भवचक्ककथावण्णना
२४२. समितन्ति सङ्गतं, अब्बोच्छिन्नन्ति अत्थो. कामयानस्साति कामयमानस्स, कामो यानं एतस्साति वा कामयानो, तस्स कामयानस्स. रुप्पतीति सोकेन रुप्पति.
परियुट्ठानताय तिट्ठनसीलो परियुट्ठानट्ठायी. ‘‘परियुट्ठट्ठायिनो’’ति वा पाठो, तत्थ परियुट्ठातीति परियुट्ठं, दिट्ठिपरियुट्ठं, तेन तिट्ठतीति परियुट्ठट्ठायीति अत्थो दट्ठब्बो. पञ्च पुब्बनिमित्तानीति ‘‘माला मिलायन्ति, वत्थानि किलिस्सन्ति, कच्छेहि सेदा मुच्चन्ति, काये वेवण्णियं ओक्कमति, देवो देवासने नाभिरमती’’ति (इतिवु. ८३) वुत्तानि पञ्च मरणपुब्बनिमित्तानीति अत्थो. तानि हि दिस्वा कम्मनिब्बत्तक्खन्धसङ्खाते उपपत्तिभवे भवछन्दबलेन देवानं बलवसोको उप्पज्जतीति. बालोति अविद्वा. तेन अविज्जाय कारणभावं दस्सेति. तिविधन्ति तस्सारुप्पकथासवनकम्मकारणादस्सनमरणकालकम्मोपट्ठाननिदानं सोकादिदुक्खं. आसवे साधेन्तीति आसवे गमेन्ति बोधेन्तीति अत्थो.
एवं सतीति अविदितादिताय अनादिभावे सति. आदिमत्तकथनन्तिआदि एतस्स अत्थीति आदिमं, भवचक्कं. तस्स भावो आदिमत्तं, तस्स कथनं आदिमत्तकथनं. विसेसनिवत्तिअत्थो वा मत्त-सद्दो, सति अनादिभावे अविज्जा आदिम्हि मज्झे परियोसाने च सब्बत्थ सियाति आदिमत्ताय अविज्जाय कथनं विरुज्झतीति अत्थो. अविज्जाग्गहणेनाति अविज्जाय उप्पादनेन कथनेन, अप्पहानेन वा, अत्तनो सन्ताने सन्निहितभावकरणेनाति अत्थो. कम्मादीनीति कम्मविपाकवट्टानि. वट्टकारणभावेन पधानत्ता ‘‘पधानधम्मो’’ति अविज्जा कथिता. वदतीति वदो. वेदेति, वेदियतीति वा वेदेय्यो, सुखादिं अनुभवति, सब्बविसये वा जानाति, ‘‘सुखितो’’तिआदिना अत्तना परेहि च जानाति ञायति चाति अत्थो. ब्रह्मादिना वा अत्तना वाति वा-सद्दो च-सद्दत्थो. तेनाह ‘‘कारकवेदकरहित’’न्ति च-सद्दत्थसमासं.
द्वादसविधसुञ्ञतासुञ्ञन्ति अविज्जादीनं द्वादसविधानं सुञ्ञताय सुञ्ञं, चतुब्बिधम्पि वा सुञ्ञतं एकं कत्वा द्वादसङ्गताय द्वादसविधाति ताय द्वादसविधाय सुञ्ञताय सुञ्ञन्ति अत्थो.
पुब्बन्ताहरणतोति पुब्बन्ततो पच्चुप्पन्नविपाकस्स आहरणतो परिच्छिन्नवेदनावसानं एतं भवचक्कन्ति अत्थो. भवचक्केकदेसोपि हि भवचक्कन्ति वुच्चति. वेदना वा तण्हासहायाय अविज्जाय पच्चयो होतीति वेदनातो अविज्जा, ततो सङ्खाराति सम्बज्झनतो वेदनावसानं भवचक्कन्ति युत्तमेतं, एवं तण्हामूलके च योजेतब्बं. द्विन्नम्पि हि अञ्ञमञ्ञं अनुप्पवेसो होतीति. अविज्जा धम्मसभावं पटिच्छादेत्वा विपरीताभिनिवेसं करोन्ती दिट्ठिचरिते संसारे नयति, तेसं वा संसारं सङ्खारादिपवत्तिं नयति पवत्तेतीति ‘‘संसारनायिका’’ति वुत्ता. फलुप्पत्तियाति कत्तुनिद्देसो. विञ्ञाणादिपच्चुप्पन्नफलुप्पत्ति हि इध दिट्ठा, अदिट्ठानञ्च पुरिमभवे अत्तनो हेतूनं अविज्जासङ्खारानं फलं अजनेत्वा अनुपच्छिज्जनं पकासेति. अथ वा पुरिमभवचक्कं दुतियेन सम्बन्धं वुत्तन्ति वेदनासङ्खातस्स फलस्स उप्पत्तिया तण्हादीनं हेतूनं अनुपच्छेदं पकासेति, तस्मा फलुप्पत्तिया कारणभूताय पठमस्स भवचक्कस्स हेतूनं अनुपच्छेदप्पकासनतोति अत्थो. सङ्खारादीनमेव वा फलानं उप्पत्तिया अविज्जादीनं हेतूनं फलं अजनेत्वा अनुपच्छेदमेव, विञ्ञाणादिहेतूनं वा सङ्खारादीनं अनुबन्धनमेव पकासेति पठमं भवचक्कं, न दुतियं विय परियोसानम्पीति ‘‘फलुप्पत्तिया हेतूनं अनुपच्छेदप्पकासनतो’’ति वुत्तं. ‘‘विञ्ञाणपच्चया नामरूप’’न्ति एत्थ अपरिपुण्णायतनकललरूपं वत्वा ततो उद्धं ‘‘नामरूपपच्चया सळायतन’’न्ति सळायतनप्पवत्ति वुत्ताति आह ‘‘अनुपुब्बपवत्तिदीपनतो’’ति. ‘‘भवपच्चया जाती’’ति एत्थ न आयतनानं कमेन उप्पत्ति वुत्ताति आह ‘‘सहुप्पत्तिदीपनतो’’ति.
हेतुआदिपुब्बका तयो सन्धी एतस्साति हेतुफलहेतुपुब्बकतिसन्धि, भवचक्कं. हेतुफलहेतुफलवसेन चतुप्पभेदो अङ्गानं सङ्गहो एतस्साति चतुभेदसङ्गहं. सरूपतो अवुत्तापि तस्मिं तस्मिं सङ्गहे आकिरीयन्ति अविज्जासङ्खारादिग्गहणेहि पकासीयन्तीति आकारा, अतीतहेतुआदीनं वा पकारा आकारा. किलेसकम्मविपाका विपाककिलेसकम्मेहि सम्बन्धा हुत्वा पुनप्पुनं परिवत्तन्तीति तेसु वट्टनामं आरोपेत्वा ‘‘तिवट्ट’’न्ति वुत्तं, वट्टेकदेसत्ता वा ‘‘वट्टानी’’ति वुत्तानि.
सन्धीनं आदिपरियोसानववत्थिताति सन्धीनं पुब्बापरववत्थिताति अत्थो.
‘‘या काचि वा पन चेतना भवो, चेतनासम्पयुत्ता आयूहनसङ्खारा’’ति इदं इमिस्सा धम्मट्ठितिञाणभाजनीये वुत्ताय पटिसम्भिदापाळिया (पटि. म. १.४७) वसेन वुत्तं. एत्थ हि ‘‘चेतना भवो’’ति आगताति. भवनिद्देसे पन ‘‘सात्थतो’’ति एत्थ ‘‘चेतनाव सङ्खारा, भवो पन चेतनासम्पयुत्तापी’’ति विभङ्गपाळिया वसेन दस्सितं. ‘‘तत्थ कतमो पुञ्ञाभिसङ्खारो? कुसला चेतना कामावचरा’’तिआदिना हि सङ्खारानं चेतनाभावो विभङ्गपाळियं (विभ. २२६) वुत्तोति. तत्थ पटिसम्भिदापाळियं ‘‘चेतनासम्पयुत्ता विपाकधम्मत्ता सविपाकेन आयूहनसङ्खातेन सङ्खताभिसङ्खरणकिच्चेन सङ्खारा’’ति वुत्ता. विभङ्गपाळियं (विभ. २३४) ‘‘सब्बम्पि भवगामिकम्मं कम्मभवो’’ति भवस्स पच्चयभावेन भवगामिभावतो कम्मसंसट्ठसहायताय कम्मभावतो च उपपत्तिभवं भावेन्तीति भवोति वुत्ता, उपपत्तिभवभावनकिच्चं पन चेतनाय सातिसयन्ति पटिसम्भिदापाळियं चेतना ‘‘भवो’’ति वुत्ता, भवाभिसङ्खरणकिच्चं चेतनाय सातिसयन्ति विभङ्गपाळियं ‘‘कुसला चेतना’’तिआदिना चेतना ‘‘सङ्खारा’’ति वुत्ता, तस्मा तेन तेन परियायेन उभयं उभयत्थ वत्तुं युत्तन्ति नत्थेत्थ विरोधो. गहणन्ति कामुपादानं किच्चेनाह. परामसनन्ति इतरानि. आयूहनावसानेति तीसुपि अत्थविकप्पेसु वुत्तस्स आयूहनस्स अवसाने.
द्वीसु अत्थविकप्पेसु वुत्ते आयूहनसङ्खारे ‘‘तस्स पुब्बभागा’’ति आह, ततिये वुत्ते ‘‘तंसम्पयुत्ता’’ति. दहरस्स चित्तप्पवत्ति भवङ्गबहुला येभुय्येन भवन्तरजनककम्मायूहनसमत्था न होतीति ‘‘इध परिपक्कत्ता आयतनान’’न्ति वुत्तं. कम्मकरणकाले सम्मोहोति एतेन कम्मस्स पच्चयभूतं सम्मोहं दस्सेति, न कम्मसम्पयुत्तमेव.
कम्मानेव विपाकं सम्भरन्ति वड्ढेन्तीति कम्मसम्भारा, कम्मं वा सङ्खारभवा, तदुपकारकानि अविज्जातण्हुपादानानि कम्मसम्भारा, पटिसन्धिदायको वा भवो कम्मं, तदुपकारका यथावुत्तआयूहनसङ्खारा अविज्जादयो च कम्मसम्भाराति कम्मञ्च कम्मसम्भारा च कम्मसम्भाराति एकसेसं कत्वा ‘‘कम्मसम्भारा’’ति आह. दस धम्मा कम्मन्ति अविज्जादयोपि कम्मसहायताय कम्मसरिक्खका तदुपकारका चाति ‘‘कम्म’’न्ति वुत्ता.
सङ्खिप्पन्ति एत्थ अविज्जादयो विञ्ञाणादयो चाति सङ्खेपो, कम्मं विपाको च. कम्मं विपाकोति एवं सङ्खिपीयतीति वा सङ्खेपो, अविज्जादयो विञ्ञाणादयो च. सङ्खेपभावसामञ्ञेन पन एकवचनं कतन्ति दट्ठब्बं. सङ्खेपसद्दो वा भागाधिवचनन्ति कम्मभागो कम्मसङ्खेपो.
एवं समुप्पन्नन्ति कम्मतो विपाको. तत्थापि अविज्जातो सङ्खाराति एवं समुप्पन्नं, तिसन्धिआदिवसेन वा समुप्पन्नं इदं भवचक्कन्ति अत्थो. इत्तरन्ति गमनधम्मं, विनस्सधम्मन्ति अत्थो. तेन उप्पादवयवन्ततादीपकेन अनिच्च-सद्देन विकारापत्तिदीपकेन चल-सद्देन च अदीपितं कालन्तरट्ठायितापटिक्खेपं दीपेति, अधुवन्ति एतेन थिरभावपटिक्खेपं निस्सारतं. हेतू एव सम्भारा हेतुसम्भारा. ‘‘ठानसो हेतुसो’’ति एत्थ एवं वुत्तं वा ठानं, अञ्ञम्पि तस्स तस्स साधारणं कारणं सम्भारो, असाधारणं हेतु. एवन्ति एवं हेतुतो धम्ममत्तसम्भवे हेतुनिरोधा च वट्टुपच्छेदे धम्मे च तंनिरोधाय देसिते सतीति अत्थो. ब्रह्मचरियं इध ब्रह्मचरियिध. सत्ते चाति एत्थ च-सद्दो एवं ब्रह्मचरियञ्च विज्जति, सस्सतुच्छेदा च न होन्तीति समुच्चयत्थो. एवञ्हि हेतुआयत्ते धम्ममत्तसम्भवे सत्तो नुपलब्भति, तस्मिञ्च उपलब्भन्ते सस्सतो उच्छेदो वा सिया, नुपलब्भन्ते तस्मिं नेवुच्छेदो न सस्सतन्ति वुत्तं होति.
सच्चप्पभवतोति सच्चतो, सच्चानं वा पभवतो. कुसलाकुसलं कम्मन्ति वट्टकथाय वत्तमानत्ता सासवन्ति विञ्ञायति. अविसेसेनाति चेतना चेतनासम्पयुत्तकाति विसेसं अकत्वा सब्बम्पि तं कुसलाकुसलं कम्मं ‘‘समुदयसच्च’’न्ति वुत्तन्ति अत्थो. ‘‘तण्हा च…पे… अवसेसा च सासवा कुसला धम्मा’’ति हि चेतनाचेतनासम्पयुत्तविसेसं अकत्वा वुत्तन्ति, अरियसच्चविसेसं वा अकत्वा समुदयसच्चन्ति वुत्तन्ति अत्थो.
वत्थूसूति आरम्मणेसु, चक्खादीसु वा पटिच्छादेतब्बेसु वत्थूसु. सोकादीनं अधिट्ठानत्ताति तेसं कारणत्ता, तेहि सिद्धाय अविज्जाय सहितेहि सङ्खारेहि पच्चयो च होति भवन्तरपातुभावायाति अधिप्पायो. चुतिचित्तं वा पटिसन्धिविञ्ञाणस्स अनन्तरपच्चयो होतीति ‘‘पच्चयो च होति भवन्तरपातुभावाया’’ति वुत्तं. तं पन चुतिचित्तं अविज्जासङ्खाररहितं भवन्तरस्स पच्चयो न होतीति तस्स सहायदस्सनत्थमाह ‘‘सोकादीनं अधिट्ठानत्ता’’ति. द्विधाति अत्तनोयेव सरसेन धम्मन्तरपच्चयभावेन चाति द्विधा.
अविज्जापच्चया सङ्खाराति एतेन सङ्खारानं पच्चयुप्पन्नतादस्सनेन ‘‘को नु खो अभिसङ्खरोतीति एस नो कल्लो पञ्हो’’ति दस्सेति. तेनेतं कारकदस्सननिवारणन्ति. एवमादिदस्सननिवारणन्ति एतेन ‘‘सोचति परिदेवति दुक्खितो’’तिआदिदस्सननिवारणमाह. सोकादयोपि हि पच्चयायत्ता अवसवत्तिनोति ‘‘जातिपच्चया जरामरणं सोक…पे… सम्भवन्ती’’ति एतेन वुत्तन्ति.
गण्डभेदपीळका वियाति गण्डभेदनत्थं पच्चमाने गण्डे तस्सपि उपरि जायमानखुद्दकपीळका विय, गण्डस्स वा अनेकधाभेदे पीळका विय. गण्डविकारा सूनतासरागपुब्बगहणादयो.
पटलाभिभूतचक्खुको रूपानि न पस्सति, किञ्चिपि पस्सन्तो च विपरीतं पस्सति, एवं अविज्जाभिभूतो दुक्खादीनि न पटिपज्जति न पस्सति, मिच्छा वा पटिपज्जतीति पटलं विय अविज्जा, किमिना विय अत्तना कतत्ता वट्टस्स अत्तनोयेव परिब्भमनकारणत्ता च कोसप्पदेसा विय सङ्खारा, सङ्खारपरिग्गहं विना पतिट्ठं अलभमानं विञ्ञाणं परिणायकपरिग्गहं विना पतिट्ठं अलभमानो राजकुमारो वियाति परिग्गहेन विना पतिट्ठालाभो एत्थ सामञ्ञं. उपपत्तिनिमित्तन्ति कम्मादिआरम्मणमाह. परिकप्पनतोति आरम्मणकरणतो, सम्पयुत्तेन वा वितक्केन वितक्कनतो. देवमनुस्समिगविहङ्गादिविविधप्पकारताय माया विय नामरूपं, पतिट्ठाविसेसेन वुड्ढिविसेसापत्तितो वनप्पगुम्बो विय सळायतनं. आयतनानं विसयिविसयभूतानं अञ्ञमञ्ञाभिमुखभावतो आयतनघट्टनतो. एत्थ च सङ्खारादीनं कोसप्पदेसपरिणायकादीहि द्वीहि द्वीहि सदिसताय द्वे द्वे उपमा वुत्ताति दट्ठब्बा.
गम्भीरो एव हुत्वा ओभासति पकासति दिस्सतीति गम्भीरावभासो. जातिपच्चयसम्भूतसमुदागतट्ठोति जातिपच्चया सम्भूतं हुत्वा सहितस्स अत्तनो पच्चयानुरूपस्स उद्धं उद्धं आगतभावो, अनुप्पबन्धोति अत्थो. अथ वा सम्भूतट्ठो च समुदागतट्ठो च सम्भूतसमुदागतट्ठो. ‘‘न जातितो जरामरणं न होति, न च जातिं विना अञ्ञतो होती’’ति हि जातिपच्चयसम्भूतट्ठो वुत्तो. इत्थञ्च जातितो समुदागच्छतीति पच्चयसमुदागतट्ठो, या या जाति यथा यथा पच्चयो होति, तदनुरूपपातुभावोति अत्थो.
अनुलोमपटिलोमतोति इध पन पच्चयुप्पादा पच्चयुप्पन्नुप्पादसङ्खातं अनुलोमं, निरोधा निरोधसङ्खातं पटिलोमञ्चाह. आदितो पन अन्तगमनं अनुलोमं, अन्ततो च आदिगमनं पटिलोममाहाति. ‘‘इमे चत्तारो आहारा किंनिदाना’’तिआदिकाय (सं. नि. २.११) वेमज्झतो पट्ठाय पटिलोमदेसनाय, ‘‘चक्खुं पटिच्च रूपे च उप्पज्जति चक्खुविञ्ञाणं, तिण्णं सङ्गति फस्सो, फस्सपच्चया वेदना’’तिआदिकाय (सं. नि. २.४३-४४; २.४.६०) अनुलोमदेसनाय च द्विसन्धितिसङ्खेपं, ‘‘संयोजनीयेसु, भिक्खवे, धम्मेसु अस्सादानुपस्सिनो विहरतो तण्हा पवड्ढति, तण्हापच्चया उपादान’’न्तिआदीसु (सं. नि. २.५३-५४) एकसन्धिद्विसङ्खेपं.
अविज्जादीनं सभावो पटिविज्झीयतीति पटिवेधो. वुत्तञ्हि ‘‘तेसं तेसं वा तत्थ तत्थ वुत्तधम्मानं पटिविज्झितब्बो सलक्खणसङ्खातो अविपरीतसभावो पटिवेधो’’ति (ध. स. अट्ठ. निदानकथा). अपुञ्ञाभिसङ्खारेकदेसो सरागो, अञ्ञो विरागो, रागस्स वा अपटिपक्खभावतो रागप्पवड्ढको सब्बोपि अपुञ्ञाभिसङ्खारो सरागो, इतरो पटिपक्खभावतो विरागो. ‘‘दीघरत्तञ्हेतं, भिक्खवे, अस्सुतवतो पुथुज्जनस्स अज्झोसितं ममायितं परामट्ठं ‘एतं मम, एसोहमस्मि, एसो मे अत्ता’’ति (सं. नि. २.६२) अत्तपरामासस्स विञ्ञाणं विसिट्ठं वत्थु वुत्तन्ति विञ्ञाणस्स सुञ्ञतट्ठो गम्भीरो, अत्ता विजानाति संसरतीति सब्यापारतासङ्कन्तिअभिनिवेसबलवताय अब्यापारट्ठअसङ्कन्तिपटिसन्धिपातुभावट्ठा च गम्भीरा, नामस्स रूपेन, रूपस्स च नामेन असम्पयोगतो विनिब्भोगो, नामस्स नामेन अविनिब्भोगो योजेतब्बो. एकुप्पादेकनिरोधेहि अविनिब्भोगे अधिप्पेते रूपस्स च रूपेन लब्भति. अथ वा एकचतुवोकारभवेसु नामरूपानं असहवत्तनतो अञ्ञमञ्ञविनिब्भोगो, पञ्चवोकारभवे सहवत्तनतो अविनिब्भोगो च वेदितब्बो.
अधिपतियट्ठो नाम इन्द्रियपच्चयभावो. ‘‘लोकोपेसो द्वारापेसा खेत्तम्पेत’’न्ति (ध. स. ५९८-५९९) वुत्ता लोकादिअत्था चक्खादीसु पञ्चसु योजेतब्बा. मनायतनस्सपि लुज्जनतो मनोसम्फस्सादीनं द्वारखेत्तभावतो च एते अत्था सम्भवन्तेव. आपाथगतानं रूपादीनं पकासनयोग्यतालक्खणं ओभासनं चक्खादीनं विसयिभावो, मनायतनस्स विजाननं. सङ्घट्टनट्ठो विसेसेन चक्खुसम्फस्सादीनं पञ्चन्नं, इतरे छन्नम्पि योजेतब्बा. फुसनञ्च फस्सस्स सभावो, सङ्घट्टनं रसो, इतरे उपट्ठानाकारा. आरम्मणरसानुभवनट्ठो रसवसेन वुत्तो, वेदयितट्ठो लक्खणवसेन. अत्ता वेदयतीति अभिनिवेसस्स बलवताय निज्जीवट्ठो वेदनाय गम्भीरो. निज्जीवाय वेदनाय वेदयितं निज्जीववेदयितं, निज्जीववेदयितमेव अत्थो निज्जीववेदयितट्ठो.
आदानट्ठो चतुन्नम्पि उपादानानं समानो, गहणट्ठो कामुपादानस्स, इतरेसं तिण्णं अभिनिवेसादिअत्थो. ‘‘दिट्ठिकन्तारो’’ति हि वचनतो दिट्ठीनं दुरतिक्कमनट्ठोपीति. दळ्हगहणत्ता वा चतुन्नम्पि दुरतिक्कमनट्ठो योजेतब्बो. योनिगतिठितिनिवासेसुखिपनन्ति समासे भुम्मवचनस्स अलोपो दट्ठब्बो, तस्मा तेन आयूहनाभिसङ्खरणपदानं समासो होति. जरामरणङ्गं मरणप्पधानन्ति मरणट्ठा एव खयादयो गम्भीरा दस्सिता. नवनवानञ्हि परिक्खयेन खण्डिच्चादिपरिपक्कप्पवत्ति जराति, खयट्ठो वा जराय वुत्तोति दट्ठब्बो. नवभावापगमो हि खयोति वत्तुं युत्तोति. विपरिणामट्ठो द्विन्नम्पि. सन्ततिवसेन वा जराय खयवयभावो, सम्मुतिखणिकवसेन मरणस्स भेदविपरिणामता योजेतब्बा.
अत्थनयाति अत्थानं नया. अविज्जादिअत्थेहि एकत्तादी सेन भावेन नीयन्ति गम्मेन्तीति एकत्तादयो तेसं नयाति वुत्ता. नीयन्तीति हि नयाति. अत्था एव वा एकत्तादिभावेन नीयमाना ञायमाना ‘‘अत्थनया’’ति वुत्ता. नीयन्ति एतेहीति वा नया, एकत्तादीहि च अत्था ‘‘एक’’न्तिआदिना नीयन्ति, तस्मा एकत्तादयो अत्थानं नयाति अत्थनया. सन्तानानुपच्छेदेन बीजं रुक्खभावं पत्तं रुक्खभावेन पवत्तन्ति एकत्तेन वुच्चतीति सन्तानानुपच्छेदो एकत्तं, एवमिधापि अविज्जादीनं सन्तानानुपच्छेदो एकत्तन्ति दस्सेति.
भिन्नसन्तानस्सेवाति सम्बन्धरहितस्स नानत्तस्स गहणतो सत्तन्तरो उच्छिन्नो सत्तन्तरो उप्पन्नोति गण्हन्तो उच्छेददिट्ठिमुपादियति.
यतो कुतोचीति यदि अञ्ञस्मा अञ्ञस्सुप्पत्ति सिया, वालिकतो तेलस्स, उच्छुतो खीरस्स कस्मा उप्पत्ति न सिया, तस्मा न कोचि कस्सचि हेतु अत्थीति अहेतुकदिट्ठिं, अविज्जमानेपि हेतुम्हि नियतताय तिलगावीसुक्कसोणितादीहि तेलखीरसरीरादीनि पवत्तन्तीति नियतिवादञ्च उपादियतीति विञ्ञातब्बं यथारहं.
कस्मा? यस्मा इदञ्हि भवचक्कं अपदालेत्वा संसारभयमतीतो न कोचि सुपिनन्तरेपि अत्थीति सम्बन्धो. दुरभियानन्ति दुरतिक्कमं. असनिविचक्कमिवाति असनिमण्डलमिव. तञ्हि निम्मथनमेव, नानिम्मथनं पवत्तमानं अत्थि, एवं भवचक्कम्पि एकन्तं दुक्खुप्पादनतो ‘‘निच्चनिम्मथन’’न्ति वुत्तं.
ञाणासिना अपदालेत्वा संसारभयं अतीतो नत्थीति एतस्स साधकं दस्सेन्तो आह ‘‘वुत्तम्पि चेत’’न्तिआदि. तन्तूनं आकुलकं तन्ताकुलकं, तन्ताकुलकमिव जाता तन्ताकुलकजाता, किलेसकम्मविपाकेहि अतीव जटिताति अत्थो. गुणाय सकुणिया नीडं गुणागुण्डिकं. वड्ढिअभावतो अपायं दुक्खगतिभावतो दुग्गतिं सुखसमुस्सयतो विनिपातत्ता विनिपातञ्च चतुब्बिधं अपायं, ‘‘खन्धानञ्च पटिपाटी’’तिआदिना वुत्तं संसारञ्च नातिवत्तति. संसारो एव वा सब्बो इध वड्ढिअपगमादीहि अत्थेहि अपायादिनामको वुत्तो केवलं दुक्खक्खन्धभावतो.
भवचक्ककथावण्णना निट्ठिता.
सुत्तन्तभाजनीयवण्णना निट्ठिता.