सञ्ञीवादवण्णना
७५. उद्धमाघातनाति पवत्तो वादो उद्धमाघातनो, सो एतेसं अत्थीति उद्धमाघातनिका. यस्मा पन ते दिट्ठिगतिका ‘‘उद्धं मरणा अत्ता निब्बिकारो’’ति वदन्ति, तस्मा ‘‘उद्धमाघातना अत्तानं वदन्तीति उद्धमाघातनिका’’ति वुत्तं. सञ्ञीवादो एतेसं अत्थीति सञ्ञीवादा ‘‘बुद्धं अस्स अत्थीति बुद्धो’’ति यथा. अथ वा सञ्ञीति पवत्तो वादो सञ्ञी सहचरणनयेन, सञ्ञी वादो एतेसन्ति सञ्ञीवादा.
७६-७७. रूपी अत्ताति एत्थ ननु रूपविनिमुत्तेन अत्तना भवितब्बं सञ्ञाय विय रूपस्सपि अत्तनियत्ता. न हि ‘‘सञ्ञी अत्ता’’ति एत्थ सञ्ञा अत्ता. तेनेव हि ‘‘तत्थ पवत्तसञ्ञञ्चस्स सञ्ञाति गहेत्वा’’ति वुत्तं. एवं सति कस्मा कसिणरूपं ‘‘अत्ता’’ति गहेत्वा वुत्तन्ति? न खो पनेतं एवं दट्ठब्बं ‘‘रूपं अस्स अत्थीति रूपी’’ति, अथ खो ‘‘रुप्पनसीलो रूपी’’ति. रुप्पनञ्चेत्थ रूपसरिक्खताय कसिणरूपस्स वड्ढितावड्ढितकालवसेन विसेसापत्ति, सा च ‘‘नत्थी’’ति न सक्का वत्तुं परित्तविपुलतादिविसेससब्भावतो. यदि एवं इमस्स वादस्स सस्सतदिट्ठिसङ्गहो न युज्जतीति? नो न युज्जति कायभेदतो उद्धं अत्तनो निब्बिकारताय तेन अधिप्पेतत्ता. तथा हि वुत्तं ‘‘अरोगो परं मरणा’’ति. अथ वा ‘‘रूपं अस्स अत्थीति रूपी’’ति वुच्चमानेपि न दोसो. कप्पनासिद्धेनपि हि भेदेन अभेदस्सापि निद्देसदस्सनतो, यथा ‘‘सिलापुत्तकस्स सरीर’’न्ति. रुप्पनं वा रूपसभावो रूपं, तं एतस्स अत्थीति रूपी, अत्ता ‘‘रूपिनो धम्मा’’तिआदीसु (ध. स. दुकमातिका ११) विय. एवञ्च कत्वा रूपसभावत्ता अत्तनो ‘‘रूपी अत्ता’’ति वचनं ञायागतमेवाति ‘‘कसिणरूपं ‘अत्ता’ति गहेत्वा’’ति वुत्तं. नियतवादिताय कम्मफलपटिक्खेपतो नत्थि आजीवकेसु झानसमापत्तिलाभोति आह ‘‘आजीवकादयो विय तक्कमत्तेनेव वा रूपी अत्ता’’ति. तथा हि कण्हाभिजातिआदीसु छळाभिजातीसु अञ्ञतरं अत्तानं एकच्चे आजीवका पटिजानन्ति. नत्थि एतस्स रोगो भङ्गोति अरोगोति अरोग-सद्दस्स निच्चपरियायता वेदितब्बा, रोगरहिततासीसेन वा निब्बिकारताय निच्चतं पटिजानाति दिट्ठिगतिकोति आह ‘‘अरोगोति निच्चो’’ति.
कसिणुग्घाटिमाकासपठमारुप्पविञ्ञाणनत्थिभावआकिञ्चञ्ञायतनानि अरूपसमापत्तिनिमित्तं निम्बपण्णे तित्तकरसो विय सरीरपरिमाणो अरूपी अत्ता तत्थ तिट्ठतीति निगण्ठाति आह ‘‘निगण्ठादयो विया’’ति. मिस्सकगाहवसेनाति रूपारूपसमापत्तीनं निमित्तानि एकज्झं कत्वा ‘‘एको अत्ता’’ति, तत्थ पवत्तसञ्ञञ्चस्स ‘‘सञ्ञा’’ति गहणवसेन. अयञ्हि दिट्ठिगतिको रूपारूपसमापत्तिलाभिताय तन्निमित्तं रूपभावेन अरूपभावेन च अत्ता उपतिट्ठति, तस्मा ‘‘रूपी च अरूपी चा’’ति अभिनिवेसं जनेसि अज्झत्तवादिनो विय, तक्कमत्तेनेव वा रूपारूपधम्मानं मिस्सकग्गहणवसेन ‘‘रूपी अरूपी च अत्ता होती’’ति.
तक्कगाहेनेवाति सङ्खारावसेससुखुमभावप्पत्तधम्मा विय अच्चन्तसुखुमभावप्पत्तिया सकिच्चसाधनासमत्थताय थम्भकुट्टहत्थपादादिसङ्घातो विय नेव रूपी, रूपसभावानतिवत्तनतो न अरूपीति एवं पवत्ततक्कगाहेन. अथ वा अन्तानन्तिकचतुक्कवादे विय अञ्ञमञ्ञपटिक्खेपवसेन अत्थो वेदितब्बो. केवलं पन तत्थ देसकालभेदवसेन ततियचतुत्थवादा दस्सिता, इध कालवत्थुभेदवसेनाति अयमेव विसेसोति. कालभेदवसेन चेत्थ ततियवादस्स पवत्ति रूपारूपनिमित्तानं सह अनुपट्ठानतो. चतुत्थवादस्स पन वत्थुभेदवसेन पवत्ति रूपारूपधम्मानं समूहतो ‘‘एको अत्ता’’ति तक्कनवसेनाति तत्थ वुत्तनयानुसारेन वेदितब्बं.
दुतियचतुक्के यं वत्तब्बं, तं ‘‘अमति गच्छति एत्थ भावो ओसान’’न्तिआदिना अन्तानन्तिकवादे वुत्तनयेन वेदितब्बं.
यदिपि अट्ठसमापत्तिलाभिनो दिट्ठिगतिकस्स वसेन समापत्तिभेदेन सञ्ञाभेदसम्भवतो ‘‘नानत्तसञ्ञी अत्ता’’ति अयम्पि वादो समापन्नकवसेन लब्भति. तथापि समापत्तियं एकरूपेनेव सञ्ञाय उपट्ठानतो समापन्नकवसेन ‘‘एकत्तसञ्ञी’’ति आह. तेनेवेत्थ समापन्नकग्गहणं कतं. एकसमापत्तिलाभिनो एव वा वसेन अत्थो वेदितब्बो. समापत्तिभेदेन सञ्ञाभेदसम्भवेपि बहिद्धा पुथुत्तारम्मणे सञ्ञानानत्तेन ओळारिकेन नानत्तसञ्ञितं दस्सेतुं ‘‘असमापन्नकवसेन नानत्तसञ्ञी’’ति वुत्तं. ‘‘परित्तकसिणवसेन परित्तसञ्ञी’’ति इमिना सतिपि सञ्ञाविनिमुत्ते धम्मे ‘‘सञ्ञायेव अत्ता’’ति वदतीति दस्सितं होति. कसिणग्गहणञ्चेत्थ सञ्ञाय विसयदस्सनं, एवं विपुलकसिणवसेनाति एत्थापि अत्थो वेदितब्बो. एवञ्च कत्वा अन्तानन्तिकवादे, इध च अन्तानन्तिकचतुक्के पठमदुतियवादेहि इमेसं द्विन्नं वादानं विसेसो सिद्धो होति, अञ्ञथा वुत्तप्पकारेसु वादेसु पुब्बन्तापरन्तकप्पनभेदेन सतिपि केहिचि विसेसे केहिचि नत्थि येवाति. अथ वा ‘‘अङ्गुट्ठप्पमाणो अत्ता, यवप्पमाणो, अणुमत्तो वा अत्ता’’ति आदिदस्सनवसेन परित्तो सञ्ञी चाति परित्तसञ्ञी, कपिलकणादादयो विय अत्तनो सब्बगतभावपटिजाननवसेन अप्पमाणो सञ्ञी चाति अप्पमाणसञ्ञीति एवम्पेत्थ अत्थो दट्ठब्बो.
दिब्बचक्खुपरिभण्डताय यथाकम्मूपगञाणस्स दिब्बचक्खुपभावजनितेन यथाकम्मूपगञाणेन दिस्समानापि सत्तानं सुखादिसमङ्गिता दिब्बचक्खुनाव दिट्ठा होतीति आह ‘‘दिब्बेन चक्खुना’’तिआदि. ननु च ‘‘एकन्तसुखी अत्ता’’तिआदिवादानं अपरन्तदिट्ठिभावतो ‘‘निब्बत्तमानं दिस्वा’’ति वचनं अनुपन्नन्ति? नानुपपन्नं, अनागतस्स एकन्तसुखिभावादिकस्स पकप्पनं पच्चुप्पन्नाय निब्बत्तिया दस्सनेन अधिप्पेतन्ति. तेनेवाह ‘‘निब्बत्तमानं दिस्वा ‘एकन्तसुखी’ति गण्हाती’’ति. एत्थ च तस्सं तस्सं भूमियं बहुलं सुखादिसहितधम्मप्पवत्तिदस्सनेन तेसं ‘‘एकन्तसुखी’’ति गाहो दट्ठब्बो. अथ वा हत्थिदस्सकअन्धा विय दिट्ठिगतिका यं यदेव पस्सन्ति, तं तदेव अभिनिविस्स वोहरन्तीति न एत्थ युत्ति मग्गितब्बा.