो देवतानं पियो मनापो सुरभिगन्धमुखो आरक्खियकायवचीसमाचारो, लक्खणविसेसे च अधिगच्छति, किलेसवासनञ्च समुच्छिन्दति. पेसुञ्ञनिवत्तिया परूपक्कमेहि अभेज्जकायो होति अभेज्जपरिवारो, सद्धम्मे च अभिज्जनकसद्धो, दळ्हमित्तो भवन्तरपरिचितानम्पि सत्तानं एकन्तपियो, असंकिलेसबहुलो. फरुसवाचानिवत्तिया सत्तानं पियो होति मनापो सुखसीलो मधुरवचनो सम्भावनीयो, अट्ठङ्गसमन्नागतो चस्स सरो (म. नि. २.३८७) निब्बत्तति. सम्फप्पलापनिवत्तिया च सत्तानं पियो होति मनापो गरुभावनीयो च आदेय्यवचनो च परिमितालापो, महेसक्खो च होति महानुभावो, ठानुप्पत्तिकेन पटिभानेन पञ्हानं ब्याकरणकुसलो, बुद्धभूमियञ्च एकाय एव वाचाय अनेकभासानं सत्तानं अनेकेसं पञ्हानं ब्याकरणसमत्थो होति.

अनभिज्झालुताय इच्छितलाभी होति, उळारेसु च भोगेसु रुचिं पटिलभति, खत्तियमहासालादीनं सम्मतो होति, पच्चत्थिकेहि अनभिभवनीयो, इन्द्रियवेकल्लं न पापुणाति, अप्पटिपुग्गलो च होति. अब्यापादेन पियदस्सनो होति सत्तानं सम्भावनीयो, परहिताभिनन्दिताय च सत्ते अप्पकसिरेनेव पसादेति, अलूखसभावो च होति मेत्ताविहारी, महेसक्खो च होति महानुभावो. मिच्छादस्सनाभावेन कल्याणे सहाये पटिलभति, सीसच्छेदम्पि पापुणन्तो पापकम्मं न करोति, कम्मस्सकतादस्सनतो अकोतूहलमङ्गलिको च होति, सद्धम्मे चस्स सद्धा पतिट्ठिता होति मूलजाता, सद्दहति च तथागतानं बोधिं, समयन्तरेसु नाभिरमति उक्कारट्ठाने विय राजहंसो, लक्खणत्तयपरिजाननकुसलो होति, अन्ते च अनावरणञाणलाभी, याव बोधिं न पापुणाति, ताव तस्मिं तस्मिं सत्तनिकाये उक्कट्ठुक्कट्ठो च होति, उळारुळारसम्पत्तियो पापुणाति.

‘‘इति हिदं सीलं नाम सब्बसम्पत्तीनं अधिट्ठानं, सब्बबुद्धगुणानं पभवभूमि, सब्बबुद्धकरधम्मानमादि चरणं मुखं पमुख’’न्ति बहुमानं उप्पादेत्वा कायवचीसंयमे, इन्द्रियदमने, आजीवसम्पदाय, पच्चयपरिभोगे च सतिसम्पजञ्ञबलेन अप्पमत्तेन लाभसक्कारसिलोकं मित्तमुखपच्चत्थिकं विय सल्लक्खेत्वा ‘‘किकीव अण्ड’’न्तिआदिना (विसुद्धि. १.१९; दी. नि. अट्ठ. १.७) वुत्तनयेन सक्कच्चं सीलं सम्पादेतब्बं. अयमेत्थ सङ्खेपो, वित्थारो पन विसुद्धिमग्गे (विसुद्धि. १.६) वुत्तनयेन वेदितब्बो. तञ्च पनेतं सीलं न अत्तनो दुग्गतिपरिकिलेसविमुत्तिया, सुगतियम्पि, न रज्जसम्पत्तिया, नचक्कवत्ति-नदेव-नसक्क-नमार-नब्रह्मसम्पत्तिया, नापि अत्तनो तेविज्जतादिहेतु, न पच्चेकबोधिया, अथ खो सब्बञ्ञुभावेन सब्बसत्तानं अनुत्तरसीलालङ्कारसम्पादनत्थमेवाति परिणामेतब्बं.

तथा सकलसंकिलेसनिवासट्ठानताय, पुत्तदारादीहि महासम्बाधताय, कसिवणिज्जादिनानाविधकम्मन्ताधिट्ठानब्याकुलताय च घरावासस्स नेक्खम्मसुखादीनं अनोकासतं, कामानञ्च ‘‘सत्थधारालग्गमधुबिन्दु विय च अवलेय्हमाना परित्तस्सादा विपुलानत्थानुबन्धा’’ति च ‘‘विज्जुलतोभासेन गहेतब्बं नच्चं विय परित्तकालोपलब्भा, उम्मत्तकालङ्कारो विय विपरीतसञ्ञाय अनुभवितब्बा, करीसावच्छादनसुखं विय पटिकारभूता, उदकतेमितङ्गुलिया उस्सावकोदकपानं विय अतित्तिकरा, छातज्झत्तभोजनं विय साबाधा, बलिसामिसं विय ब्यसनसन्निपातकारणा, अग्गिसन्तापो विय कालत्तयेपि दुक्खुप्पत्तिहेतुभूता, मक्कटालेपो विय बन्धनिमित्ता घातकावच्छादनकिमिलयो विय अनत्थच्छादना, सपत्तगामवासो विय भयट्ठानभूता, पच्चत्थिकपोसको विय किलेसमारादीनं आमिसभूता, छणसम्पत्तियो विय विपरिणामदुक्खा, कोटरग्गि विय अन्तोदाहका, पुराणकूपावलम्बबीरणमधुपिण्डं विय अनेकादीनवा, लोणूदकपानं विय पिपासहेतुभूता, सुरामेरयं विय नीचजनसेविता, अप्पस्सादताय अट्ठिकङ्कलूपमा’’तिआदिना च नयेन आदीनवं सल्लक्खेत्वा तब्बिपरियायेन नेक्खम्मे आनिसंसं पस्सन्तेन नेक्खम्मपविवेकउपसमसुखादीसु निन्नपोणपब्भारचित्तेन नेक्खम्मपारमी पूरेतब्बा.

तथा यस्मा पञ्ञा आलोको विय अन्धकारेन, मोहेन सह न वत्तति, तस्मा मोहकारणानि ताव बोधिसत्तेन परिवज्जितब्बानि. तत्थिमानि मोहकारणानि – अरति तन्दी विजम्भिता आलसियं गणसङ्गणिकारामता निद्दासीलता अनिच्छयसीलता ञाणस्मिं अकुतूहलता मिच्छाधिमानो अपरिपुच्छकता कायस्स न सम्मापरिहारो असमाहितचित्तता दुप्पञ्ञानं पुग्गलानं सेवना पञ्ञवन्तानं अपयिरुपासना अत्तपरिभवो मिच्छाविकप्पो विपरीताभिनिवेसो कायदळ्हीबहुलता असंवेगसीलता पञ्च नीवरणानि. सङ्खेपतो ये वा पन धम्मे आसेवतो अनुप्पन्ना पञ्ञा न उप्पज्जति, उप्पन्ना परिहायति, इति इमानि सम्मोहकारणानि परिवज्जन्तेन बाहुसच्चे झानादीसु च योगो करणीयो.

तत्थायं बाहुसच्चस्स विसयविभागो – पञ्च खन्धा द्वादसायतनानि, अट्ठारस धातुयो चत्तारि सच्चानि बावीसतिन्द्रियानि द्वादसपदिको पटिच्चसमुप्पादो, तथा सतिपट्ठानादयो कुसलादिधम्मप्पकारभेदा च. यानि च लोके अनवज्जानि विज्जट्ठानानि, ये च सत्तानं हितसुखविधानयोग्या ब्याकरणविसेसा. इति एवं पकारं सकलमेव सुतविसयं उपायकोसल्लपुब्बङ्गमाय पञ्ञाय सतिवीरियुपत्थम्भकारणाय साधुकं उग्गहणसवनधारणपरिचयपरिपुच्छाहि ओगाहेत्वा तत्थ च परेसं पतिट्ठपनेन सुतमया पञ्ञा निब्बत्तेतब्बा, तथा खन्धादीनं सभावधम्मानं आकारपरिवितक्कनमुखेन ते निज्झानं खमापेन्तेन चिन्तामया, खन्धादीनंयेव पन सलक्खणसामञ्ञलक्खणपरिग्गहवसेन लोकियं परिञ्ञं निब्बत्तेन्तेन पुब्बभागभावनापञ्ञा सम्पादेतब्बा. एवञ्हि ‘‘नामरूपमत्तमिदं यथारहं पच्चयेहि उप्पज्जति चेव निरुज्झति च, न एत्थ कोचि कत्ता वा कारेता वा, हुत्वा अभावट्ठेन अनिच्चं, उदयब्बयपटिपीळनट्ठेन दुक्खं, अवसवत्तनट्ठेन अनत्ता’’ति अज्झत्तिकबाहिरे धम्मे निब्बिसेसं परिजानन्तो तत्थ आसङ्गं पजहित्वा, परे च तत्थ तं जहापेत्वा केवलं करुणावसेनेव याव न बुद्धगुणा हत्थतलं आगच्छन्ति, ताव यानत्तये सत्ते अवतारणपरिपाचनेहि पतिट्ठापेन्तो, झानविमोक्खसमाधिसमापत्तियो च वसीभावं पापेन्तो पञ्ञाय अतिविय मत्थकं पापुणातीति.

तथा सम्मासम्बोधिया कताभिनीहारेन महासत्तेन ‘‘को नु अज्ज पुञ्ञञाणसम्भारो उपचितो, किञ्च मया कतं परहित’’न्ति दिवसे दिवसे पच्चवेक्खन्तेन सत्तहितत्थं उस्साहो करणीयो, सब्बेसम्पि सत्तानं उपकाराय अत्तनो कायं जीवितञ्च ओस्सज्जितब्बं, सब्बेपि सत्ता अनोधिसो मेत्ताय करुणाय च फरितब्बा, या काचि सत्तानं दुक्खुप्पत्ति, सब्बा सा अत्तनि पाटिकङ्खितब्बा, सब्बेसञ्च सत्तानं पुञ्ञं अब्भनुमोदितब्बं, बुद्धमहन्तता अभिण्हं पच्चवेक्खितब्बा, यञ्च किञ्चि कम्मं करोति कायेन वाचाय वा, तं सब्बं बोधिनिन्नचित्तपुब्बङ्गमं कातब्बं. इमिना हि उपायेन बोधिसत्तानं अपरिमेय्यो पुञ्ञभागो उपचीयति. अपिच सत्तानं परिभोगत्थं परिपालनत्थञ्च अत्तनो सरीरं जीवितञ्च परिच्चजित्वा खुप्पिपासासीतुण्हवातातपादिदुक्खपटिकारो परियेसितब्बो. यञ्च यथावुत्तदुक्खपटिकारजं सुखं अत्तना पटिलभति, तथा रमणीयेसु आरामुय्यानपासादतलादीसु, अरञ्ञायतनेसु च कायचित्तसन्तापाभावेन अभिनिब्बुतत्ता सुखं विन्दति, यञ्च सुणाति बुद्धानुबुद्धपच्चेकबुद्धबोधिसत्तानं दिट्ठधम्मसुखविहारभूतं झानसमापत्तिसुखं, तं सब्बं सत्तेसु अनोधिसो उपसंहरति. अयं ताव असमाहितभूमियं नयो.

समाहितो पन अत्तना यथानुभूतं विसेसाधिगमनिब्बत्तं पीतिपस्सद्धिसुखं सब्बसत्तेसु अधिमुच्चति, तथा महति संसारदुक्खे, तन्निमित्तभूते च किलेसाभिसङ्खारदुक्खे निमुग्गं सत्तनिकायं दिस्वा तत्थपि छेदनभेदनफालनपिसनग्गिसन्तापादिजनिता दुक्खा तिब्बा खरा कटुका वेदना निरन्तरं चिरकालं वेदियन्ते नारके, अञ्ञमञ्ञं कुज्झनसन्तापनविहेठनहिंसनपराधीनतादीहि दुक्खं अनुभवन्ते तिरच्छाने, जोतिमाला’कुलसरीरे उद्धबाहुविरवन्ते उक्कामुखे खुप्पिपासादीहि डय्हमाने च वन्तखेळादिआहारे च महादुक्खं वेदयमाने पेते च परियेट्ठिमूलकं महन्तं अनयब्यसनं पापुणन्ते हत्थच्छेदादिकारणयोगेन दुब्बण्णदुद्दसिकदलिद्दतादिभावेन खुप्पिपासादियोगेन बलवन्तेहि अभिभवनीयतो, परेसं वहनतो, पराधीनतो च नारके पेते तिरच्छाने च अतिसयन्ते अपायदुक्खनिब्बिसेसं दुक्खं अनुभवन्ते मनुस्से च तथा विसयविसपरिभोगविक्खित्तचित्तताय रागादिपरियुट्ठानेन डय्हमाने वायुवेगसमुट्ठितजालासमिद्धसुक्खकट्ठसन्निपाते अग्गिक्खन्धे विय अनुपसन्तपरिळाहवुत्तिके अनिहतपराधीने कामावचरदेवे च महता वायामेन विदूरमाकासं विगाहितसकुन्ता विय, बलवन्तेहि खित्तसरा विय च ‘‘सतिपि चिरप्पवत्तियं अनच्चन्तिकताय पातपरियोसाना अनतिक्कन्तजातिजरामरणा एवा’’ति रूपावचरारूपावचरदेवे च पस्सन्तेन मेत्ताय करुणाय च अनोधिसो सत्ता फरितब्बा. एवं कायेन वाचाय मनसा च बोधिसम्भारे निरन्तरं उपचिनन्तेन उस्साहो पवत्तेतब्बो.

अपिच ‘‘अचिन्तेय्यापरिमितविपुलोळारविमलनिरुपमनिरुपक्किलेसगुणनिचयनिदानभूतस्स बुद्धभावस्स उस्सक्कित्वा सम्पहंसनयोग्यं वीरियं नाम अचिन्तेय्यानुभावमेव. यं न पचुरजना सोतुम्पि सक्कुणन्ति, पगेव पटिपज्जितुं. तथा हि तिविधा अभिनीहारचित्तुप्पत्ति, चतस्सो बुद्धभूमियो, चत्तारि सङ्गहवत्थूनि (दी. नि. ३.२१०, ३१३; अ. नि. ४.३२), करुणोकासता, बुद्धधम्मेसु निज्झानक्खन्ति, सब्बधम्मेसु निरुपलेपो, सब्बसत्तेसु पुत्तसञ्ञा, संसारदुक्खेहि अपरिखेदो, सब्बदेय्यधम्मपरिच्चागो, तेन च निरतिमानता, अधिसीलसिक्खादिअधिट्ठानं, तत्थ च अचलता, कुसलकिरियासु पीतिपामोज्जं, विवेकनिन्नचित्तता, झानानुयोगो, अनवज्जसुतेन अतित्ति, यथासुतस्स धम्मस्स परेसं हितज्झासयेन देसना, सत्तानं ञाये निवेसनं, आरम्भदळ्हता, धीरवीरभावो, परापवादपरापकारेसु विकाराभावो, सच्चाधिट्ठानं, समापत्तीसु वसीभावो, अभिञ्ञासु बलप्पत्ति, लक्खणत्तयावबोधो, सतिपट्ठानादीसु अभियोगेन लोकुत्तरमग्गसम्भारसम्भरणं, नवलोकुत्तरावक्कन्ती’’ति एवमादिका सब्बा बोधिसम्भारपटिपत्ति वीरियानुभावेनेव समिज्झतीति अभिनीहारतो याव महाबोधि अनोस्सज्जन्तेन सक्कच्चं निरन्तरं वीरियं सम्पादेतब्बं. सम्पज्जमाने च वीरिये खन्तिआदयो दानादयो च सब्बेपि बोधिसम्भारा तदधीनवुत्तिताय सम्पन्ना एव होन्तीति. खन्तिआदीसुपि इमिना नयेन पटिपत्ति वेदितब्बा.

इति सत्तानं सुखूपकरणपरिच्चागेन बहुधा अनुग्गहकरणं दानेन पटिपत्ति, सीलेन तेसं जीवितसापतेय्यदाररक्खअभेदपियहितवचनाविहिंसादिकरणानि, नेक्खम्मेन नेसं आमिसपटिग्गहणधम्मदानादिना अनेकधा हितचरिया, पञ्ञाय तेसं हितकरणूपायकोसल्लं, वीरियेन तत्थ उस्साहारम्भअसंहीरानि, खन्तिया तदपराधसहनं, सच्चेन तेसं अवञ्चनतदुपकारकिरियासमादानाविसंवादनादि, अधिट्ठानेन तदुपकारकरणे अनत्थसम्पातेपि अचलनं, मेत्ताय तेसं हितसुखानुचिन्तनं, उपेक्खाय तेसं उपकारापकारेसु विकारानापत्तीति एवं अपरिमाणे सत्ते आरब्भ अनुकम्पितसब्बसत्तस्स बोधिसत्तस्स पुथुज्जनेहि असाधारणो अपरिमाणो पुञ्ञञाणसम्भारूपचयो एत्थ पटिपत्तीति वेदितब्बं. यो चेतासं पच्चयो वुत्तो, तस्स च सक्कच्चं सम्पादनं.

को विभागोति दस पारमियो, दस उपपारमियो, दस परमत्थपारमियोति समत्तिंस पारमियो. तत्थ कताभिनीहारस्स बोधिसत्तस्स परहितकरणाभिनिन्नआसयप्पयोगस्स कण्हधम्मवोकिण्णा सुक्कधम्मा पारमियो, तेहि अवोकिण्णा सुक्का धम्मा उपपारमियो, अकण्हा असुक्का परमत्थपारमियोति केचि. समुदागमनकालेसु पूरियमाना पारमियो, बोधिसत्तभूमियं पुण्णा उपपारमियो, बुद्धभूमियं सब्बाकारपरिपुण्णा परमत्थपारमियो. बोधिसत्तभूमियं वा परहितकरणतो पारमियो, अत्तहितकरणतो उपपारमियो, बुद्धभूमियं बलवेसारज्जसमधिगमेन उभयहितपरिपूरणतो परमत्थपारमियोति एवं आदिमज्झपरियोसानेसु पणिधानारम्भपरिनिट्ठानेसु तेसं विभागोति अपरे. दोसुपसमकरुणापकतिकानं भवसुखविमुत्तिसुखपरमसुखप्पत्तानं पुञ्ञूपचयभेदतो तब्बिभागोति अञ्ञे.

लज्जासतिमानापस्सयानं लोकुत्तरधम्माधिपतीनं सीलसमाधिपञ्ञागरुकानं तारिततरिततारयितूनं अनुबुद्धपच्चेकबुद्धसम्मासम्बुद्धानं पारमी, उपपारमी, परमत्थपारमीति बोधित्तयप्पत्तितो यथावुत्तविभागोति केचि. चित्तपणिधितो याव वचीपणिधि, ताव पवत्ता सम्भारा पारमियो, वचीपणिधितो याव कायपणिधि, ताव पवत्ता उपपारमियो, कायपणिधितो पभुति परमत्थपारमियोति अपरे. अञ्ञे पन ‘‘परपुञ्ञानुमोदनवसेन पवत्ता सम्भारा पारमियो, परेसं कारापनवसेन पवत्ता उपपारमियो, सयं करणवसेन पवत्ता परमत्थपारमियो’’ति वदन्ति. तथा भवसुखावहो पुञ्ञञाणसम्भारो पारमी, अत्तनो निब्बानसुखावहो उपपारमी, परेसं तदुभयसुखावहो परमत्थपारमीति एके.

पुत्तदारधनादिउपकरणपरिच्चागो पन दानपारमी, अत्तनो अङ्गपरिच्चागो दानउपपारमी, अत्तनो जीवितपरिच्चागो दानपरमत्थपारमी. तथा पुत्तदारादिकस्स तिविधस्सपि हेतु अवीतिक्कमनवसेन तिस्सो सीलपारमियो, तेसु एव तिविधेसु वत्थूसु आलयं उपच्छिन्दित्वा निक्खमनवसेन तिस्सो नेक्खम्मपारमियो, उपकरणङ्गजीविततण्हं समूहनित्वा सत्तानं हिताहितविनिच्छयकरणवसेन तिस्सो पञ्ञापारमियो, यथावुत्तभेदानं परिच्चागादीनं वायमनवसेन तिस्सो वीरियपारमियो, उपकरणङ्गजीवितन्तरायकरानं खमनवसेन तिस्सो खन्तिपारमियो, उपकरणङ्गजीवितहेतु सच्चापरिच्चागवसेन तिस्सो सच्चपारमियो, दानादिपारमियो अकुप्पाधिट्ठानवसेनेव समिज्झन्तीति उपकरणादिविनासेपि अचलाधिट्ठानवसेन तिस्सो अधिट्ठानपारमियो, उपकरणादिउपघातकेसुपि सत्तेसु मेत्ताय अविजहनवसेन तिस्सो मेत्तापारमियो, यथावुत्तवत्थुत्तयस्स उपकारापकारेसु सत्तसङ्खारेसु मज्झत्ततापटिलाभवसेन तिस्सो उपेक्खापारमियोति एवमादिना एतासं विभागो वेदितब्बो.

को सङ्गहोति एत्थ पन यथा एता विभागतो तिंसविधापि दानपारमीआदिभावतो दसविधा, एवं दानसीलखन्तिवीरियझानपञ्ञासभावेन छब्बिधा. एतासु हि नेक्खम्मपारमी सीलपारमिया सङ्गहिता तस्सा पब्बज्जाभावे, नीवरणविवेकभावे पन झानपारमिया, कुसलधम्मभावे छहिपि सङ्गहिता. सच्चपारमी सीलपारमिया एकदेसोयेव वचीसच्चविरतिसच्चपक्खे, ञाणसच्चपक्खे पन पञ्ञापारमिया सङ्गहिता. मेत्तापारमी झानपारमिया एव, उपेक्खापारमी झानपञ्ञापारमीहि, अधिट्ठानपारमी सब्बाहिपि सङ्गहिताति.

एतेसञ्च दानादीनं छन्नं गुणानं अञ्ञमञ्ञं सम्बन्धानं पञ्चदसयुगळादीनि पञ्चदसयुगळादिसाधकानि होन्ति – सेय्यथिदं? दानसीलयुगळेन परहिताहितानं करणाकरणयुगळसिद्धि, दानखन्तियुगळेन अलोभादोसयुगळसिद्धि, दानवीरिययुगळेन चागसुतयुगळसिद्धि, दानझानयुगळेन कामदोसप्पहानयुगळसिद्धि, दानपञ्ञायुगळेन अरिययानधुरयुगळसिद्धि, सीलखन्तिद्वयेन पयोगासयसुद्धिद्वयसिद्धि, सीलवीरियद्वयेन भावनाद्वयसिद्धि, सीलझानद्वयेन दुस्सील्यपरियुट्ठानप्पहानद्वयसिद्धि, सीलपञ्ञाद्वयेन दानद्वयसिद्धि, खन्तिवीरिययुगळेन खमातेजद्वयसिद्धि, खन्तिझानयुगळेन विरोधानुरोधप्पहानयुगळसिद्धि, खन्तिपञ्ञायुगळेन सुञ्ञताखन्तिपटिवेधदुकसिद्धि, वीरियझानदुकेन पग्गाहाविक्खेपदुकसिद्धि, वीरियपञ्ञादुकेन सरणदुकसिद्धि, झानपञ्ञादुकेन यानदुकसिद्धि. दानसीलखन्तित्तिकेन लोभदोसमोहप्पहानत्तिकसिद्धि, दानसीलवीरियत्तिकेन भोगजीवितकायसारादानत्तिकसिद्धि, दानसीलझानत्तिकेन पुञ्ञकिरियवत्थुत्तिकसिद्धि, दानसीलपञ्ञातिकेन आमिसाभयधम्मदानत्तिकसिद्धीति एवं इतरेहिपि तिकेहि चतुक्कादीहि च यथासम्भवं तिकानि चतुक्कादीनि च योजेतब्बानि.

एवं छब्बिधानम्पि पन इमासं पारमीनं चतूहि अधिट्ठानेहि सङ्गहो वेदितब्बो. सब्बपारमीनं समूहसङ्गहतो हि चत्तारि अधिट्ठानानि. सेय्यथिदं – सच्चाधिट्ठानं, चागाधिट्ठानं, उपसमाधिट्ठानं, पञ्ञाधिट्ठानन्ति. तत्थ अधितिट्ठति एतेन, एत्थ वा अधितिट्ठति, अधिट्ठानमत्तमेव वा तन्ति अधिट्ठानं. सच्चञ्च तं अधिट्ठानञ्च, सच्चस्स वा अधिट्ठानं, सच्चं अधिट्ठानं एतस्साति वा सच्चाधिट्ठानं. एवं सेसेसुपि. तत्थ अविसेसतो ताव लोकुत्तरगुणे कताभिनीहारस्स अनुकम्पितसब्बसत्तस्स महासत्तस्स परिञ्ञानुरूपं सब्बपारमिपरिग्गहतो सच्चाधिट्ठानं, तेसं पटिपक्खपरिच्चागतो चागाधिट्ठानं, सब्बपारमितागुणेहि उपसमतो उपसमाधिट्ठानं, तेहियेव परहितोपायकोसल्लतो पञ्ञाधिट्ठानं. विसेसतो पन ‘‘अत्थिकजनं अविसंवादेत्वा दस्सामी’’ति पटिजानतो, पटिञ्ञं अविसंवादेत्वा दानतो, दानं अविसंवादेत्वा अनुमोदनतो, मच्छरियादिपटिपक्खपरिच्चागतो, देय्यपटिग्गाहकदानदेय्यधम्मक्खयेसु लोभदोसमोहभयवूपसमतो, यथारहं यथाकालं यथाविधानञ्च दानतो, पञ्ञुत्तरतो च कुसलधम्मानं चतुरधिट्ठानपदट्ठानं दानं. तथा संवरसमादानस्स अवीतिक्कमतो, दुस्सील्यपरिच्चागतो, दुच्चरितवूपसमतो, पञ्ञुत्तरतो च चतुरधिट्ठानपदट्ठानं सीलं. यथापटिञ्ञं खमनतो, परापराधविकप्पपरिच्चागतो, कोधपरियुट्ठानवूपसमतो, पञ्ञुत्तरतो च चतुरधिट्ठानपदट्ठाना खन्ति. पटिञ्ञानुरूपं परहितकरणतो, विसादपरिच्चागतो, अकुसलधम्मानं वूपसमतो, पञ्ञुत्तरतो च चतुरधिट्ठानपदट्ठानं वीरियं. पटिञ्ञानुरूपं लोकहितानुचिन्तनतो, नीवरणपरिच्चागतो, चित्तवूपसमतो, पञ्ञुत्तरतो च चतुरधिट्ठानपदट्ठानं झानं. यथापटिञ्ञं परहितूपायकोसल्लतो, अनुपायकिरियापरिच्चागतो, मोहजपरिळाहवूपसमतो, सब्बञ्ञुतापटिलाभतो च चतुरधिट्ठानपदट्ठाना पञ्ञा.

तत्थ ञेय्यपटिञ्ञानुविधानेहि सच्चाधिट्ठानं, वत्थुकामकिलेसकामपरिच्चागेहि चागाधिट्ठानं, दोसदुक्खवूपसमेहि उपसमाधिट्ठानं, अनुबोधपटिवेधेहि पञ्ञाधिट्ठानं. तिविधसच्चपरिग्गहितं दोसत्तयविरोधि सच्चाधिट्ठानं, तिविधचागपरिग्गहितं दोसत्तयविरोधि चागाधिट्ठानं, तिविधवूपसमपरिग्गहितं दोसत्तयविरोधि उपसमाधिट्ठानं, तिविधञाणपरिग्गहितं दोसत्तयविरोधि पञ्ञाधिट्ठानं. सच्चाधिट्ठानपरिग्गहितानि चागूपसमपञ्ञाधिट्ठानानि अविसंवादनतो, पटिञ्ञानुविधानतो च. चागाधिट्ठानपरिग्गहितानि सच्चूपसमपञ्ञाधिट्ठानानि पटिपक्खपरिच्चागतो, सब्बपरिच्चागफलत्ता च. उपसमाधिट्ठानपरिग्गहितानि सच्चचागपञ्ञाधिट्ठानानि किलेसपरिळाहूपसमतो, कामूपसमतो, कामपरिळाहूपसमतो च. पञ्ञाधिट्ठानपरिग्गहितानि सच्चचागूपसमाधिट्ठानानि ञाणपुब्बङ्गमतो, ञाणानुपरिवत्तनतो चाति एवं सब्बापि पारमियो सच्चप्पभाविता चागपरिब्यञ्जिता उपसमोपब्रूहिता पञ्ञापरिसुद्धा. सच्चञ्हि एतासं जनकहेतु, चागो परिग्गाहकहेतु, उपसमो परिवुड्ढिहेतु, पञ्ञा पारिसुद्धिहेतु. तथा आदिम्हि सच्चाधिट्ठानं सच्चपटिञ्ञत्ता, मज्झे चागाधिट्ठानं कतपणिधानस्स परहिताय अत्तपरिच्चागतो, अन्ते उपसमाधिट्ठानं सब्बूपसमपरियोसानत्ता, आदिमज्झपरियोसानेसु पञ्ञाधिट्ठानं तस्मिं सति सम्भवतो, असति अभावतो, यथापटिञ्ञञ्च भावतो.

तत्थ महापुरिसा अत्तहितपरहितकरेहि गरुपियभावकरेहि सच्चचागाधिट्ठानेहि गिहिभूता आमिसदानेन परे अनुग्गण्हन्ति. तथा अत्तहितपरहितकरेहि गरुपियभावकरेहि उपसमपञ्ञाधिट्ठानेहि च पब्बजितभूता धम्मदानेन परे अनुग्गण्हन्ति.

तत्थ अन्तिमभवे बोधिसत्तस्स चतुरधिट्ठानपरिपूरणं. परिपुण्णचतुरधिट्ठानस्स हि चरिमकभवूपपत्तीति एके. तत्र हि गब्भोक्कन्तिठितिअभिनिक्खमनेसु पञ्ञाधिट्ठानसमुदागमेन सतो सम्पजानो सच्चाधिट्ठानपारिपूरिया सम्पतिजातो उत्तराभिमुखो सत्तपदवीतिहारेन गन्त्वा सब्बा दिसा ओलोकेत्वा सच्चानुपरिवत्तिना वचसा ‘‘अग्गोहमस्मि लोकस्स, जेट्ठो…पे… सेट्ठोहमस्मि लोकस्सा’’ति (दी. नि. २.३१; म. नि. ३.२०७) तिक्खत्तुं सीहनादं नदि, उपसमाधिट्ठानसमुदागमेन जिण्णातुरमतपब्बजितदस्साविनो चतुधम्मपदेसकोविदस्स योब्बनारोग्यजीवितसम्पत्तिमदानं उपसमो, चागाधिट्ठानसमुदागमेन महतो ञातिपरिवट्टस्स हत्थगतस्स च चक्कवत्तिरज्जस्स अनपेक्खपरिच्चागोति.

दुतिये ठाने अभिसम्बोधियं चतुरधिट्ठानं परिपुण्णन्ति केचि. तत्थ हि यथापटिञ्ञं सच्चाधिट्ठानसमुदागमेन चतुन्नं अरियसच्चानं अभिसमयो, ततो हि सच्चाधिट्ठानं परिपुण्णं. चागाधिट्ठानसमुदागमेन सब्बकिलेसोपक्किलेसपरिच्चागो, ततो हि चागाधिट्ठानं परिपुण्णं. उपसमाधिट्ठानसमुदागमेन परमूपसमसम्पत्ति, ततो हि उपसमाधिट्ठानं परिपुण्णं. पञ्ञाधिट्ठानसमुदागमेन अनावरणञाणपटिलाभो, ततो हि पञ्ञाधिट्ठानं परिपुण्णन्ति, तं असिद्धं अभिसम्बोधियापि परमत्थभावतो.

ततिये ठाने धम्मचक्कप्पवत्तने (सं. नि. ५.१०८१; महाव. १३; पटि. म. २.३०) चतुरधिट्ठानं परिपुण्णन्ति अञ्ञे. तत्थ हि सच्चाधिट्ठानसमुदागतस्स द्वादसहि आकारेहि अरियसच्चदेसनाय सच्चाधिट्ठानं परिपुण्णं, चागाधिट्ठानसमुदागतस्स सद्धम्ममहायागकरणेन चागाधिट्ठानं परिपुण्णं. उपसमाधिट्ठानसमुदागतस्स सयं उपसन्तस्स परेसं उपसमनेन उपसमाधिट्ठानं परिपुण्णं, पञ्ञाधिट्ठानसमुदागतस्स विनेय्यानं आसयादिपरिजाननेन पञ्ञाधिट्ठानं परिपुण्णन्ति, तदपि असिद्धं अपरियोसितत्ता बुद्धकिच्चस्स.

चतुत्थे ठाने परिनिब्बाने चतुरधिट्ठानपरिपुण्णन्ति अपरे. तत्र हि परिनिब्बुतत्ता परमत्थसच्चसम्पत्तिया सच्चाधिट्ठानपरिपूरणं, सब्बूपधिपटिनिस्सग्गेन चागाधिट्ठानपरिपूरणं, सब्बसङ्खारूपसमेन उपसमाधिट्ठानपरिपूरणं, पञ्ञापयोजनपरिनिट्ठानेन पञ्ञाधिट्ठानपरिपूरणन्ति.

तत्र महापुरिसस्स विसेसेन मेत्ताखेत्ते अभिजातियं सच्चाधिट्ठानसमुदागतस्स सच्चाधिट्ठानपरिपूरणमभिब्यत्तं, विसेसेन करुणाखेत्ते अभिसम्बोधियं पञ्ञाधिट्ठानसमुदागतस्स पञ्ञाधिट्ठानपरिपूरणमभिब्यत्तं, विसेसेन मुदिताखेत्ते धम्मचक्कप्पवत्तने (सं. नि. ५.१०८१; महाव. १३; पटि. म. २.३०) चागाधिट्ठानसमुदागतस्स चागाधिट्ठानपरिपूरणमभिब्यत्तं, विसेसेन उपेक्खाखेत्ते परिनिब्बाने उपसमाधिट्ठानसमुदागतस्स उपसमाधिट्ठानपरिपूरणमभिब्यत्तन्ति दट्ठब्बं.

तत्रपि सच्चाधिट्ठानसमुदागतस्स संवासेन सीलं वेदितब्बं, चागाधिट्ठानसमुदागतस्स संवोहारेन सोचेय्यं वेदितब्बं, उपसमाधिट्ठानसमुदागतस्स आपदासु थामो वेदितब्बो, पञ्ञाधिट्ठानसमुदागतस्स साकच्छाय पञ्ञा वेदितब्बा. एवं सीलाजीवचित्तदिट्ठिविसुद्धियो वेदितब्बा.

तथा सच्चाधिट्ठानसमुदागमेन दोसा अगतिं न गच्छति अविसंवादनतो, चागाधिट्ठानसमुदागमेन लोभा अगतिं न गच्छति अनभिसङ्गतो, उपसमाधिट्ठानसमुदागमेन भया अगतिं न गच्छति अनपराधतो, पञ्ञाधिट्ठानसमुदागमेन मोहा अगतिं न गच्छति यथाभूतावबोधतो.

तथा पठमेन अदुट्ठो अधिवासेति, दुतियेन अलुद्धो पटिसेवति, ततियेन अभीतो परिवज्जेति, चतुत्थेन असम्मूळ्हो विनोदेति. पठमेन नेक्खम्मसुखप्पत्ति, इतरेहि पविवेकउपसमसम्बोधिसुखप्पत्तियो होन्तीति दट्ठब्बा. तथा विवेकजपीतिसुखसमाधिजपीतिसुखअप्पीतिजकायसुखसतिपारिसुद्धिजउपेक्खासुखप्पत्तियो एतेहि चतूहि यथाक्कमं होन्तीति. एवमनेकगुणानुबन्धेहि चतूहि अधिट्ठानेहि सब्बपारमिसमूहसङ्गहो वेदितब्बो. यथा च चतूहि अधिट्ठानेहि सब्बपारमिसङ्गहो, एवं करुणापञ्ञाहिपीति दट्ठब्बं. सब्बोपि हि बोधिसम्भारो करुणापञ्ञाहि सङ्गहितो. करुणापञ्ञापरिग्गहिता हि दानादिगुणा महाबोधिसम्भारा भवन्ति बुद्धत्तसिद्धिपरियोसानाति एवमेतासं सङ्गहो वेदितब्बो.

को सम्पादनूपायोति सकलस्सापि पुञ्ञादिसम्भारस्स सम्मासम्बोधिं, उद्दिस्स अनवसेससम्भरणं अवेकल्लकारितायोगेन, तत्थ च सक्कच्चकारिता आदरबहुमानयोगेन, सातच्चकारिता निरन्तरपयोगेन, चिरकालादियोगो च अन्तरा अवोसानापज्जनेनाति चतुरङ्गयोगो एतासं सम्पादनूपायो. अपिच समासतो कताभिनीहारस्स अत्तनि सिनेहस्स परियादानं, परेसु च सिनेहस्स परिवड्ढनं एतासं सम्पादनूपायो. सम्मासम्बोधिसमधिगमाय हि कतमहापणिधानस्स महासत्तस्स याथावतो परिजाननेन सब्बेसु धम्मेसु अनुपलित्तस्स अत्तनि सिनेहो परिक्खयं परियादानं गच्छति, महाकरुणासमायोगवसेन पन पिये पुत्ते विय सब्बसत्ते सम्पस्समानस्स तेसु मेत्तासिनेहो परिवड्ढति. ततो च तंतदावत्थानुरूपमत्तपरसन्तानेसु लोभदोसमोहविगमेन विदूरीकतमच्छरियादिबोधिसम्भारपटिपक्खो महापुरिसो दानपियवचनअत्थचरियासमानत्ततासङ्खातेहि चतूहि सङ्गहवत्थूहि (दी. नि. ३.२१०; अ. नि. ४.३२) चतुरधिट्ठानानुगतेहि अच्चन्तं जनस्स सङ्गहकरणवसेन उपरि यानत्तये अवतारणं परिपाचनञ्च करोति. महासत्तानञ्हि महापञ्ञा महाकरुणा च दानेन अलङ्कता; दानं पियवचनेन; पियवचनं अत्थचरियाय; अत्थचरिया समानत्तताय अलङ्कता सङ्गहिता च. सब्बभूतत्तभूतस्स हि बोधिसत्तस्स सब्बत्थ समानसुखदुक्खताय समानत्ततासिद्धि. बुद्धभूतो पन तेहेव सङ्गहवत्थूहि चतुरधिट्ठानपरिपूरिताभिबुद्धेहि जनस्स अच्चन्तिकसङ्गहकरणेन अभिविनयनं करोति. दानञ्हि सम्मासम्बुद्धानं चागाधिट्ठानेन परिपूरिताभिबुद्धं; पियवचनं सच्चाधिट्ठानेन; अत्थचरिया पञ्ञाधिट्ठानेन; समानत्तता उपसमाधिट्ठानेन परिपूरिताभिबुद्धा. तथागतानञ्हि सब्बसावकपच्चेकबुद्धेहि समानत्तता परिनिब्बाने. तत्र हि तेसं अविसेसतो एकीभावो. तेनेवाह ‘‘नत्थि विमुत्तिया नानत्त’’न्ति.

होन्ति चेत्थ –

‘‘सच्चो चागी उपसन्तो, पञ्ञवा अनुकम्पको,

सम्भतसब्बसम्भारो, कं नामत्थं न साधये.

महाकारुणिको सत्था, हितेसी च उपेक्खको,

निरपेक्खो च सब्बत्थ, अहो अच्छरियो जिनो.

विरत्तो सब्बधम्मेसु, सत्तेसु च उपेक्खको,

सदा सत्तहिते युत्तो, अहो अच्छरियो जिनो.

सब्बदा सब्बसत्तानं, हिताय च सुखाय च,

उय्युत्तो अकिलासू च, अहो अच्छरियो जिनो’’ति. (चरिया. अट्ठ. ३२० पकिण्णककथा);

कित्तकेन कालेन सम्पादनन्ति हेट्ठिमेन ताव परिच्छेदेन चत्तारि असङ्ख्येय्यानि कप्पसतसहस्सञ्च, मज्झिमेन अट्ठासङ्ख्येय्यानि कप्पसतसहस्सञ्च, उपरिमेन सोळसासङ्ख्येय्यानि कप्पसतसहस्सञ्च, एते च भेदा यथाक्कमं पञ्ञाधिकसद्धाधिकवीरियाधिकवसेन ञातब्बा. पञ्ञाधिकानञ्हि सद्धा मन्दा होति, पञ्ञा तिक्खा. सद्धाधिकानं पञ्ञा मज्झिमा होति, वीरियाधिकानं पञ्ञा मन्दा. पञ्ञानुभावेन च सम्मासम्बोधि अभिगन्तब्बाति अट्ठकथायं वुत्तं. अविसेसेन पन विमुत्तिपरिपाचनीयानं धम्मानं तिक्खमज्झिममुदुभावेन तयोपेते भेदा युत्ताति वदन्ति. तिविधा हि बोधिसत्ता अभिनीहारक्खणे भवन्ति उग्घटितञ्ञूविपञ्चितञ्ञूनेय्यभेदेन. तेसु उग्घटितञ्ञू सम्मासम्बुद्धस्स सम्मुखा चतुप्पदिकं गाथं सुणन्तो ततियपदे अपरियोसितेयेव छअभिञ्ञाहि सह पटिसम्भिदाहि अरहत्तं पत्तुं समत्थुपनिस्सयो होति, दुतियो सत्थु सम्मुखा चतुप्पदिकं गाथं सुणन्तो अपरियोसितेयेव चतुत्थपदे छहि अभिञ्ञाहि अरहत्तं पत्तुं समत्थुपनिस्सयो होति, इतरो भगवतो सम्मुखा चतुप्पदिकं गाथं सुत्वा परियोसिताय गाथाय छहि अभिञ्ञाहि अरहत्तं पत्तुं समत्थुपनिस्सयो भवति. तयोपेते विना कालभेदेन कताभिनीहारलद्धब्याकरणा पारमियो पूरेन्ता यथाक्कमं यथावुत्तभेदेन कालेन सम्मासम्बोधिं पापुणन्ति. तेसु तेसु पन कालभेदेसु अपरिपुण्णेसु ते ते महासत्ता दिवसे दिवसे वेस्सन्तरदानसदिसं दानं देन्तापि तदनुरूपे सीलादिसब्बपारमिधम्मे आचिनन्तापि अन्तरा बुद्धा भविस्सन्तीति अकारणमेतं. कस्मा? ञाणस्स अपरिपच्चनतो. परिच्छिन्नकालनिप्फादितं विय हि सस्सं परिच्छिन्नकाले परिनिप्फादिता सम्मासम्बोधि. तदन्तरा पन सब्बुस्साहेन वायमन्तेनापि न सक्का पापुणितुन्ति पारमिपारिपूरी यथावुत्तकालविसेसं विना न सम्पज्जतीति वेदितब्बं.

को आनिसंसोति ये ते कताभिनीहारानं बोधिसत्तानं –

‘‘एवं सब्बङ्गसम्पन्ना, बोधिया नियता नरा;

संसरं दीघमद्धानं, कप्पकोटिसतेहिपि;

अवीचिम्हि नुप्पज्जन्ति, तथा लोकन्तरेसु चा’’ति. आदिना (अभि. अट्ठ. १.निदानकथा; अप. अट्ठ. १.दूरेनिदानकथा; जा. अट्ठ. १.दूरेनिदानकथा; बु. वं. अट्ठ. २७.दूरेनिदानकथा; चरिया. अट्ठ. पकिण्णककथा) –

अट्ठारस अभब्बट्ठानानुपगमनप्पकारा आनिसंसा संवण्णिता. ये च ‘‘सतो सम्पजानो आनन्द बोधिसत्तो तुसिताकाया चवित्वा मातुकुच्छिं ओक्कमी’’तिआदिना (म. नि. ३.१९९) सोळस अच्छरियब्भुतधम्मप्पकारा, ये च ‘‘सीतं ब्यपगतं होति, उण्हञ्च उपसम्मती’’तिआदिना (बु. वं. ८३), ‘‘जायमाने खो सारिपुत्त बोधिसत्ते अयं दससहस्सिलोकधातु सङ्कम्पति सम्पकम्पति सम्पवेधती’’तिआदिना च द्वत्तिंस पुब्बनिमित्तप्पकारा, ये वा पनञ्ञेपि ‘‘बोधिसत्तानं अधिप्पायसमिज्झनं कम्मादीसु वसीभावो’’ति एवमादयो तत्थ तत्थ जातकबुद्धवंसादीसु दस्सितप्पकारा आनिसंसा, ते सब्बेपि एतासं आनिसंसा, तथा यथानिदस्सितभेदा अलोभादोसादिगुणयुगळादयो चाति वेदितब्बा.

किं फलन्ति समासतो ताव सम्मासम्बुद्धभावो एतासं फलं, वित्थारतो पन द्वत्तिंसमहापुरिसलक्खण- (दी. नि. २.२४ आदयो; ३.१६८ आदयो; म. नि. २.३८५) असीतिअनुब्यञ्जनब्यामप्पभादिअनेकगुणगणसमुज्जलरूपकायसम्पत्तिअधिट्ठाना दसबलचतुवेसारज्जछअसाधारणञाणअट्ठारसावेणिकबुद्धधम्म- (दी. नि. अट्ठ. ३.३०५; मूलटी. २.सुत्तन्तभाजनीयवण्णना) -पभुतिअनेकसतसहस्सगुणसमुदयोपसोभिनी धम्मकायसिरी, यावता पन बुद्धगुणा ये अनेकेहिपि कप्पेहि सम्मासम्बुद्धेनापि वाचाय परियोसापेतुं न सक्का, इदं एतासं फलन्ति अयमेत्थ सङ्खेपो, वित्थारो पन बुद्धवंसचरियापिटकजातकमहापदानसुत्तादीनं वसेन वेदितब्बो.

यथावुत्ताय पटिपदाय यथावुत्तविभागानं पारमीनं पूरितभावं सन्धायाह ‘‘समतिंस पारमियो पूरेत्वा’’ति. सतिपि महापरिच्चागानं दानपारमिभावे परिच्चागविसेसभावदस्सनत्थञ्चेव सुदुक्करभावदस्सनत्थञ्च ‘‘पञ्च महापरिच्चागे’’ति विसुं गहणं, ततोयेव च अङ्गपरिच्चागतो विसुं नयनपरिच्चागग्गहणं, परिग्गहपरिच्चागभावसामञ्ञेपि धनरज्जपरिच्चागतो पुत्तदारपरिच्चागग्गहणञ्च कतं. गतपच्चागतिकवत्तसङ्खाताय पुब्बभागपटिपदाय सद्धिं अभिञ्ञासमापत्तिनिप्फादनं पुब्बयोगो. दानादीसुयेव सातिसयपटिपत्तिनिप्फादनं पुब्बचरिया, या चरियापिटकसङ्गहिता. अभिनीहारो पुब्बयोगो, दानादिपटिपत्ति, कायविवेकवसेन एकचरिया वा पुब्बचरियाति केचि. दानादीनञ्चेव अप्पिच्छतादीनञ्च संसारनिब्बानेसु आदीनवानिसंसादीनञ्च विभावनवसेन सत्तानं बोधित्तये पतिट्ठापनपरिपाचनवसेन पवत्ता कथा धम्मक्खानं. ञातीनं अत्थचरिया ञातत्थचरिया, सापि करुणायनवसेनेव. आदि-सद्देन लोकत्थचरियादयो सङ्गण्हाति. कम्मस्सकताञाणवसेन, अनवज्जकम्मायतनविज्जाट्ठानपरिचयवसेन, खन्धायतनादिपरिचयवसेन, लक्खणत्तयतीरणवसेन च ञाणचारो बुद्धिचरिया, सा पन अत्थतो पञ्ञापारमीयेव, ञाणसम्भारदस्सनत्थं विसुं गहणं. कोटिन्ति परियन्तो, उक्कंसोति अत्थो. चत्तारो सतिपट्ठाने भावेत्वा ब्रूहेत्वाति सम्बन्धो. तत्थ भावेत्वाति उप्पादेत्वा. ब्रूहेत्वाति वड्ढेत्वा. सतिपट्ठानादिग्गहणेन आगमनपटिपदं मत्थकं पापेत्वा दस्सेति, विपस्सनासहगता एव वा सतिपट्ठानादयो दट्ठब्बा. एत्थ च ‘‘येन अभिनीहारेना’’तिआदिना आगमनपटिपदाय आदिं दस्सेति, ‘‘दानपारमी’’तिआदिना मज्झं, ‘‘चत्तारो सतिपट्ठाने’’तिआदिना परियोसानन्ति वेदितब्बं.

सम्पतिजातोति हत्थतो मुच्चित्वा मुहुत्तजातो, न मातुकुच्छितो निक्खन्तमत्तो. निक्खन्तमत्तञ्हि महासत्तं पठमं ब्रह्मानो सुवण्णजालेन पटिग्गण्हिंसु, तेसं हत्थतो चत्तारो महाराजानो अजिनप्पवेणिया, तेसं हत्थतो मनुस्सा दुकूलचुम्बटकेन पटिग्गण्हिंसु, मनुस्सानं हत्थतो मुञ्चित्वा पथवियं पतिट्ठितोति यथाह भगवा महापदानदेसनायं. सेतम्हि छत्तेति दिब्बसेतच्छत्ते. अनुहीरमानेति धारियमाने. एत्थ च छत्तग्गहणेनेव खग्गादीनि पञ्च ककुधभण्डानिपि (जा. २.१९.७२) वुत्तानेवाति वेदितब्बं. खग्गतालवण्टमोरहत्थकवाळबीजनीउण्हीसपट्टापि हि छत्तेन सह तदा उपट्ठिता अहेसुं. छत्तादीनियेव च तदा पञ्ञायिंसु, न छत्तादिगाहका. सब्बा च दिसाति दसपि दिसा. नयिदं सब्बदिसाविलोकनं सत्तपदवीतिहारुत्तरकालं दट्ठब्बं. महासत्तो हि मनुस्सानं हत्थतो मुच्चित्वा पुरत्थिमदिसं ओलोकेसि, तत्थ देवमनुस्सा गन्धमालादीहि पूजयमाना ‘‘महापुरिस इध तुम्हेहि सदिसोपि नत्थि, कुतो उत्तरितरो’’ति आहंसु. एवं चतस्सो दिसा, चतस्सो अनुदिसा, हेट्ठा, उपरीति सब्बा दिसा अनुविलोकेत्वा सब्बत्थ अत्तना सदिसं अदिस्वा ‘‘अयं उत्तरा दिसा’’ति तत्थ सत्तपदवीतिहारेन अगमासि. आसभिन्ति उत्तमं. अग्गोति सब्बपठमो. जेट्ठो सेट्ठोति च तस्सेव वेवचनं. अयमन्तिमा जाति, नत्थि दानि पुनब्भवोति इमस्मिं अत्तभावे पत्तब्बं अरहत्तं ब्याकासि.

‘‘अनेकेसं विसेसाधिगमानं पुब्बनिमित्तभावेना’’ति सङ्खित्तेन वुत्तमत्थं ‘‘यञ्ही’’तिआदिना वित्थारतो दस्सेति. तत्थ एत्थाति –

‘‘अनेकसाखञ्च सहस्समण्डलं,

छत्तं मरू धारयुमन्तलिक्खे;

सुवण्णदण्डा वीतिपतन्ति चामरा,

न दिस्सरे चामरछत्तगाहका’’ति. (सु. नि. ६९३);

इमिस्सा गाथाय. सब्बञ्ञुतञ्ञाणमेव सब्बत्थ अप्पटिहतचारताय अनावरणञाणन्ति आह ‘‘सब्बञ्ञुतानावरणञाणपटिलाभस्सा’’ति. ‘‘तथा अयं भगवापि गतो…पे… पुब्बनिमित्तभावेना’’ति एतेन अभिजातियं धम्मतावसेन उप्पज्जनविसेसा सब्बबोधिसत्तानं साधारणाति दस्सेति. पारमितानिस्सन्दा हि तेति.

विक्कमीति अगमासि. मरूति देवा. समाति विलोकनसमताय समा सदिसियो. महापुरिसो हि यथा एकं दिसं विलोकेसि, एवं सेसा दिसापि, न कत्थचि विलोकने विबन्धो तस्स अहोसीति. समाति वा विलोकेतुं युत्ताति अत्थो. न हि तदा बोधिसत्तस्स विरूपबीभच्छविसमरूपानि विलोकेतुं अयुत्तानि दिसासु उपट्ठहन्तीति.

‘‘एवं तथागतो’’ति कायगमनट्ठेन गत-सद्देन तथागत-सद्दं निद्दिसित्वा इदानि ञाणगमनट्ठेन तं दस्सेतुं ‘‘अथ वा’’तिआदिमाह. तत्थ नेक्खम्मेनाति अलोभप्पधानेन कुसलचित्तुप्पादेन. कुसला हि धम्मा इध नेक्खम्मं, न पब्बज्जादयो, ‘‘पठमज्झानेना’’ति च वदन्ति. पहायाति पजहित्वा. गतो अधिगतो, पटिपन्नो उत्तरिविसेसन्ति अत्थो. पहायाति वा पहानहेतु, पहानलक्खणं वा. हेतुलक्खणत्थो हि अयं पहाय-सद्दो. ‘‘कामच्छन्दादिप्पहानहेतुकं गतो’’ति हेत्थ वुत्तं गमनं अवबोधो, पटिपत्ति एव वा. कामच्छन्दादिप्पहानेन च तं लक्खीयति. एस नयो ‘‘पदालेत्वा’’तिआदीसुपि. अब्यापादेनाति मेत्ताय. आलोकसञ्ञायाति विभूतं कत्वा मनसिकरणेन उपट्ठितआलोकसञ्जाननेन. अविक्खेपेनाति समाधिना. धम्मववत्थानेनाति कुसलादिधम्मानं याथावविनिच्छयेन, ‘‘सप्पच्चयनामरूपववत्थानेना’’तिपि वदन्ति.

एवं कामच्छन्दादिनीवरणप्पहानेन ‘‘अभिज्झं लोके पहाया’’तिआदिना (विभ. ५०८) वुत्ताय पठमज्झानस्स पुब्बभागपटिपदाय भगवतो तथागतभावं दस्सेत्वा इदानि सह उपायेन अट्ठहि समापत्तीहि, अट्ठारसहि च महाविपस्सनाहि तं दस्सेतुं ‘‘ञाणेना’’तिआदिमाह. नामरूपपरिग्गहकङ्खावितरणानञ्हि विबन्धभूतस्स मोहस्स दूरीकरणेन ञातपरिञ्ञायं ठितस्स अनिच्चसञ्ञादयो सिज्झन्ति, तथा झानसमापत्तीसु अभिरतिनिमित्तेन पामोज्जेन, तत्थ अनभिरतिया विनोदिताय झानादि समधिगमोति समापत्तिविपस्सनानं अरतिविनोदनअविज्जापदालनादि उपायो, उप्पटिपाटिनिद्देसो पन नीवरणसभावाय अविज्जाय हेट्ठा नीवरणेसुपि सङ्गहदस्सनत्थन्ति दट्ठब्बं. समापत्तिविहारप्पवेसविबन्धनेन नीवरणानि कवाटसदिसानीति आह ‘‘नीवरणकवाटं उग्घाटेत्वा’’ति. ‘‘रत्तिं वितक्केत्वा विचारेत्वा दिवा कम्मन्ते पयोजेती’’ति वुत्तट्ठाने विय वितक्कविचारा धूमायनाति अधिप्पेताति आह ‘‘वितक्कविचारधूम’’न्ति. किञ्चापि पठमज्झानूपचारेयेव च दुक्खं, चतुत्थज्झानूपचारेयेव सुखं पहीयति, अतिसयप्पहानं पन सन्धायाह ‘‘चतुत्थज्झानेन सुखदुक्खं पहाया’’ति.

अनिच्चस्स, अनिच्चन्ति अनुपस्सना अनिच्चानुपस्सना, तेभूमकधम्मानं अनिच्चतं गहेत्वा पवत्ताय विपस्सनायेतं नामं. निच्चसञ्ञन्ति सङ्खतधम्मे ‘‘निच्चा, सस्सता’’ति एवं पवत्तमिच्छासञ्ञं, सञ्ञासीसेन दिट्ठिचित्तानम्पि गहणं दट्ठब्बं. एस नयो इतो परेसुपि. निब्बिदानुपस्सनायाति सङ्खारेसु निब्बिज्जनाकारेन पवत्ताय अनुपस्सनाय. नन्दिन्ति सप्पीतिकतण्हं. तथा विरागानुपस्सनायाति विरज्जनाकारेन पवत्ताय अनुपस्सनाय. निरोधानुपस्सनायाति सङ्खारानं निरोधस्स अनुपस्सनाय. ‘‘ते सङ्खारा निरुज्झन्तियेव, आयतिं समुदयवसेन न उप्पज्जन्ती’’ति एवं वा अनुपस्सना निरोधानुपस्सना. तेनेवाह ‘‘निरोधानुपस्सनाय निरोधेति, नो समुदेती’’ति. मुञ्चितुकम्यता हि अयं बलप्पत्ताति. पटिनिस्सज्जनाकारेन पवत्ता अनुपस्सना पटिनिस्सग्गानुपस्सना. पटिसङ्खा सन्तिट्ठना हि अयं. आदानन्ति निच्चादिवसेन गहणं. सन्ततिसमूहकिच्चारम्मणानं वसेन एकत्तग्गहणं घनसञ्ञा. आयूहनं अभिसङ्खरणं. अवत्थाविसेसापत्ति विपरिणामो. धुवसञ्ञन्ति थिरभावग्गहणं. निमित्तन्ति समूहादिघनवसेन, सकिच्चपरिच्छेदताय च सङ्खारानं सविग्गहग्गहणं. पणिधिन्ति रागादिपणिधिं, सा पनत्थतो तण्हानं वसेन सङ्खारेसु निन्नता.

अभिनिवेसन्ति अत्तानुदिट्ठिं. अनिच्चदुक्खादिवसेन सब्बधम्मतीरणं अधिपञ्ञाधम्मविपस्सना. सारादानाभिनिवेसन्ति असारे सारग्गहणविपल्लासं. ‘‘इस्सरकुत्तादिवसेन लोको समुप्पन्नो’’ति अभिनिवेसो सम्मोहाभिनिवेसो. केचि पन ‘‘अहोसिं नु खो अहमतीतमद्धानन्तिआदिना पवत्तसंसयापत्ति सम्मोहाभिनिवेसो’’ति वदन्ति. सङ्खारेसु लेणताणभावग्गहणं आलयाभिनिवेसो. ‘‘आलयरता आलयसमुदिता’’ति वचनतो आलयो तण्हा, सायेव चक्खादीसु रूपादीसु च अभिनिविसनवसेन पवत्तिया आलयाभिनिवेसोति केचि. ‘‘एवंविधा सङ्खारा पटिनिस्सज्जीयन्ती’’ति पवत्तं ञाणं पटिसङ्खानुपस्सना. वट्टतो विगतत्ता विवट्टं निब्बानं, तत्थ आरम्मणकरणसङ्खातेन अनुपस्सनेन पवत्तिया विवट्टानुपस्सना गोत्रभु. संयोगाभिनिवेसन्ति संयुज्जनवसेन सङ्खारेसु अभिनिविसनं. दिट्ठेकट्ठेति दिट्ठिया सहजातेकट्ठे, पहानेकट्ठे च. ‘‘ओळारिके’’ति उपरिमग्गवज्झे किलेसे अपेक्खित्वा वुत्तं, अञ्ञथा दस्सनपहातब्बापि दुतियमग्गवज्झेहि ओळारिकाति. अणुसहगतेति अणुभूते, इदं हेट्ठिममग्गवज्झे अपेक्खित्वा वुत्तं. सब्बकिलेसेति अवसिट्ठसब्बकिलेसे. न हि पठमादिमग्गेहि पहीना किलेसा पुन पहीयन्तीति.

कक्खळत्तं कठिनभावो. पग्घरणं द्रवभावो. लोकियवायुना भस्तस्स विय येन तंतंकलापस्स उद्धुमायनं, थम्भभावो वा, तं वित्थम्भनं. विज्जमानेपि कलापन्तरभूतानं कलापन्तरभूतेहि असम्फुट्ठभावे, तंतंभूतविवित्तता रूपपरियन्तो आकासोति येसं यो परिच्छेदो, तेहि सो असम्फुट्ठोव, अञ्ञथा भूतानं परिच्छेदसभावो न सिया ब्यापीभावापत्तितो. अब्यापिता हि असम्फुट्ठताति. यस्मिं कलापे भूतानं परिच्छेदो, तेहि असम्फुट्ठभावो असम्फुट्ठलक्खणं. तेनाह भगवा आकासधातुनिद्देसे ‘‘असम्फुट्ठं चतूहि महाभूतेही’’ति (ध. स. ६३७).

विरोधिपच्चयसन्निपाते विसदिसुप्पत्ति रुप्पनं. चेतनापधानत्ता सङ्खारक्खन्धधम्मानं चेतनावसेनेतं वुत्तं ‘‘सङ्खारानं अभिसङ्खरणलक्खण’’न्ति. तथा हि सुत्तन्तभाजनीये सङ्खारक्खन्धविभङ्गे ‘‘चक्खुसम्फस्सजा चेतना’’तिआदिना (विभ. ९२) चेतनाव विभत्ता, अभिसङ्खरणलक्खणा च चेतना. यथाह ‘‘तत्थ कतमो पुञ्ञाभिसङ्खारो? कुसला चेतना कामावचरा’’तिआदि (विभ. २२६). फरणं सविप्फारिकता. अस्सद्धियेति अस्सद्धियहेतु, निमित्तत्थे भुम्मं. एस नयो ‘‘कोसज्जे’’तिआदीसु. वूपसमलक्खणन्ति कायचित्तपरिळाहूपसमलक्खणं. लीनुद्धच्चरहिते अधिचित्ते पवत्तमाने पग्गहनिग्गहसम्पहंसनेसु अब्यावटताय अज्झुपेक्खनं पटिसङ्खानं पक्खपातुपच्छेदतो.

मुसावादादीनं विसंवादनादिकिच्चताय लूखानं अपरिग्गाहकानं पटिपक्खभावतो परिग्गाहिका सम्मावाचा सिनिद्धभावतो सम्पयुत्तधम्मे, सम्मावाचापच्चयसुभासितानं सोतारञ्च पुग्गलं परिग्गण्हातीति सा परिग्गहलक्खणा सम्मावाचा. कायिककिरिया किञ्चि कत्तब्बं समुट्ठापेति. सयञ्च समुट्ठहनं घटनं होतीति सम्माकम्मन्तसङ्खाता विरति समुट्ठानलक्खणा दट्ठब्बा, सम्पयुत्तधम्मानं वा उक्खिपनं समुट्ठापनं कायिककिरियाय भारुक्खिपनं विय. जीवमानस्स सत्तस्स, सम्पयुत्तधम्मानं वा जीवितिन्द्रियवुत्तिया, आजीवस्सेव वा सुद्धि वोदानं. ससम्पयुत्तधम्मस्स चित्तस्स संकिलेसपक्खे पतितुं अदत्वा सम्मदेव पग्गण्हनं पग्गहो.

‘‘सङ्खारा’’ति इध चेतना अधिप्पेताति वुत्तं ‘‘सङ्खारानं चेतनालक्खण’’न्ति. नमनं आरम्मणाभिमुखभावो. आयतनंपवत्तनं. आयतनानं वसेन हि आयसङ्खातानं चित्तचेतसिकानं पवत्ति. तण्हाय हेतुलक्खणन्ति वट्टस्स जनकहेतुभावो, मग्गस्स पन निब्बानसम्पापकत्तन्ति अयमेव तेसं विसेसो.

तथलक्खणं अविपरीतसभावो. एकरसो अञ्ञमञ्ञानतिवत्तनं अनूनाधिकभावो. युगनद्धा समथविपस्सनाव, ‘‘सद्धापञ्ञा पग्गहाविक्खेपा’’तिपि वदन्ति.

खिणोति किलेसेति खयो, मग्गो. अनुप्पादपरियोसानताय अनुप्पादो, फलं. पस्सद्धि किलेसवूपसमो.

छन्दस्साति कत्तुकम्यताछन्दस्स. मूललक्खणं पतिट्ठाभावो. समुट्ठापनलक्खणं आरम्मणपटिपादकताय सम्पयुत्तधम्मानं उप्पत्तिहेतुता. समोधानं विसयादिसन्निपातेन गहेतब्बाकारो, या ‘‘सङ्गती’’ति वुच्चति. समं सह ओदहन्ति अनेन सम्पयुत्तधम्माति वा समोधानं, फस्सो. समोसरन्ति सन्निपतन्ति एत्थाति समोसरणं. वेदनाय विना अप्पवत्तमाना सम्पयुत्तधम्मा वेदनानुभवननिमित्तं समोसटा विय होन्तीति एवं वुत्तं. गोपानसीनं कूटं विय सम्पयुत्तानं पामोक्खभावो पमुखलक्खणं. ततो, तेसं वा सम्पयुत्तधम्मानं उत्तरि पधानन्ति तदुत्तरि. पञ्ञुत्तरा हि कुसला धम्मा. विमुत्तियाति फलस्स. तञ्हि सीलादिगुणसारस्स परमुक्कंसभावेन सारं. अयञ्च लक्खणविभागो छधातुपञ्चझानङ्गादिवसेन तंतंसुत्तपदानुसारेन, पोराणट्ठकथाय आगतनयेन च कतोति दट्ठब्बं. तथा हि वुत्तोपि कोचि धम्मो परियायन्तरप्पकासनत्थं पुन दस्सितो, ततो एव च ‘‘छन्दमूलका कुसला धम्मा मनसिकारसमुट्ठाना, फस्ससमोधाना, वेदनासमोसरणा’’ति, ‘‘पञ्ञुत्तरा कुसला धम्मा’’ति, ‘‘विमुत्तिसारमिदं ब्रह्मचरिय’’न्ति, ‘‘निब्बानोगधञ्हि आवुसो ब्रह्मचरियं निब्बानपरियोसान’’न्ति च सुत्तपदानं वसेन ‘‘छन्दस्स मूललक्खण’’न्तिआदि वुत्तं.

तथधम्मा नाम चत्तारि अरियसच्चानि अविपरीतसभावत्ता. तथानि तंसभावत्ता. अवितथानि अमुसासभावत्ता. अनञ्ञथानि अञ्ञाकाररहितत्ता.

जातिपच्चयसम्भूतसमुदागतट्ठोति जातिपच्चया सम्भूतं हुत्वा सहितस्स अत्तनो पच्चयानुरूपस्स उद्धं उद्धं आगतभावो, अनुपवत्तत्थोति अत्थो. अथ वा सम्भूतट्ठो च समुदागतट्ठो च सम्भूतसमुदागतट्ठो, न जातितो जरामरणं न होति, न च जातिं विना अञ्ञतो होतीति जातिपच्चयसम्भूतट्ठो. इत्थञ्च जातितो समुदागच्छतीति जातिपच्चयसमुदागतट्ठो. या या जाति यथा यथा पच्चयो होति, तदनुरूपं पातुभावोति अत्थो. अविज्जाय सङ्खारानं पच्चयट्ठोति एत्थापि न अविज्जा सङ्खारानं पच्चयो न होति, न च अविज्जं विना सङ्खारा उप्पज्जन्ति. या या अविज्जा येसं येसं सङ्खारानं यथा यथा पच्चयो होति, अयं अविज्जाय सङ्खारानं पच्चयट्ठो, पच्चयभावोति अत्थो.

भगवा तं जानाति पस्सतीति सम्बन्धो. तेनाति भगवता. तं विभज्जमानन्ति योजेतब्बं. तन्ति रूपायतनं. इट्ठानिट्ठादीति आदि-सद्देन मज्झत्तं सङ्गण्हाति, तथा अतीतानागतपच्चुप्पन्नपरित्तअज्झत्तबहिद्धातदुभयादिभेदं. लब्भमानकपदवसेनाति ‘‘रूपायतनं दिट्ठं सद्दायतनं सुतं गन्धायतनं रसायतनं फोट्ठब्बायतनं मुतं, सब्बं रूपं मनसा विञ्ञात’’न्ति (ध. स. ९६६) वचनतो दिट्ठपदञ्च विञ्ञातपदञ्च रूपारम्मणे लब्भति. ‘‘रूपारम्मणं इट्ठं अनिट्ठं मज्झत्तं परित्तं अतीतं अनागतं पच्चुप्पन्नं अज्झत्तं बहिद्धा दिट्ठं विञ्ञातं रूपं रूपायतनं रूपधातु वण्णनिभा सनिदस्सनं सप्पटिघं नीलं पीतक’’न्ति एवमादीहि अनेकेहि नामेहि. ‘‘तेरसहि वारेही’’ति रूपकण्डे (ध. स. ६१४ आदयो) आगते तेरस निद्देसवारे सन्धायाह. एकेकस्मिञ्च वारे चतुन्नं चतुन्नं ववत्थापननयानं वसेन ‘‘द्विपञ्ञासाय नयेही’’ति आह. तथमेव अविपरीतदस्सिताय, अप्पटिवत्तियदेसनताय च. जानामि अब्भञ्ञासिन्ति वत्तमानातीतकालेसु ञाणप्पवत्तिदस्सनेन अनागतेपि ञाणप्पवत्ति वुत्तायेवाति दट्ठब्बा. विदित-सद्दो अनामट्ठकालविसेसो वेदितब्बो, ‘‘दिट्ठं सुतं मुत’’न्तिआदीसु (ध. स. ९६६) विय. न उपट्ठासीति अत्तत्तनियवसेन न उपगच्छि. यथा रूपारम्मणादयो धम्मा यंसभावा यंपकारा च, तथा ने पस्सति जानाति गच्छतीति तथागतोति एवं पदसम्भवो वेदितब्बो. केचि पन ‘‘निरुत्तिनयेन पिसोदरादिपक्खेपेन वा दस्सी-सद्दस्स लोपं, आगत-सद्दस्स चागमं कत्वा तथागतो’’ति वण्णेन्ति.

निद्दोसताय अनुपवज्जं. पक्खिपितब्बाभावेन अनूनं. अपनेतब्बाभावेन अनधिकं. अत्थब्यञ्जनादिसम्पत्तिया सब्बाकारपरिपुण्णं. नो अञ्ञथाति ‘‘तथेवा’’ति वुत्तमेवत्थं ब्यतिरेकेन सम्पादेति. तेन यदत्थं भासितं, एकन्तेन तदत्थनिप्फादनतो यथा भासितं भगवता, तथेवाति अविपरीतदेसनतं दस्सेति. ‘‘गदत्थो’’ति एतेन तथं गदतीति तथागतोति द-कारस्स त-कारो कतो निरुत्तिनयेनाति दस्सेति.

तथा गतमस्साति तथागतो, गतन्ति च कायस्स वाचाय वा पवत्तीति अत्थो. तथाति च वुत्ते यंतं-सद्दानं अब्यभिचारिसम्बन्धिताय ‘‘यथा’’ति अयमत्थो उपट्ठितोयेव होति. कायवचीकिरियानञ्च अञ्ञमञ्ञानुलोमेन वचनिच्छायं, कायस्स वाचा, वाचाय च कायो सम्बन्धीभावेन उपतिट्ठतीति इममत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘भगवतो ही’’तिआदि. इमस्मिं पन अत्थे तथावादिताय तथागतोति अयम्पि अत्थो सिद्धो होति. सो पन पुब्बे पकारन्तरेन दस्सितोति आह ‘‘एवं तथाकारिताय तथागतो’’ति.

‘‘तिरियं अपरिमाणासु लोकधातूसू’’ति एतेन यदेके ‘‘तिरियं विय उपरि अधो च सन्ति लोकधातुयो’’ति वदन्ति, तं पटिसेधेति. देसनाविलासोयेव देसनाविलासमयो यथा ‘‘पुञ्ञमयं, दानमय’’न्तिआदीसु.

उपसग्गनिपातानं वाचकसद्दसन्निधाने तदत्थजोतनभावेन पवत्तनतो गत-सद्दोयेव अवगतत्थं अतीतत्थञ्च वदतीति आह ‘‘गतोति अवगतो अतीतो’’ति. अथ वा अभिनीहारतो पट्ठाय याव सम्बोधि, एत्थन्तरे महाबोधियानपटिपत्तिया हानठानसंकिलेसनिवत्तीनं अभावतो यथा पणिधानं, तथा गतो अभिनीहारानुरूपं पटिपन्नोति तथागतो. अथ वा महिद्धिकताय, पटिसम्भिदानं उक्कंसाधिगमेन अनावरणताय च कत्थचि पटिघाताभावतो यथा रुचि, तथा कायवचीचित्तानं गतानि गमनानि पवत्तियो एतस्साति तथागतो. यस्मा च लोके विधयुत्तगतपकार-सद्दा समानत्था दिस्सन्ति, तस्मा यथा विधा विपस्सीआदयो भगवन्तो, अयम्पि भगवा तथा विधोति तथागतो. यथा युत्ता च ते भगवन्तो अयम्पि भगवा तथा युत्तोति तथागतो. अथ वा यस्मा सच्चं तच्छं तथन्ति ञाणस्सेतं अधिवचनं, तस्मा तथेन ञाणेन आगतोति तथागतोति. एवम्पि तथागत-सद्दस्स अत्थो वेदितब्बो –

‘‘पहाय कामादिमले यथा गता,

समाधिञाणेहि विपस्सिआदयो;

महेसिनो सक्यमुनी जुतिन्धरो,

तथागतो तेन तथागतो मतो.

तथञ्च धातायतनादिलक्खणं,

सभावसामञ्ञविभागभेदतो;

सयम्भुञाणेन जिनो समागतो,

तथागतो वुच्चति सक्यपुङ्गवो.

तथानि सच्चानि समन्तचक्खुना,

तथा इदप्पच्चयता च सब्बसो;

अनञ्ञनेय्येन यतो विभाविता,

याथावतो तेन जिनो तथागतो.