दिट्ठधम्मनिब्बानवादवण्णना

९३. दिट्ठधम्मोति दस्सनभूतेन ञाणेन उपलद्धधम्मो. तत्थ यो अनिन्द्रियविसयो, सोपि सुपाकटभावेन इन्द्रियविसयो विय होतीति आह ‘‘दिट्ठधम्मोति पच्चक्खधम्मो वुच्चती’’ति. तेनेव च ‘‘तत्थ तत्थ पटिलद्धत्तभावस्सेतं अधिवचन’’न्ति वुत्तं.

९५. अन्तोनिज्झायनलक्खणोति ञातिभोगरोगसीलदिट्ठिब्यसनेहि फुट्ठस्स चेतसो अन्तो अब्भन्तरं निज्झायनं सोचनं अन्तोनिज्झायनं, तं लक्खणं एतस्साति अन्तोनिज्झायनलक्खणो. तन्निस्सितलालप्पनलक्खणोति तं सोकं समुट्ठानहेतुं निस्सितं तन्निस्सितं, भुसं विलापनं लालप्पनं, तन्निस्सितञ्च लालप्पनञ्च तन्निस्सितलालप्पनं, तं लक्खणं एतस्साति तन्निस्सितलालप्पनलक्खणो. ञातिब्यसनादिना फुट्ठस्स परिदेवेनापि असक्कुणन्तस्स अन्तोगतसोकसमुट्ठितो भुसो आयासो उपायासो. सो पन यस्मा चेतसो अप्पसन्नाकारो होति, तस्मा ‘‘विसादलक्खणो’’ति वुत्तो.

९६. वितक्कनं वितक्कितं, तं पन अभिनिरोपनसभावो वितक्कोयेवाति आह ‘‘अभि…पे… वितक्को’’ति. एस नयो विचारितन्ति एत्थापि. खोभकरसभावत्ता वितक्कविचारानं तंसहितं झानं सउब्बिलनं विय होतीति वुत्तं ‘‘सकण्डकं विय खायती’’ति.

९७. याय उब्बिलापनपीतिया उप्पन्नाय चित्तं ‘‘उब्बिलावित’’न्ति वुच्चति, सा पीति उब्बिलावितत्तं यस्मा पन चित्तस्स उब्बिलभावो तस्सा पीतिया सति होति, नासति, तस्मा सा ‘‘उब्बिलभावकारण’’न्ति वुत्ता.

९८. आभोगोति वा चित्तस्स आभुग्गभावो, आरम्मणे ओणतभावोति अत्थो. सुखेन हि चित्तं आरम्मणे अभिनतं होति, न दुक्खेन विय अपनतं, नापि अदुक्खमसुखेन विय अनभिनतं अनपनतञ्च. तत्थ ‘‘खुप्पिपासादिअभिभूतस्स विय मनुञ्ञभोजनादीसु कामेहि विवेचियमानस्सुपादारम्मणपत्थना विसेसतो अभिवड्ढति, उळारस्स पन कामरसस्स यावदत्थं तित्तस्स मनुञ्ञरसभोजनं भुत्ताविनो विय सुहितस्स भोत्तुकामता कामेसु पातब्यता न होति, विसयस्सागिद्धताय विसयेहि दुम्मोचियेहिपि जलूका विय सयमेव मुञ्चती’’ति च अयोनिसो उम्मुज्जित्वा कामगुणसन्तप्पितताय संसारदुक्खवूपसमं ब्याकासि पठमवादी. कामादीनं आदीनवदस्सिताय, पठमादिज्झानसुखस्स सन्तभावदस्सिताय च पठमादिज्झानसुखतित्तिया संसारदुक्खुपच्छेदं ब्याकंसु दुतियादिवादिनो, इधापि उच्छेदवादे वुत्तप्पकारो विचारो यथासम्भवं आनेत्वा वत्तब्बो. अयं पनेत्थ विसेसो – एकस्मिञ्हि अत्तभावे पञ्च वादा लब्भन्ति. तेनेव हि पाळियं ‘‘अञ्ञो अत्ता’’ति अञ्ञग्गहणं न कतं. कथं पनेत्थ अच्चन्तनिब्बानपञ्ञापकस्स अत्तनो दिट्ठधम्मनिब्बानवादस्स सस्सतदिट्ठिया सङ्गहो, न पन उच्छेददिट्ठियाति? तंतंसुखविसेससमङ्गितापटिलद्धेन बन्धविमोक्खेन सुद्धस्स अत्तनो सकरूपे अवट्ठानदीपनतो.

सेसाति सेसा पञ्चपञ्ञास दिट्ठियो. तासु अन्तानन्तिकवादादीनं सस्सतदिट्ठिभावो तत्थ तत्थ पकासितोयेव.

१०१-३. किं पन कारणं पुब्बन्तापरन्ता एव दिट्ठाभिनिवेसस्स विसयभावेन दस्सिता, न पन तदुभयमेकज्झन्ति? असम्भवतो. न हि पुब्बन्तापरन्तेसु विय तदुभयविनिमुत्ते मज्झन्ते दिट्ठिकप्पना सम्भवति इत्तरकालत्ता, अथ पन पच्चुप्पन्नभवो तदुभयवेमज्झं, एवं सति दिट्ठिकप्पनक्खमो तस्स उभयसभावो पुब्बन्तापरन्तेसुयेव अन्तोगधोति कथमदस्सितं. अथ वा पुब्बन्तापरन्तवन्तताय ‘‘पुब्बन्तापरन्तो’’ति मज्झन्तो वुच्चति, सो च ‘‘पुब्बन्तापरन्तकप्पिका वा पुब्बन्तापरन्तानुदिट्ठिनो’’ति वदन्तेन पुब्बन्तापरन्तेहि विसुं कत्वा वुत्तोयेवाति दट्ठब्बो. अट्ठकथायम्पि ‘‘सब्बेपि ते अपरन्तकप्पिके पुब्बन्तापरन्तकप्पिके’’ति एतेन सामञ्ञनिद्देसेन, एकसेसेन वा सङ्गहिताति दट्ठब्बं, अञ्ञथा सङ्कड्ढित्वा वुत्तवचनस्स अनत्थकता आपज्जेय्याति. के पन ते पुब्बन्तापरन्तकप्पिका? ये अन्तानन्तिका हुत्वा दिट्ठधम्मनिब्बानवादाति एवं पकारा वेदितब्बा.

एत्थ च ‘‘सब्बे ते इमेहेव द्वासट्ठिया वत्थूहि, एतेसं वा अञ्ञतरेन, नत्थि इतो बहिद्धा’’ति वचनतो, पुब्बन्तकप्पिकादित्तयविनिमुत्तस्स च कस्सचि दिट्ठिगतिकस्स अभावतो यानि तानि सामञ्ञफलादि (दी. नि. १.१६६) सुत्तन्तरेसु वुत्तप्पकारानि अकिरियाहेतुकनत्थिकवादादीनि, यानि च इस्सरपजापतिपुरिसकालसभावनियतियदिच्छावादादिप्पभेदानि दिट्ठिगतानि (विसुद्धि. टी. २.५६३; विभ. अनुटी. १८९ पस्सितब्बं) बहिद्धापि दिस्समानानि, तेसं एत्थेव सङ्गहो, अन्तोगधता च वेदितब्बा. कथं? अकिरियवादो ताव ‘‘वञ्झो कूटट्ठो’’तिआदिना किरियाभावदीपनतो सस्सतवादे अन्तोगधो, तथा ‘‘सत्तिमे काया’’तिआदि (दी. नि. १.१७४) नयप्पवत्तो पकुधवादो, ‘‘नत्थि हेतु नत्थि पच्चयो सत्तानं संकिलेसाया’’तिआदि (दी. नि. १.१६८) वचनतो अहेतुकवादो अधिच्चसमुप्पन्निकवादे अन्तोगधो. ‘‘नत्थि परो लोको’’तिआदि (दी. नि. १.१७१) वचनतो नत्थिकवादो उच्छेदवादे अन्तोगधो. तथा हि तत्थ ‘‘कायस्स भेदा उच्छिज्जती’’तिआदि (दी. नि. १.८६) वुत्तं. पठमेन आदि-सद्देन निगण्ठवादादयो सङ्गहिता.

यदिपि पाळियं नाटपुत्तवाद (दी. नि. १.१७८) भावेन चातुयामसंवरो आगतो, तथापि सत्तवतातिक्कमेन विक्खेपवादिताय नाटपुत्तवादोपि सञ्चयवादो विय अमराविक्खेपवादेसु अन्तोगधो. ‘‘तं जीवं तं सरीरं, अञ्ञं जीवं अञ्ञं सरीर’’न्ति (दी. नि. १.३७७; म. नि. २.१२२; सं. नि. २.३५) एवं पकारा वादा ‘‘रूपी अत्ता होति अरोगो परं मरणा’’तिआदिवादेसु सङ्गहं गच्छन्ति, ‘‘होति तथागतो परं मरणा, ‘‘अत्थि सत्ता ओपपातिका’’ति एवं पकारा सस्सतवादे. ‘‘न होति तथागतो परं मरणा, नत्थि सत्ता ओपपातिका’’ति एवं पकारा उच्छेदवादेन सङ्गहिता. ‘‘होति च न होति च तथागतो परं मरणा, अत्थि च नत्थि च सत्ता ओपपातिका’’ति एवं पकारा एकच्चसस्सतवादे अन्तोगधा. ‘‘नेव होति न न होति तथागतो परं मरणा, नेवत्थि न नत्थि सत्ता ओपपातिका’’ति च एवं पकारा अमराविक्खेपवादे अन्तोगधा. इस्सरपजापतिपुरिसकालवादा एकच्चसस्सतवादे अन्तोगधा, तथा कणादवादो. सभावनियतियदिच्छावादा अधिच्चसमुप्पन्निकवादेन सङ्गहिता. इमिना नयेन सुत्तन्तरेसु, बहिद्धा च दिस्समानानं दिट्ठिगतानं इमासु द्वासट्ठिया दिट्ठीसु अन्तोगधता वेदितब्बा.

अज्झासयन्ति दिट्ठिज्झासयं. सस्सतुच्छेददिट्ठिवसेन हि सत्तानं संकिलेसपक्खे दुविधो अज्झासयो, तञ्च भगवा अपरिमाणासु लोकधातूसु अपरिमाणानं सत्तानं अपरिमाणे एव ञेय्यविसेसे उप्पज्जनवसेन अनेकभेदभिन्नानम्पि ‘‘चत्तारो जना सस्सतवादा’’तिआदिना द्वासट्ठिया पभेदेहि सङ्गण्हनवसेन सब्बञ्ञुतञ्ञाणेन परिच्छिन्दित्वा दस्सेन्तो पमाणभूताय तुलाय धारयमानो विय होतीति आह ‘‘तुलाय तुलयन्तो विया’’ति. तथा हि वक्खति ‘‘अन्तो जालीकता’’तिआदि (दी. नि. १.१४६). ‘‘सिनेरुपादतो वालुकं उद्धरन्तो विया’’ति एतेन सब्बञ्ञुतञ्ञाणतो अञ्ञस्स इमिस्सा देसनाय असक्कुणेय्यतं दस्सेति.

अनुसन्धानं अनुसन्धि, पुच्छाय कतो अनुसन्धि पुच्छानुसन्धि. अथ वा अनुसन्धयतीति अनुसन्धि, पुच्छा अनुसन्धि एतस्साति पुच्छानुसन्धि. पुच्छाय अनुसन्धियतीति वा पुच्छानुसन्धि. अज्झासयानुसन्धिम्हिपि एसेव नयो. यथानुसन्धीति एत्थ पन अनुसन्धीयतीति अनुसन्धि, या या अनुसन्धि यथानुसन्धि, अनुसन्धिअनुरूपं वा यथानुसन्धीति सद्दत्थो वेदितब्बो, सो ‘‘येन पन धम्मेन आदिम्हि देसना उट्ठिता, तस्स धम्मस्स अनुरूपधम्मवसेन वा पटिपक्खवसेन वा येसु सुत्तेसु उपरि देसना आगच्छति, तेसं वसेन यथानुसन्धि वेदितब्बो. सेय्यथिदं? आकङ्खेय्यसुत्ते (म. नि. १.६४-६९) हेट्ठा सीलेन देसना उट्ठिता, उपरि छ अभिञ्ञा आगता…पे… ककचूपमे (म. नि. १.२२२) हेट्ठा अक्खन्तिया उट्ठिता, उपरि ककचूपमा आगता’’तिआदिना अट्ठकथायं (दी. नि. अट्ठ. १.१००-१०४) वुत्तो.

इति किराति भगवतो यथादेसिताय अत्तसुञ्ञताय अत्तनो अरुच्चनभावदीपनं. भोति धम्मालपनं. अनत्तकतानीति अत्तना न कतानि, अनत्तकेहि वा खन्धेहि कतानि. कमत्तानं फुसिस्सन्तीति असति अत्तनि खन्धानञ्च खणिकत्ता कम्मानि कं अत्तानं अत्तनो फलेन फुसिस्सन्ति, को कम्मफलं पटिसंवेदेतीति अत्थो. अविद्वाति सुतादिविरहेन अरियधम्मस्स अकोविदताय न विद्वा. अविज्जागतोति अविज्जाय उपगतो, अरियधम्मे अविनीतताय अप्पहीनाविज्जोति अत्थो. तण्हाधिपतेय्येन चेतसाति ‘‘यदि अहं नाम कोचि नत्थि, मया कतस्स कम्मस्स को फलं पटिसंवेदेति, सति पन तस्मिं सिया फलूपभोगो’’ति तण्हाधिपतितो आगतो तण्हाधिपतेय्यो, तेन. अत्तवादुपादानसहगत चेतसा. अतिधावितब्बन्ति खणिकत्तेपि सङ्खारानं यस्मिं सन्ताने कम्मं कतं, तत्थेव फलुप्पत्तितो धम्मपुञ्जमत्तस्सेव च सिद्धे कम्मफलसम्बन्धे एकत्तनयं मिच्छा गहेत्वा एकेन कारकवेदकभूतेन भवितब्बं, अञ्ञथा ‘‘कम्मफलानं सम्बन्धो न सिया’’ति अत्तत्तनियसुञ्ञतापकासनं सत्थुसासनं अतिक्कमितब्बं मञ्ञेय्याति अत्थो.

‘‘उपरि छ अभिञ्ञा आगता’’ति अनुरूपधम्मवसेन यथानुसन्धिं दस्सेति, इतरेहि पटिपक्खवसेन. किलेसेनाति ‘‘लोभो चित्तस्स उपक्किलेसो’’तिआदिना किलेसवसेन. इमस्मिम्पीति पि-सद्देन यथा वुत्तसुत्तादीसु पटिपक्खवसेन यथानुसन्धि, एवं इमस्मिम्पि सुत्तेति दस्सेति. तथा हि निच्चसारादिपञ्ञापकानं दिट्ठिगतानं वसेन उट्ठिता अयं देसना निच्चसारादिसुञ्ञतापकासनेन निट्ठापिताति.