उच्छेदवादवण्णना
८४. असतो विनासासम्भवतो अत्थिभावनिबन्धनो उच्छेदोति वुत्तं ‘‘सतो’’ति. यथा हेतुफलभावेन पवत्तमानानं सभावधम्मानं सतिपि एकसन्तानपरियापन्नानं भिन्नसन्ततिपतितेहि विसेसे हेतुफलानं परमत्थतो भिन्नसभावत्ता भिन्नसन्तानपतितानं विय अच्चन्तभेदसन्निट्ठानेन नानत्तनयस्स मिच्छागहणं उच्छेदाभिनिवेसस्स कारणं, एवं हेतुफलभूतानं धम्मानं विज्जमानेपि सभावभेदे एकसन्ततिपरियापन्नताय एकत्तनयेन अच्चन्तमभेदग्गहणम्पि कारणं एवाति दस्सेतुं ‘‘सत्तस्सा’’ति वुत्तं पाळियं. सन्तानवसेन हि वत्तमानेसु खन्धेसु घनविनिब्भोगाभावेन सत्तगाहो, सत्तस्स च अत्थिभावगाहनिबन्धनो उच्छेदगाहो यावायं अत्ता न उच्छिज्जति, तावायं विज्जतियेवाति गहणतो, निरुदयविनासो वा इध उच्छेदोति अधिप्पेतोति आह ‘‘उपच्छेद’’न्ति. विसेसेन नासो विनासो, अभावो. सो पन मंसचक्खुपञ्ञाचक्खूनं दस्सनपथातिक्कमोयेव होतीति आह ‘‘अदस्सन’’न्ति. अदस्सने हि नास-सद्दो लोके निरुळ्होति. भावविगमन्ति सभावापगमं. यो हि निरुदयविनासवसेन उच्छिज्जति, न सो अत्तनो सभावेन तिट्ठतीति. लाभीति दिब्बचक्खुञाणलाभी. चुतिमत्तमेवाति सेक्खपुथुज्जनानम्पि चुतिमत्तमेव. न उपपातन्ति पुब्बयोगाभावेन, परिकम्माकरणेन वा उपपातं दट्ठुं न सक्कोति. ‘‘अलाभी च को परलोकं न जानाती’’ति नत्थिकवादवसेन, महामूळ्हभावेनेव वा ‘‘इतो अञ्ञो परलोको अत्थी’’ति अनवबोधमाह. एत्तकोयेव विसयो, यो यं इन्द्रियगोचरोति. अत्तनो धीतुया हत्थगण्हनकराजादि विय कामसुखगिद्धताय वा. ‘‘न पुन विरुहन्ती’’ति पतितपण्णानं वण्टेन अप्पटिसन्धिकभावमाह. एवमेव सत्ताति यथा पण्डुपलासो बन्धना पवुत्तो न पटिसन्धियति, एवं सब्बे सत्ता अप्पटिसन्धिकमरणमेव निगच्छन्तीति. जलपुब्बूळकूपमा हि सत्ताति तस्स लद्धि. तथाति वुत्तप्पकारेन. लाभिनोपि चुतितो उद्धं अदस्सनेनेव इमा दिट्ठियो उप्पज्जन्तीति आह ‘‘विकप्पेत्वा वा’’ति.
एत्थाह – यथा अमराविक्खेपिकवादा एकन्तअलाभीवसेनेव दस्सिता, यथा च उद्धमाघातनिकसञ्ञीवादचतुक्को एकन्तलाभीवसेनेव, न एवमयं. अयं पन सस्सतेकच्चसस्सतवादादयो विय लाभीअलाभीवसेन पवत्तो. तथा हि वुत्तं ‘‘तत्थ द्वे जना’’तिआदि. यदि एवं कस्मा सस्सतवादादिदेसनाहि इध अञ्ञथा देसना पवत्ताति? वुच्चते – देसनाविलासप्पत्तितो. देसनाविलासप्पत्ता हि बुद्धा भगवन्तो, ते वेनेय्यज्झासयानुरूपं विविधेनाकारेन धम्मं देसेन्ति, अञ्ञथा इधापि च एवं भगवा देसेय्य ‘‘इध भिक्खवे एकच्चो समणो वा ब्राह्मणो वा आतप्पमन्वाय…पे… यथासमाहिते चित्ते सत्तानं चुतूपपातञाणाय चित्तं अभिनिन्नामेति, सो दिब्बेन चक्खुना विसुद्धेन अतिक्कन्तमानुसकेन अरहतो चुतिचित्तं पस्सति, पुथूनं वा परसत्तानं, न हेव खो तदुद्धं उपपत्तिं, सो एवमाह ‘यथा खो भो अयं अत्ता’’’ तिआदिना विसेसलाभिनो, तक्किनो च विसुं कत्वा, तस्मा देसनाविलासेन वेनेय्यज्झासयानुरूपं सस्सतवादादिदेसनाहि अञ्ञथायं देसना पवत्ताति दट्ठब्बं.
अथ वा एकच्चसस्सतवादादीसु विय न इध तक्कीवादितो विसेसलाभीवादो भिन्नाकारो, अथ खो समानभेदताय समानाकारोयेवाति इमस्स विसेसस्स पकासनत्थं भगवता अयमुच्छेदवादो पुरिमवादेहि विसिट्ठाकारो देसितो. सम्भवति हि तक्किनोपि अनुस्सवादिवसेन अधिगमवतो विय इध अभिनिवेसो. अथ वा न इमा दिट्ठियो भगवता अनागते एवं भावीवसेन देसिता, नापि परिकप्पवसेन, अथ खो यथा यथा दिट्ठिगतिकेहि ‘‘इदमेव सच्चं, मोघमञ्ञ’’न्ति पञ्ञत्ता, तथा तथा यथाभुच्चं सब्बञ्ञुतञ्ञाणेन परिच्छिन्दित्वा पकासिता. येहि गम्भीरादिप्पकारा अपुथुज्जनगोचरा बुद्धधम्मा पकासन्ति, येसञ्च परिकित्तनेन तथागता सम्मदेव थोमिता होन्ति. उच्छेदवादीहि च दिट्ठिगतिकेहि यथा उत्तरुत्तरभवदस्सीहि अपरभवदस्सीनं तेसं वादपटिसेधवसेन सकसकवादा पतिट्ठापिता, तथायं देसना पवत्ताति पुरिमदेसनाहि इमिस्सा देसनाय पवत्तिभेदो न चोदेतब्बो. एवञ्च कत्वा अरूपभवभेदवसेन विय कामरूपभवभेदवसेनापि उच्छेदवादो विभजित्वा दट्ठब्बो. अथ वा पच्चेकं कामरूपभवभेदवसेन विय अरूपभववसेनापि न विभजित्वा वत्तब्बो, एवञ्च सति भगवता वुत्तसत्तकतो बहुतरभेदो, अप्पतरभेदो वा उच्छेदवादो आपज्जतीति एवं पकारापि चोदना अनवकासावाति.
एत्थाह – युत्तं ताव पुरिमेसु तीसु वादेसु ‘‘कायस्स भेदा’’ति वुत्तं पञ्चवोकारभवपरियापन्नं अत्तभावं आरब्भ पवत्तत्ता तेसं वादानं, चतुवोकारभवपरियापन्नं पन अत्तभावं निस्साय पवत्तेसु चतुत्थादीसु चतूसु वादेसु कस्मा ‘‘कायस्स भेदा’’ति वुत्तं. न हि अरूपीनं कायो विज्जतीति? सच्चमेतं, रूपत्तभावे पवत्तवोहारेनेव पन दिट्ठिगतिको अरूपत्तभावेपि कायवोहारं आरोपेत्वा आह ‘‘कायस्स भेदा’’ति. यथा च दिट्ठिगतिका दिट्ठियो पञ्ञापेन्ति, तथा च भगवा दस्सेतीति, अरूपकायभावतो वा फस्सादिधम्मसमूहभूते अरूपत्तभावे कायनिद्देसो दट्ठब्बो. एत्थ च कामदेवत्तभावादिनिरवसेसविभवपतिट्ठापकानं दुतियवादादीनं युत्तो अपरन्तकप्पिकभावो अनागतद्धविसयत्ता तेसं वादानं, न पन दिट्ठिगतिकपच्चक्खभूतमनुस्सत्तभावसमुच्छेदपतिट्ठापकस्स पठमवादस्स पच्चुप्पन्नविसयत्ता. दुतियवादादीनञ्हि पुरिमपुरिमवादसङ्गहितस्सेव अत्तनो तदुत्तरुत्तरिभवोपपन्नस्स समुच्छेदतो युज्जति अपरन्तकप्पिकता, तथा च ‘‘नो च खो भो अयं अत्ता एत्तावता सम्मा समुच्छिन्नो होती’’तिआदि वुत्तं, यं पन तत्थ वुत्तं ‘‘अत्थि खो भो अञ्ञो अत्ता’’ति, तं मनुस्सकायविसेसापेक्खाय वुत्तं, न सब्बथा अञ्ञभावतोति? नो न युत्तो, इधलोकपरियापन्नत्तेपि च पठमवादविसयस्स अनागतकालस्सेव तस्स अधिप्पेतत्ता पठमवादिनोपि अपरन्तकप्पिकताय न कोचि विरोधोति.