१. पच्चयचतुक्कवण्णना
अविज्जं अङ्गं अग्गहेत्वा ततो परं ‘‘अविज्जापच्चया सङ्खारो’’तिआदीनि पच्चयसहितानि पच्चयुप्पन्नानि अङ्गभावेन वुत्तानीति आह ‘‘न, तस्स अनङ्गत्ता’’ति. एवञ्च कत्वा निद्देसे (विभ. २२६) ‘‘तत्थ कतमा अविज्जा’’ति अविज्जं विसुं विस्सज्जेत्वा ‘‘तत्थ कतमो अविज्जापच्चया सङ्खारो’’तिआदिना तंतंपच्चयवन्तो सङ्खारादयो विस्सज्जिताति. तीसु पकारेसु पठमपठमवारो दुतियवारादीसु पविसन्तो पच्चयविसेसादिसब्बनानत्तसाधारणत्ता ते वारविसेसे गण्हातीति ‘‘सब्बसङ्गाहको’’ति वुत्तो. पठमवारो एव हि न केवलं छट्ठायतनमेव, अथ खो नामञ्च फस्सस्स पच्चयो, नामं वा न केवलं छट्ठायतनस्सेव, अथ खो फस्सस्सापीति पच्चयविसेसदस्सनत्थं, येन अत्थविसेसेन महानिदानसुत्तदेसना पवत्ता, तंदस्सनत्थञ्च छट्ठायतनङ्गं परिहापेत्वा वुत्तोति तस्स दुतियवारे च पवेसो वुत्तो, न सब्बङ्गसमोरोधतो.
यत्थाति वारचतुक्के एकेकवारे च. अञ्ञथाति सुत्तन्तभाजनीयतो अञ्ञथा सङ्खारोति वुत्तं. अवुत्तन्ति ‘‘रूपं सळायतन’’न्ति, तेसुपि च वारेसु चतूसुपि सोकादयो अवुत्ता सुत्तन्तभाजनीयेसु वुत्ता. तत्थ च वुत्तमेव इध ‘‘छट्ठायतन’’न्ति अञ्ञथा वुत्तन्ति दट्ठब्बं.
सब्बट्ठानसाधारणतोति वुत्तनयेन सब्बवारसाधारणतो, सब्बविञ्ञाणपवत्तिट्ठानभवसाधारणतो वा. विना अभावेन विञ्ञाणस्स खन्धत्तयम्पि समानं फलं पच्चयो चाति आह ‘‘अविसेसेना’’ति. ‘‘तिण्णं सङ्गति फस्सो’’ति (म. नि. १.२०४; सं. नि. २.४३) वचनतो पन विञ्ञाणं फस्सस्स विसेसपच्चयोति तस्स फस्सो विसिट्ठं फलं, सतिपि पच्चयसम्पयुत्तानं आहारपच्चयभावे मनोसञ्चेतनाय विञ्ञाणाहरणं विसिट्ठं किच्चन्ति सङ्खारो चस्स विसिट्ठो पच्चयो. अचित्तक्खणमत्तानीति चित्तक्खणप्पमाणरहितानि. तस्सत्थोति तस्स वुत्तस्स अविज्जादिकस्स अत्थो सुत्तन्तभाजनीयवण्णनायं वुत्तनयेनेव वेदितब्बो.
हेतुकादीनीति एत्थ यस्मिं चतुक्के हेतुक-सद्दो वुत्तो, तं हेतुक-सद्दसहचरितत्ता ‘‘हेतुक’’न्ति वुत्तन्ति वेदितब्बं. हेतु-सद्दो गतिसूचको अविगतता च विगततानिवारणवसेन गति एव होतीति हेतुकचतुक्कं अविगतपच्चयवसेन वुत्तन्ति वुत्तं.
तिधा चतुधा पञ्चधा वाति वा-सद्दो ‘‘छधा वा’’तिपि विकप्पेतीति दट्ठब्बो. समाधि हि साधारणेहि तीहि झानिन्द्रियमग्गपच्चयेहि च पच्चयोति. उपादानं भवस्स मग्गपच्चयेन चाति सत्तधाति कामुपादानवज्जानं वसेन वदति. कामुपादानं पन यथा भवस्स पच्चयो होति, सो पकारो तण्हायं वुत्तो एवाति न वुत्तो.
इमस्मिं चतुक्के सहजातपच्चयेन पच्चया होन्तीति वचनवसेनाति अधिप्पायो. अत्थो हि न कत्थचि अत्तनो पच्चयुप्पन्नस्स यथासकेहि पच्चयो न होति, सहजातपच्चयवसेनेव पन इमस्स चतुक्कस्स वुत्तत्ता सोयेवेत्थ होतीति वदन्ति. पठमवारोति पठमचतुक्कोति एवं वत्तब्बं. भवादीनं तथा अभावन्ति यदि सहजातपच्चयवसेनेव पठमचतुक्को वुत्तो, भवो जातिया, जाति च मरणस्स सहजातपच्चयो न होतीति यथा अविगतचतुक्कादीसु ‘‘भवपच्चया जाति भवहेतुका’’तिआदि न वुत्तं भवादीनं अविगतादिपच्चयताय अभावतो, एवमिधापि ‘‘भवपच्चया जाती’’तिआदि न वत्तब्बं सिया. पच्चयवचनमेव हि तेसं सहजातसूचकं आपन्नं अविगतचतुक्कादीसु विय इध पच्चयविसेससूचकस्स वचनन्तरस्स अभावा, न च तं न वुत्तं, न च भवादयो सहजातपच्चया होन्ति, तस्मा न सहजातपच्चयवसेनेवायं चतुक्को वुत्तो. सेसपच्चयानञ्च सम्भवन्ति इदं ‘‘भवादीन’’न्ति एतेन सह अयोजेत्वा सामञ्ञेन अविज्जादीनं सहजातेन सह सेसपच्चयभावानञ्च सम्भवं सन्धाय वुत्तं. अयञ्हेत्थ अत्थो – पच्चयविसेससूचकस्स वचनन्तरस्स अभावा सहजाततो अञ्ञे पच्चयभावा अविज्जादीनं न सम्भवन्तीति सहजातपच्चयवसेनेवायं चतुक्को आरद्धोति वुच्चेय्य, न च ते न सम्भवन्ति, तस्मा नायं तथा आरद्धोति.
‘‘महानिदानसुत्तन्ते एकादसङ्गिको पटिच्चसमुप्पादो वुत्तो’’ति वुत्तं, तत्थ पन ‘‘नामरूपपच्चया विञ्ञाणं, विञ्ञाणपच्चया नामरूपं, नामपच्चया फस्सो’’तिआदिना (दी. नि. २.९७) द्विक्खत्तुं आगते नामरूपे एकधा गहिते नवङ्गिको, द्विधा गहिते दसङ्गिको वुत्तो, अञ्ञत्थ पन वुत्तेसु अविज्जासङ्खारेसु अद्धत्तयदस्सनत्थं योजियमानेसु एकादसङ्गिको होतीति कत्वा एवं वुत्तन्ति दट्ठब्बं. महानिदानसुत्तन्तदेसनाय परिग्गहत्थन्ति तत्थ हि चक्खायतनादीनि विय रूपे छट्ठायतनञ्च नामे अन्तोगधं कत्वा फस्सस्स निरवसेसरूपपच्चयं विय निरवसेसनामपच्चयञ्च दस्सेतुं ‘‘नामरूपपच्चया फस्सो’’ति वुत्तं, एवमिधापि तत्थ दस्सितविसेसदस्सनेन तंदेसनापरिग्गहत्थं एकचित्तक्खणिके पटिच्चसमुप्पादे छट्ठायतनं नामन्तोगधं कत्वा ‘‘नामपच्चया फस्सो’’ति वुत्तन्ति अत्थो.
रूपप्पवत्तिदेसं सन्धाय देसितत्ता ‘‘इमस्सा’’ति वचनसेसो, न पुरिमानन्ति, तेनेव ‘‘अयञ्ही’’तिआदिमाह.
योनिवसेन ओपपातिकानन्ति चेत्थ संसेदजयोनिकापि परिपुण्णायतनभावेन ओपपातिकसङ्गहं कत्वा वुत्ताति दट्ठब्बा. पधानाय वा योनिया सब्बपरिपुण्णायतनयोनिं दस्सेतुं ‘‘ओपपातिकान’’न्ति वुत्तं. एवं सङ्गहनिदस्सनवसेनेव हि धम्महदयविभङ्गेपि (विभ. १००९) ‘‘ओपपातिकानं पेतान’’न्तिआदिना ओपपातिकग्गहणमेव कतं, न संसेदजग्गहणन्ति. एकचित्तक्खणे छहायतनेहि फस्सस्स पवत्ति नत्थि, न चेकस्स अकुसलफस्सस्स छट्ठायतनवज्जं आयतनं समानक्खणे पवत्तमानं पच्चयभूतं अत्थि, आरम्मणपच्चयो चेत्थ पवत्तको न होतीति न गय्हति, तस्मा ‘‘सळायतनपच्चया फस्सो’’ति न सक्का वत्तुन्ति दस्सनत्थं ‘‘यस्मा पनेसो’’तिआदिमाह.
पुरिमयोनिद्वये सम्भवन्तम्पि केसञ्चि सळायतनं कललादिकाले न सम्भवतीति ‘‘सदा असम्भवतो’’ति आह. पच्छिमयोनिद्वये पन येसं सम्भवति, तेसं सदा सम्भवतीति. इतोति इमस्मा चतुक्कतो, नयतो वा, यो विसेसो.
पच्चयचतुक्कवण्णना निट्ठिता.