विवट्टकथादिवण्णना

१४५. ‘‘वेदनानं समुदय’’न्तिआदिपाळि वेदनाकम्मट्ठानन्ति दट्ठब्बा. तन्ति ‘‘फस्ससमुदया फस्सनिरोधा’’ति वुत्तफस्सट्ठानं. आहारोति कबळीकारो आहारो वेदितब्बो. सो हि ‘‘कबळीकारो आहारो इमस्स कायस्स आहारपच्चयेन पच्चयो’’ति (पट्ठा. १.पच्चयनिद्देस ४२९) वचनतो कम्मसमुट्ठानानम्पि उपत्थम्भकपच्चयो होतियेव. यदिपि सोतापन्नादयो यथाभूतं पजानन्ति, उक्कंसगतिविजाननवसेन पन देसना अरहत्तनिकूटेन निट्ठापिता. एत्थ च ‘‘यतो खो भिक्खवे भिक्खु…पे… यथाभूतं पजानाती’’ति एतेन धम्मस्स निय्यानिकभावेन सद्धिं सङ्घस्स सुप्पटिपत्तिं दस्सेति. तेनेव हि अट्ठकथायमेत्थ ‘‘को एवं जानातीति? खीणासवो जानाति, याव आरद्धविपस्सको जानाती’’ति परिपुण्णं कत्वा भिक्खुसङ्घो दस्सितो, तेन यं वुत्तं ‘‘भिक्खुसङ्घवसेनपि दीपेतुं वट्टती’’ति, (दी. नि. अट्ठ. १.८) तं यथारुतवसेनेव दीपितं होतीति दट्ठब्बं.

१४६. अन्तो जालस्साति अन्तोजालं, अन्तोजाले कताति अन्तोजालीकता. अपायूपपत्तिवसेन अधो ओसीदनं, सम्पत्तिभववसेन उद्धं उग्गमनं. तथा परित्तभूमिमहग्गतभूमिवसेन, ओलीनता’तिधावनवसेन, पुब्बन्तानुदिट्ठिअपरन्तानुदिट्ठिवसेन च यथाक्कमं अधो ओसीदनं उद्धं उग्गमनं योजेतब्बं. ‘‘दससहस्सिलोकधातू’’ति जातिखेत्तं सन्धायाह.

१४७. अपण्णत्तिकभावन्ति धरमानकपण्णत्तिया अपण्णत्तिकभावं. अतीतभावेन पन तथा पण्णत्ति याव सासनन्तरधाना, ततो उद्धम्पि अञ्ञबुद्धुप्पादेसु वत्तति एव. तथा हि वक्खति ‘‘वोहारमत्तमेव भविस्सती’’ति (दी. नि. अट्ठ. १.१४७). कायोति अत्तभावो, यो रूपारूपधम्मसमूहो. एवं हिस्स अम्बरुक्खसदिसता, तदवयवानञ्च रूपक्खन्धचक्खादीनं अम्बपक्कसदिसता युज्जतीति. एत्थ च वण्टच्छेदे वण्टूपनिबन्धानं अम्बपक्कानं अम्बरुक्खतो विच्छेदो विय भवनेत्तिछेदे तदुपनिबन्धानं रूपक्खन्धादीनं सन्तानतो विच्छेदोति एत्तावता ओपम्मं दट्ठब्बं.

१४८. धम्मपरियायेति पाळियं. इधत्थोति दिट्ठधम्महितं. परत्थोति सम्परायहितं. सङ्गामं विजिनाति एतेनाति सङ्गामविजयो. अत्थसम्पत्तिया अत्थजालं. ब्यञ्जनसम्पत्तिया, सीलादिअनवज्जधम्मनिद्देसतो च धम्मजालं. सेट्ठट्ठेन ब्रह्मभूतानं मग्गफलनिब्बानानं विभत्तत्ता ब्रह्मजालं. दिट्ठिविवेचनमुखेन सुञ्ञतापकासनेन सम्मादिट्ठिया विभावितत्ता दिट्ठिजालं. तित्थियवादनिम्मद्दनूपायत्ता अनुत्तरो सङ्गामविजयोति एवम्पेत्थ योजना वेदितब्बा.

१४९. अत्तमनाति पीतिया गहितचित्ता. तेनेवाह ‘‘बुद्धगताया’’तिआदि. यथा पन अनत्तमना अत्तनो अनत्थचरताय परमना वेरिमना नाम होन्ति. यथाह ‘‘दिसो दिस’’न्ति (ध. प. ४२; उदा. ३३) गाथा, न एवं अत्तमना. इमे पन अत्तनो अत्थचरताय सकमना होन्तीति आह ‘‘अत्तमनाति सकमना’’ति. अथ वा अत्तमनाति समत्तमना, इमाय देसनाय परिपुण्णमनसङ्कप्पाति अत्थो. अभिनन्दतीति तण्हायतीति अत्थोति आह ‘‘तण्हायम्पि आगतो’’ति. अनेकत्थत्ता धातूनं अभिनन्दन्तीति उपगच्छन्ति सेवन्तीति अत्थोति आह ‘‘उपगमनेपि आगतो’’ति. तथा अभिनन्दन्तीति सम्पटिच्छन्तीति अत्थोति आह ‘‘सम्पटिच्छनेपि आगतो’’ति. ‘‘अभिनन्दित्वा’’ति इमिना पदेन वुत्तोयेव अत्थो ‘‘अनुमोदित्वा’’ति इमिना पकासीयतीति अभिनन्दनसद्दो इध अनुमोदनसद्दत्थोति आह ‘‘अनुमोदनेपि आगतो’’ति. ‘‘कतमञ्च तं भिक्खवे’’तिआदिना (दी. नि. १.७) तत्थ तत्थ पवत्ताय कथेतुकम्यतापुच्छाय विस्सज्जनवसेन पवत्तत्ता इदं सुत्तं वेय्याकरणं होति. यस्मा पन पुच्छाविस्सज्जनवसेन पवत्तम्पि सगाथकं सुत्तं गेय्यं नाम होति, निग्गाथकत्तमेव पन अङ्गन्ति गाथारहितं वेय्याकरणं, तस्मा वुत्तं ‘‘निग्गाथकत्ता हि इदं वेय्याकरणन्ति वुत्त’’न्ति.

अपरेसुपीति एत्थ पिसद्देन पारमिपरिचयम्पि सङ्गण्हाति. वुत्तञ्हि बुद्धवंसे –

‘‘इमे धम्मे सम्मसतो, सभावसरसलक्खणे;

धम्मतेजेन वसुधा, दससहस्सी पकम्पथा’’ति. (बु. वं. २.१६६);

वीरियबलेनाति महाभिनिक्खमने चक्कवत्तिसिरिपरिच्चागहेतुभूतवीरियप्पभावेन, बोधिमण्डूपसङ्कमने ‘‘कामं तचो च न्हारु च, अट्ठि च अवसिस्सतू’’तिआदिना (म. नि. २.१८४; सं. नि. २.२२; महानि. १९६) वुत्तचतुरङ्गसमन्नागतवीरियानुभावेन. अच्छरियवेगाभिहताति विम्हयावहकिरियानुभावघट्टिता. पंसुकूलधोवने केचि ‘‘पुञ्ञतेजेना’’ति वदन्ति, अच्छरियवेगाभिहताति युत्तं विय दिस्सति, वेस्सन्तरजातके पारमिपरिपूरणपुञ्ञतेजेन अनेकक्खत्तुं कम्पितत्ता ‘‘अकालकम्पनेना’’ति वुत्तं. साधुकारदानवसेन अकम्पित्थ यथा तं धम्मचक्कप्पवत्तने (सं. नि. ५.१०८१; महाव. १३; पटि. म. २.३०). सङ्गीतिकालादीसुपि साधुकारदानवसेन अकम्पित्थाति वेदितब्बं. अयं तावेत्थ अट्ठकथाय लीनत्थवण्णना.