२. हेतुचतुक्कवण्णना

२४४. जातिक्खणमत्ते एव अभावतोति ततो उद्धं भावतोति अत्थो. अविगतपच्चयनियमाभावतो भवे उपादानहेतुकग्गहणं न कतं, अभावतो अविगतपच्चयस्स जातिआदीसु भवहेतुकादिग्गहणं न कतन्ति योजेतब्बं. यथा पन याव वत्थु, ताव अनुपलब्भमानस्स विञ्ञाणस्स वत्थु अविगतपच्चयो होति विञ्ञाणतो उद्धं पवत्तनकम्पि, एवं उपादानं भवसङ्गहितानं जातिआदीनं, भवो च जातिया अविगतपच्चयो सिया. अथ न सिया, सङ्खारक्खन्धे जातिआदीनं सङ्गहितत्ता विञ्ञाणं नामस्स, नामञ्च अतक्खणिकसम्भवा छट्ठायतनस्स अविगतपच्चयो न सियाति इध विय तत्थापि हेतुकग्गहणं न कत्तब्बं सिया, तस्मा याव उपादानं, ताव जातिआदीनं अनुपलब्भो, जातिक्खणमत्ते एव भवस्स अभावो च कारणन्ति न सक्का कातुं. सङ्खतलक्खणानं पन जातिआदीनं असभावधम्मानं भवेन सङ्गहितत्ता असभावधम्मस्स च परमत्थतो भवन्तरस्स अभावतो हेतुआदिपच्चया न सन्तीति भवस्स उपादानं न नियमेन अविगतपच्चयो, भवो पन जातिया, जाति जरामरणस्स नेव अविगतपच्चयोति अविगतपच्चयनियमाभावतो अभावतो च अविगतपच्चयस्स भवादीसु हेतुकग्गहणं न कतन्ति युत्तं.

ननु एवं ‘‘नामं विञ्ञाणहेतुकं छट्ठायतनं नामहेतुक’’न्ति वचनं न वत्तब्बं. न हि नामसङ्गहितानं जातिआदीनं अविगतपच्चयो अञ्ञस्स अविगतपच्चयभावो च अत्थि असभावधम्मत्ताति? न, तेसं नामेन असङ्गहितत्ता. नमनकिच्चपरिच्छिन्नञ्हि नामं, तञ्च किच्चं सभावधम्मानमेव होतीति सभावधम्मभूता एव तयो खन्धा ‘‘नाम’’न्ति वुत्ता, तस्मा तत्थ हेतुकग्गहणं युत्तं, इध पन भवतीति भवो, न च जातिआदीनि न भवन्ति ‘‘भवपच्चया जाति सम्भवति, जातिपच्चया जरामरणं सम्भवती’’ति योजनतो, तस्मा सङ्खरणतो सङ्खारे विय भवनतो भवे जातिआदीनि सङ्गहितानीति नियमाभावाभावेहि यथावुत्तेहि हेतुकग्गहणं न कतन्ति.

केचि पनातिआदिना रेवतत्थेरमतं वदति. अरूपक्खन्धा हि इध भवोति आगता. वुत्तञ्हि ‘‘तत्थ कतमो उपादानपच्चया भवो, ठपेत्वा उपादानं वेदनाक्खन्धो…पे… विञ्ञाणक्खन्धो’’ति (विभ. २४९).

‘‘वत्तब्बपदेसाभावतो’’ति वुत्तं, सतिपि पन पदेसे उपादानं विय सभावानि जातिआदीनि न होन्तीति ठपेतब्बस्स भावन्तरस्स अभावतो एव ठपनं न कातब्बन्ति युत्तं. जायमानानं पन जाति, जातानञ्च जरामरणन्ति ‘‘भवपच्चया जाति, जातिपच्चया जरामरण’’न्ति (विभ. २२५) वुत्तं. यथा पन ‘‘नामपच्चया फस्सोति तत्थ कतमं नामं? ठपेत्वा फस्सं वेदनाक्खन्धो…पे… विञ्ञाणक्खन्धो. इदं वुच्चति नाम’’न्ति (विभ. २५९), ‘‘नामरूपपच्चया सळायतनन्ति अत्थि नामं अत्थि रूपं. तत्थ कतमं नामं? वेदनाक्खन्धो सञ्ञाक्खन्धो सङ्खारक्खन्धो. इदं वुच्चति नामं. तत्थ कतमं रूपं? चत्तारो महाभूता यञ्च रूपं निस्साय मनोधातु मनोविञ्ञाणधातु वत्तति, इदं वुच्चति रूप’’न्ति (विभ. २६१) च यं नामरूपञ्च फस्सस्स सळायतनस्स पच्चयो, तस्स वत्तब्बपदेसो निद्दिट्ठो, एवं यो भवो जातिया पच्चयो, तस्सपि ठपेतब्बगहेतब्बविसेसे सति न सक्का वत्तब्बपदेसो नत्थीति वत्तुन्ति.

हेतुचतुक्कवण्णना निट्ठिता.