दिट्ठिगतिकाधिट्ठानवट्टकथावण्णना

१४४. हेट्ठा तीसुपि वारेसु अधिकतत्ता, उपरि च ‘‘पटिसंवेदेन्ती’’ति वक्खमानत्ता वेदयितमेत्थ पधानन्ति आह ‘‘सब्बदिट्ठिवेदयितानि सम्पिण्डेती’’ति. सम्पिण्डेतीति च ‘‘येपि ते’’ति तत्थ तत्थ आगतस्स पि-सद्दस्स अत्थं दस्सेति. वेदयितस्स फस्से पक्खिपनं फस्सपच्चयतादस्सनमेव ‘‘छहि अज्झत्तिकायतनेहि छळारम्मणपटिसंवेदनं एकन्ततो छफस्सहेतुकमेवा’’ति. सञ्जायन्ति एत्थाति अधिकरणत्थो सञ्जाति-सद्दोति आह ‘‘सञ्जातिट्ठाने’’ति. एवं समोसरणसद्दोपि दट्ठब्बो. आयतति एत्थ फलं तदायत्तवुत्तिताय, आयभूतं वा अत्तनो फलं तनोति पवत्तेतीति आयतनं, कारणं. रुक्खगच्छसमूहे अरञ्ञवोहारो अरञ्ञमेव अरञ्ञायतनन्ति आह ‘‘पण्णत्तिमत्ते’’ति. अत्थत्तयेपीति पि-सद्देन अवुत्तत्थसम्पिण्डनं दट्ठब्बं, तेन आकारनिवासाधिट्ठानत्थे सङ्गण्हाति. हिरञ्ञायतनं सुवण्णायतनं, वासुदेवायतनं कम्मायतनन्ति आदीसु आकरनिवासाधिट्ठानेसु आयतनसद्दो. चक्खादीसु च फस्सादयो आकिण्णा, तानि च नेसं निवासो, अधिट्ठानञ्च निस्सयपच्चयभावतोति. तिण्णम्पि विसयिन्द्रियविञ्ञाणानं सङ्गतिभावेन गहेतब्बो फस्सोति ‘‘सङ्गती’’ति वुत्तो. तथा हि सो ‘‘सन्निपातपच्चुपट्ठानो’’ति वुच्चति. इमिना नयेनाति विज्जमानेसुपि अञ्ञेसु सम्पयुत्तधम्मेसु यथा ‘‘चक्खुञ्च…पे… फस्सो’’ति (म. नि. १.२०४; म. नि. ३.४२१, ४२५, ४२६; सं. नि. २.४३-४५; सं. नि. ४.६०; कथा. ४६५) एतस्मिं सुत्ते वेदनाय पधानकारणभावदस्सनत्थं फस्ससीसेन देसना कता, एवमिधापि ब्रह्मजाले ‘‘फस्सपच्चया वेदना’’तिआदिना फस्सं आदिं कत्वा अपरन्तपटिच्चसमुप्पाददीपनेन पच्चयपरम्परं दस्सेतुं ‘‘फस्सायतनेहि फुस्स फुस्सा’’ति फस्समुखेन वुत्तं.

फस्सो अरूपधम्मोपि समानो एकदेसेन आरम्मणे अनल्लीयमानोपि फुसनाकारेन पवत्तति फुसन्तो विय होतीति आह ‘‘फस्सोव तं तं आरम्मणं फुसती’’ति, येन सो ‘‘फुसनलक्खणो, सङ्घट्टनरसो’’ति च वुच्चति. ‘‘फस्सायतनेहि फुस्स फुस्सा’’ति अफुसनकिच्चानिपि आयतनानि ‘‘मञ्चा घोसन्ती’’तिआदीसु विय निस्सितवोहारेन फुसनकिच्चानि कत्वा दस्सितानीति आह ‘‘फस्से उपनिक्खिपित्वा’’ति, फस्सगतिकानि कत्वा फस्सूपचारं आरोपेत्वाति अत्थो. उपचारो हि नाम वोहारमत्तं, न तेन अत्थसिद्धि होतीति आह ‘‘तस्मा’’तिआदि.

अत्तनो पच्चयभूतानं छन्नं फस्सानं वसेन चक्खुसम्फस्सजा याव मनोसम्फस्सजाति सङ्खेपतो छब्बिधा वेदना, वित्थारतो पन अट्ठसतपरियायेन अट्ठसतभेदा. रूपतण्हादिभेदायाति रूपतण्हा याव धम्मतण्हाति सङ्खेपतो छप्पभेदाय, वित्थारतो अट्ठसतभेदाय. उपनिस्सयकोटियाति उपनिस्सयसीसेन. कस्मा पनेत्थ उपनिस्सयपच्चयोव उद्धटो, ननु सुखा वेदना, अदुक्खमसुखा वेदना च तण्हाय आरम्मणमत्तआरम्मणाधिपतिआरम्मणूपनिस्सयपकतूपनिस्सयवसेन चतुधा पच्चयो, दुक्खा च आरम्मणमत्तपकतूपनिस्सयवसेन द्विधाति? सच्चमेतं, उपनिस्सये एव पन तं सब्बं अन्तोगधं. युत्तं ताव आरम्मणूपनिस्सयस्स उपनिस्सयसामञ्ञतो उपनिस्सयेन सङ्गहो, आरम्मणमत्तआरम्मणाधिपतीनं पन कथन्ति? तेसम्पि आरम्मणसामञ्ञतो आरम्मणूपनिस्सयेन सङ्गहोव कतो, न पकतूपनिस्सयेनाति दट्ठब्बं. एतदत्थमेवेत्थ ‘‘उपनिस्सयकोटिया’’ति वुत्तं, न ‘‘उपनिस्सयेना’’ति.

चतुब्बिधस्साति कामुपादानं याव अत्तवादुपादानन्ति चतुब्बिधस्स. ननु च तण्हाव कामुपादानन्ति? सच्चमेतं. तत्थ दुब्बला तण्हा तण्हाव, बलवती तण्हा कामुपादानं. अथ वा अप्पत्तविसयपत्थना तण्हा तमसि चोरानं करपसारणं विय. सम्पत्तविसयग्गहणं उपादानं, चोरानं करप्पत्तधनग्गहणं विय. अप्पिच्छतापटिपक्खा तण्हा, सन्तोसपटिपक्खा उपादानं. परियेसनदुक्खमूलं तण्हा, आरक्खदुक्खमूलं उपादानन्ति अयमेतेसं विसेसो. उपादानस्साति असहजातस्स उपादानस्स उपनिस्सयकोटिया, इतरस्स सहजातकोटियाति दट्ठब्बं. तत्थ अनन्तरस्स अनन्तरसमनन्तरअनन्तरूपनिस्सयनत्थिविगतासेवनपच्चयेहि, अनानन्तरस्स उपनिस्सयेन, आरम्मणभूता पन आरम्मणाधिपतिआरम्मणूपनिस्सयेहि, आरम्मणमत्तेनेव वाति तं सब्बं उपनिस्सयेनेव गहेत्वा ‘‘उपनिस्सयकोटिया’’ति वुत्तं. यस्मा च तण्हाय रूपादीनि अस्सादेत्वा कामेसु पातब्यतं आपज्जति, तस्मा तण्हा कामुपादानस्स उपनिस्सयो. तथा रूपादिभेदेव सम्मूळ्हो ‘‘नत्थि दिन्न’’न्तिआदिना (दी. नि. १.१७१; म. नि. १.४४५; म. नि. २.९४, ९५, २२५; म. नि. ३.९१, ११६, १३६; सं. नि. ३.२१०; ध. स. १२२१; विभ. ९३८) मिच्छादस्सनं, संसारतो मुच्चितुकामो असुद्धिमग्गे सुद्धिमग्गपरामसनं, खन्धेसु अत्तत्तनियगाहभूतं सक्कायदस्सनं गण्हाति, तस्मा इतरेसम्पि तण्हा उपनिस्सयोति दट्ठब्बं. सहजातस्स पन सहजातअञ्ञमञ्ञनिस्सयसम्पयुत्तअत्थिअविगतहेतुवसेन तण्हा पच्चयो होति. तं सब्बं सन्धाय ‘‘सहजातकोटिया’’ति वुत्तं.

तथाति उपनिस्सयकोटिया चेव सहजातकोटिया चाति अत्थो. भवस्साति कम्मभवस्स चेव उपपत्तिभवस्स च. तत्थ चेतनादिसङ्खा तं सब्बं भवगामिकम्मं कम्मभवो, कामभवादिको नवविधो उपपत्तिभवो, तेसं उपपत्तिभवस्स चतुब्बिधम्पि उपादानं उपपत्तिभवकारणकम्मभवकारणभावतो, तस्स च सहायभावूपगमनतो पकतूपनिस्सयवसेन पच्चयो होति. कम्मारम्मणकरणकाले पन कम्मसहजातकामुपादानं उपपत्तिभवस्स आरम्मणपच्चयेन पच्चयो होति. कम्मभवस्स पन सहजातस्स सहजातं उपादानं सहजातअञ्ञमञ्ञनिस्सयसम्पयुत्तअत्थिअविगतवसेन चेव हेतुमग्गवसेन च अनेकधा पच्चयो होति, असहजातस्स अनन्तरसमनन्तरअनन्तरूपनिस्सयनत्थिविगतासेवनवसेन, इतरस्स पकतूपनिस्सयवसेन, सम्मसनादिकालेसु आरम्मणवसेन च पच्चयो होति. तत्थ अनन्तरादिके उपनिस्सयपच्चये, सहजातादिके सहजातपच्चये पक्खिपित्वा वुत्तं ‘‘उपनिस्सयकोटिया चेव सहजातकोटिया चा’’ति.

भवो जातियाति एत्थ भवोति कम्मभवो अधिप्पेतो. सो हि जातिया पच्चयो, न उपपत्तिभवो. उपपत्तिभवो हि पठमाभिनिब्बत्ता खन्धा जातियेव. तेन वुत्तं ‘‘जातीति पनेत्थ सविकारा पञ्चक्खन्धा दट्ठब्बा’’ति. सविकाराति च निब्बत्तिविकारेन सविकारा, ते च अत्थतो उपपत्तिभवोयेव. न हि तदेव तस्स कारणं भवितुं युत्तन्ति. कम्मभवो च उपपत्तिभवस्स कम्मपच्चयेन चेव उपनिस्सयपच्चयेन च पच्चयो होतीति आह ‘‘भवो जातिया उपनिस्सयकोटिया पच्चयो’’ति.

यस्मा च सति जातिया जरामरणं, जरामरणादिना फुट्ठस्स बालस्स सोकादयो च सम्भवन्ति, नासति, तस्मा ‘‘जाति…पे… पच्चयो होती’’ति वुत्तं. सहजातूपनिस्सयसीसेन पच्चयविचारणाय दस्सितत्ता, अङ्गविचारणाय च अनामट्ठत्ता आह ‘‘अयमेत्थ सङ्खेपो’’ति. महाविसयत्ता पटिच्चसमुप्पादविचारणाय सा निरवसेसा कुतो लद्धब्बाति आह ‘‘वित्थारतो’’तिआदि. एकदेसेन चेत्थ कथितस्स पटिच्चसमुप्पादस्स तथा कथने सद्धिं उदाहरणेन कारणं दस्सेन्तो ‘‘भगवा ही’’तिआदिमाह. तत्थ कोटि न पञ्ञायतीति असुकस्स नाम सम्मासम्बुद्धस्स, चक्कवत्तिनो वा काले अविज्जा उप्पन्ना, न ततो पुब्बेति अविज्जाय आदिमरियादा अप्पटिहतस्स मम सब्बञ्ञुतञ्ञाणस्सापि न पञ्ञायति अविज्जमानत्तायेवाति अत्थो. अयं पच्चयो इदप्पच्चयो, तस्मा इदप्पच्चया, इमस्मा कारणा आसवपच्चयाति अत्थो. भवतण्हायाति भवसंयोजनभूताय तण्हाय. भवदिट्ठियाति सस्सतदिट्ठिया. ‘‘इतो एत्थ एत्तो इधा’’ति अपरियन्तं अपरापरुप्पत्तिं दस्सेति.