४. अञ्ञमञ्ञचतुक्कवण्णना
२४६. निप्पदेसत्ता भवेन उपादानं सङ्गहितन्ति पच्चयुप्पन्नस्स उपादानस्स विसुं ठितस्स अभावा ‘‘भवपच्चयापि उपादान’’न्ति न सक्का वत्तुन्ति दस्सेतुं ‘‘यस्मा पन भवो निप्पदेसो’’तिआदिमाह. एवं सति ‘‘नामपच्चयापि विञ्ञाण’’न्ति न वत्तब्बं सिया, नामं पन पच्चयुप्पन्नभूतं पच्चयभूतञ्च सप्पदेसमेव गहितन्ति अधिप्पायो. यथा पन ‘‘नामपच्चया छट्ठायतनं, नामपच्चया फस्सो’’तिआदीसु (विभ. १५०-१५४) पच्चयुप्पन्नं ठपेत्वा नामं गहितं, एवं ‘‘भवपच्चयापि उपादान’’न्ति इधापि पच्चयुप्पन्नं ठपेत्वा भवस्स गहणं न न सक्का कातुं, तस्मा उपादानस्स अविगतपच्चयनियमाभावो विय अञ्ञमञ्ञपच्चयनियमाभावो भवे पुब्बे वुत्तनयेन अत्थीति ‘‘भवपच्चयापि उपादान’’न्ति न वुत्तन्ति वेदितब्बं.
अञ्ञमञ्ञपच्चयोति चेत्थ सम्पयुत्तविप्पयुत्तअत्थिपच्चयो अधिप्पेतो सिया. ‘‘नामरूपपच्चयापि विञ्ञाण’’न्ति हि वुत्तं, न च वत्थु अकुसलविञ्ञाणस्स अञ्ञमञ्ञपच्चयो होति, पुरेजातविप्पयुत्तो पन होतीति. तथा ‘‘छट्ठायतनपच्चयापि नामरूप’’न्ति वुत्तं, न च छट्ठायतनं चक्खायतनुपचयादीनं चित्तसमुट्ठानरूपस्स च अञ्ञमञ्ञपच्चयो होति, पच्छाजातविप्पयुत्तो पन होतीति.
अञ्ञमञ्ञचतुक्कवण्णना निट्ठिता.
सङ्खारादिमूलकनयमातिकावण्णना
२४७. ‘‘अपुब्बस्स अञ्ञस्स अविज्जापच्चयस्स वत्तब्बस्स अभावतो भवमूलकनयो न वुत्तो’’ति वुत्तं, एवं सति ‘‘छट्ठायतनपच्चया अविज्जा’’तिआदिका छट्ठायतनादिमूलका च न वत्तब्बा सियुं. ‘‘नामपच्चया अविज्जा’’ति एत्थ हि अविज्जापच्चया सब्बे चत्तारो खन्धा नामन्ति वुत्ताति. तत्थायं अधिप्पायो सिया – नामविसेसानं छट्ठायतनादीनं अविज्जाय पच्चयभावो वत्तब्बोति छट्ठायतनादिमूलका वुत्ता. यदेव पन नामं अविज्जाय पच्चयो, तदेव भवपच्चया अविज्जाति एत्थापि वुच्चेय्य, न वत्तब्बविसेसो कोचि, तस्मा अपुब्बाभावतो न वुत्तोति. भवग्गहणेन च इध अविज्जाय पच्चयभूता सभावधम्मा गण्हेय्यंउ, न जातिआदीनीति अपुब्बाभावतो न वुत्तोति दट्ठब्बो. ‘‘अविज्जापच्चया अविज्जातिपि वुत्तं सिया’’ति वुत्तं, यथा पन ‘‘नामपच्चया फस्सो’’ति वुत्ते ‘‘फस्सपच्चया फस्सो’’ति वुत्तं न होति पच्चयुप्पन्नं ठपेत्वा पच्चयस्स गहणतो, एवमिधापि न सिया, तस्मा भवनवसेन सभावधम्मासभावधम्मेसु सामञ्ञेन पवत्तो भव-सद्दोति न सो अविज्जाय पच्चयोति सक्का वत्तुं. तेन भवमूलकनयो न वुत्तोति वेदितब्बो.
‘‘उपादानपच्चया भवो’’ति एत्थ विय भवेकदेसे विसुं पुब्बे अग्गहिते भव-सद्दो पच्चयसोधनत्थं आदितो वुच्चमानो निरवसेसबोधको होति, न नाम-सद्दो. एवंसभावा हि एता निरुत्तियोति इमिनावा अधिप्पायेन ‘‘अविज्जापच्चया अविज्जातिपि वुत्तं सिया’’ति आहाति दट्ठब्बं, इमिनाव अधिप्पायेन ‘‘भवस्स निप्पदेसत्ता भवपच्चयापि उपादानन्ति न वुत्त’’न्ति अयमत्थो अञ्ञमञ्ञपच्चयवारे वुत्तोति दट्ठब्बो. तत्थ पच्छिन्नत्ताति एतेन जातिजरामरणानं अविज्जाय पच्चयभावो अनुञ्ञातो विय होति. जायमानानं पन जाति, न जातिया जायमाना, जीयमानमीयमानञ्च जरामरणं, न जरामरणस्स जीयमानमीयमानाति जातिआदीनि एकचित्तक्खणे न अविज्जाय पच्चयो होन्ति, तस्मा असम्भवतो एव तम्मूलका नया न गहिता, पच्छेदोपि पन अत्थीति ‘‘तत्थ पच्छिन्नत्ता’’ति वुत्तन्ति दट्ठब्बं. तेनेव ‘‘अपिचा’’तिआदिमाह.
मातिकावण्णना निट्ठिता.
अकुसलनिद्देसवण्णना
२४८-२४९. उपादानस्स उपादानपच्चयत्तं आपज्जेय्याति ननु नायं दोसो. कामुपादानञ्हि दिट्ठुपादानस्स, तञ्च इतरस्स पच्चयो होतीति? सच्चं, कामुपादानस्स पन तण्हागहणेन गहितत्ता नामे विय विसेसपच्चयत्ताभावा च उपादानग्गहणेन तण्हापच्चया भवस्स च पच्चयभूता दिट्ठि एव गहिताति अयं दोसो वुत्तोति दट्ठब्बो. यस्मा च उपादानट्ठाने पच्चयुप्पन्नं पच्चयो च एकमेव, तस्मा ‘‘नामपच्चया फस्सो, नामरूपपच्चया सळायतन’’न्ति एतेसं निद्देसेसु विय ‘‘उपादानपच्चया भवो’’ति एतस्स निद्देसे पच्चयो विसुं न विभत्तो. सतिपि वा भवस्स पच्चयभावेन कामुपादानस्सपि गहणे ‘‘ठपेत्वा उपादान’’न्ति अवुच्चमाने कामुपादानं कामुपादानस्स, दिट्ठि च दिट्ठिया पच्चयोति आपज्जेय्याति पच्चयपच्चयुप्पन्नतानिवारणत्थं ‘‘ठपेत्वा उपादान’’न्ति वुत्तन्ति दस्सेति.
२५२. चक्खायतनादिउपत्थम्भकस्स चित्तसमुट्ठानरूपस्स जनकं विञ्ञाणं चक्खायतनुपचयादीनं पच्चयोति वुत्तं तदजनकम्पीति अधिप्पायेन ‘‘यस्स चित्तसमुट्ठानरूपस्सा’’तिआदिमाह. तासम्पि हीति उतुआहारजसन्ततीनम्पि हि उपत्थम्भकसमुट्ठापनपच्छाजातपच्चयवसेन विञ्ञाणं पच्चयो होति एवाति अत्थो.
२५४. यथानुरूपन्ति महाभूतसङ्खातं पञ्चन्नं सहजातादिपच्चयो, वत्थुसङ्खातं छट्ठस्स पुरेजातादिपच्चयो, नामं पञ्चन्नं पच्छाजातादिपच्चयो, छट्ठस्स सहजातादिपच्चयोति एसा यथानुरूपता.
२६४. यस्साति यस्स पच्चयुप्पन्नस्स नामस्स विञ्ञाणस्स सम्पयुत्तपच्चयभावो होतीति योजेतब्बं.
२७२. ‘‘फस्सपच्चयापि नाम’’न्ति फस्सपच्चयभावेन वत्तब्बस्सेव नामस्स अत्तनो पच्चयुप्पन्नेन पवत्ति दस्सिताति ‘‘ठपेत्वा फस्स’’न्ति पुन वचने कोचि अत्थो अत्थीति न वुत्तन्ति दस्सेन्तो ‘‘तथापी’’तिआदिमाह.
२८०. यस्मा अधिमोक्खोपि नत्थि, तस्मा उपादानट्ठानं परिहीनमेवाति सम्बन्धो. बलवकिलेसेन पन पदपूरणस्स कारणं तण्हाय अभावो दोमनस्ससहगतेसु वुत्तो एवाति तस्स तेन सम्बन्धो योजेतब्बो. सब्बत्थाति ततियचित्तादीसु ‘‘तण्हापच्चया अधिमोक्खो’’तिआदिम्हि विस्सज्जनमेव विसेसं दस्सेत्वा पाळि संखित्ता. हेट्ठाति चित्तुप्पादकण्डादीसु.
अकुसलनिद्देसवण्णना निट्ठिता.
कुसलाब्याकतनिद्देसवण्णना
२९२. पसादोति सद्धा.
३०६. ‘‘अलोभो निदानं कम्मानं समुदयाया’’तिआदिवचनतो (अ. नि. ३.३४) सब्यापारानि कुसलमूलानि सङ्खारानं निदानानि होन्ति, न कम्मवेगक्खित्तेसु विपाकेसु अलोभादिसहगतकम्मपटिबिम्बभूता विय पवत्तमाना अलोभादयोति पञ्चविञ्ञाणेसु विय निदानरहितता सोतपतितताति दट्ठब्बा. किरियधम्मा किरियमत्तत्ता कम्मनिदानरहिताइच्चेव परिहीनाविज्जाट्ठाना वेदितब्बा.
ततियचतुत्थवारा असम्भवतो एवाति कस्मा वुत्तं, किं चक्खुविञ्ञाणादीनि चक्खायतनुपचयादीनं पच्छाजातपच्चया न होन्तीति? होन्ति, तदुपत्थम्भकस्स पन चित्तसमुट्ठानस्स असमुट्ठापनं सन्धाय ‘‘असम्भवतो’’ति वुत्तन्ति दट्ठब्बं. सहजातपच्छाजातविञ्ञाणस्स पन वसेन तदापि विञ्ञाणपच्चया नामरूपं, पच्छाजातसहजातनामस्स सहजातपुरेजातभूतचक्खादिरूपस्स च वसेन नामरूपपच्चया सळायतनञ्च लब्भतीति ततियचतुत्थवारा न न सम्भवन्तीति.
कुसलाब्याकतनिद्देसवण्णना निट्ठिता.
अविज्जामूलककुसलनिद्देसवण्णना
३३४. सम्मोहवसेनाति कुसलफले अनिच्चादिताय सभये सादुरसविसरुक्खबीजसदिसे तंनिब्बत्तककुसले च अनादीनवदस्सितावसेन. समतिक्कमत्थं भावना समतिक्कमभावना, तदङ्गविक्खम्भनवसेन समतिक्कमभूता वा भावना समतिक्कमभावना.
तथा इध न लब्भन्तीति अविज्जाय एव सङ्खारानं अविगतादिपच्चयत्ताभावं सन्धाय वुत्तं, विञ्ञाणादीनं पन सङ्खारादयो अविगतादिपच्चया होन्तीति अविज्जापच्चया सङ्खारो, सङ्खारपच्चया विञ्ञाणं सङ्खारहेतुकन्तिआदिना योजना न न सक्का कातुन्ति अविगतचतुक्कादीनिपि न इध लब्भन्ति. विञ्ञाणपच्चया नामरूपं विञ्ञाणसम्पयुत्तं नामन्तिआदिना हि यथालाभयोजनाय नयो दस्सितोति.
अविज्जामूलककुसलनिद्देसवण्णना निट्ठिता.
कुसलमूलकविपाकनिद्देसवण्णना
३४३. ‘‘नानाक्खणिककम्मपच्चये पन वत्तब्बमेव नत्थी’’ति वुत्तं, किं कुसलमूलं अकुसलमूलञ्च कम्मपच्चयो होतीति? न होति, कम्मपच्चयभूताय पन चेतनाय संसट्ठं कम्मं विय पच्चयो होति. तेन एकीभावमिव गतत्ताति एवं वुत्तन्ति दट्ठब्बं. यथा कुसलाकुसलमूलेहि विना कम्मं विपाकं न जनेतीति तानि विपाकस्स परियायेन उपनिस्सयोति वुत्तानि, एवं कम्मेन एकीभूतानि संसट्ठानि हुत्वा कम्मजानं पच्चया होन्तीति परियायेन तेसं कम्मपच्चयता वुत्ता. एसाति एस कुसलमूलपच्चयो अकुसलमूलपच्चयो चाति योजेतब्बं.
कुसलाकुसलविपाकानं विय किरियानं उप्पादकानि अविज्जाकुसलाकुसलमूलानि च न होन्तीति आह ‘‘उपनिस्सयतं न लभन्ती’’ति. मनसिकारोपि जवनवीथिपटिपादकमत्तत्ता कुसलाकुसलानि विय अविज्जं उपनिस्सयं न करोति, अविज्जूपनिस्सयानं पन पवत्तिअत्थं भवङ्गावट्टनमत्तं होति, पहीनाविज्जानञ्च किरियानं अविज्जा नेवुप्पादिका, आरम्मणमत्तमेव पन होति. एवञ्च कत्वा ‘‘कुसलो धम्मो अब्याकतस्स धम्मस्स उपनिस्सयपच्चयेन पच्चयो’’ति (पट्ठा. १.१.४२३), ‘‘विपाकधम्मधम्मो नेवविपाकनविपाकधम्मधम्मस्स उपनिस्सयपच्चयेन पच्चयो’’ति (पट्ठा. १.३.१०३) च एवमादीसु किरियानं अकुसला उपनिस्सयपच्चयभावेन न उद्धटाति. अपिच ‘‘अविज्जापच्चया सङ्खारा’’ति एतस्स वसेन अविज्जामूलको कुसलनयो वुत्तो, ‘‘सङ्खारपच्चया विञ्ञाण’’न्ति एतस्स वसेन कुसलाकुसलमूलको विपाकनयो, किरियानं पन नेव सङ्खारग्गहणेन, न च विञ्ञाणग्गहणेन गहणं गच्छतीति तंमूलको किरियानयो न लब्भतीति न वुत्तोति दट्ठब्बो.
अनेकभेदतोति अविज्जादीनं मूलपदानं एकचित्तक्खणिकानं किरियन्ते पठमनये सहजातादिअनेकपच्चयभावेन गहितत्ता तेसं पच्चयानं वसेन नवादिमूलपदानं नयानं वसेन, अनेकप्पकारतो चतुन्नं चतुक्कानं वसेनाति वा अधिप्पायो. कुसलाकुसलानं पन विपाके चाति एत्थ कुसलाकुसलेसु कुसलाकुसलानं विपाके चाति वत्तब्बं. पुरिमपच्छिमेसु हि नयेसु यथा पच्चयाकारो वुत्तो, तंदस्सनत्थं ‘‘अनेकभेदतो एकधावा’’ति वुत्तं, न च पच्छिमनये कुसले अनेकभेदतो पच्चयाकारो वुत्तो, अथ खो ‘‘एकधावा’’ति. एकधावाति च मूलपदेकपच्चयतावसेन, एकस्सेव वा नयस्स वसेन एकप्पकारेनाति अत्थो, पठमचतुक्कस्सेव वसेनाति वा अधिप्पायो. धम्मपच्चयभेदेति अविज्जादीनं धम्मानं पच्चयभावभेदे जरामरणादीनं धम्मानं जातिआदिपच्चयभेदे, तंतंचित्तुप्पादसमयपरिच्छिन्नानं वा फस्सादीनं धम्मानं एकक्खणिकाविज्जादिपच्चयभेदे. परियत्तिआदीनं कमो परियत्ति…पे… पटिपत्तिक्कमो. पच्चयाकारे हि पाळिपरियापुणनतदत्थसवनपाळिअत्थचिन्तनानि ‘‘जरामरणं अनिच्चं सङ्खतं…पे… निरोधधम्म’’न्तिआदिना भावनापटिपत्ति च कमेन कातब्बाति कम-ग्गहणं करोति. ततोति ञाणप्पभेदजनकतो कमतो. अञ्ञं करणीयतरं नत्थि. तदायत्ता हि दुक्खन्तकिरियाति.
कुसलमूलकविपाकनिद्देसवण्णना निट्ठिता.
अभिधम्मभाजनीयवण्णना निट्ठिता.
पटिच्चसमुप्पादविभङ्गवण्णना निट्ठिता.