१. सुत्तन्तभाजनीयं

उद्देसवारवण्णना

२२५. ‘‘‘किंवादी भन्ते सम्मासम्बुद्धो’ति? ‘विभज्जवादी महाराजा’’’ति (पारा. अट्ठ. १.ततियसङ्गीतिकथा) मोग्गलिपुत्ततिस्सत्थेरेन वुत्तत्ता सम्मासम्बुद्धसावका विभज्जवादिनो. ते हि वेनयिकादिभावं विभज्ज वदन्ति, चीवरादीनं सेवितब्बासेवितब्बभावं वा सस्सतुच्छेदवादे वा विभज्ज वदन्ति ‘‘सस्सतो अत्ता च लोको चा’’तिआदीनं ठपनीयानं ठपनतो रागादिक्खयस्स सस्सतस्स रागादिकायदुच्चरितादिउच्छेदस्स च वचनतो, न पन एकंसब्याकरणीयादयो तयो पञ्हे अपनेत्वा विभज्जब्याकरणीयमेव वदन्तीति. विभज्जवादीनं मण्डलं समूहो विभज्जवादिमण्डलं, विभज्जवादिनो वा भगवतो परिसा विभज्जवादिमण्डलन्तिपि वदन्ति. आचरियेहि वुत्तअविपरीतत्थदीपनेन ते अनब्भाचिक्खन्तेन. ‘‘अविज्जा पुञ्ञानेञ्जाभिसङ्खारानं हेतुपच्चयो होती’’तिआदिं वदन्तो कथावत्थुम्हि पटिक्खित्ते पुग्गलवादादिके च वदन्तो सकसमयं वोक्कमति नाम, तथा अवोक्कमन्तेन. परसमयं दोसारोपनब्यापारविरहेन अनायूहन्तेन. ‘‘इदम्पि युत्तं गहेतब्ब’’न्ति परसमयं असम्पिण्डेन्तेनाति केचि वदन्ति.

‘‘तथाहं भगवता धम्मं देसितं आजानामि, यथा तदेविदं विञ्ञाणं सन्धावति संसरति अनञ्ञ’’न्तिआदिं (म. नि. १.३९६) वदन्तो सुत्तं पटिबाहति नाम, तथा अप्पटिबाहन्तेन. ‘‘तथाहं भगवता धम्मं देसितं आजानामि, यथा येमे अन्तरायिका धम्मा वुत्ता भगवता, ते पटिसेवतो नालं अन्तरायाया’’ति (म. नि. १.२३४; पाचि. ४१८, ४२९), ‘‘सुपिनन्ते कतो वीतिक्कमो आपत्तिकरो होती’’ति च एवमादिं वदन्तो विनयं पटिलोमेति नाम, तब्बिपरियायेन तं अनुलोमेन्तेन. पटिलोमेन्तो हि कम्मन्तरं भिन्दन्तो धम्मतञ्च विलोमेति. सुत्तन्ते वुत्ते चत्तारो महापदेसे, अट्ठकथायञ्च वुत्ते सुत्तसुत्तानुलोमआचरियवादअत्तनोमतिमहापदेसे ओलोकेन्तेन. तंओलोकनेन हि सुत्ते विनये च सन्तिट्ठति नातिधावति. धम्मन्ति पटिच्चसमुप्पादपाळिं. अत्थन्ति तदत्थं. हेतुहेतुफलानि इध नाधिप्पेतानि. ‘‘दुक्खादीसु अञ्ञाणं अविज्जा’’ति वुत्तमत्थं परिवत्तित्वा पुन ‘‘पुब्बन्ते अञ्ञाण’’न्तिआदीहि अपरेहिपि परियायेहि निद्दिसन्तेन. ‘‘सङ्खारा इमिना परियायेन भवोति वुच्चन्ति, तण्हा इमिना परियायेन उपादान’’न्तिआदिना निद्दिसन्तेनाति वदन्ति.

सत्तोति सत्तसुञ्ञताति वदन्ति, सत्तसुञ्ञेसु वा सङ्खारेसु सत्तवोहारो. पच्चयाकारमेव चाति पच्चयाकारो एव च, म-कारो पदसन्धिकरो.

तस्माति वुत्तनयेन अत्थवण्णनाय कातब्बत्ता दुक्करत्ता च.

पतिट्ठं नाधिगच्छामीति यत्थ ठितस्स वण्णना सुकरा होति, तं नयं अत्तनोयेव ञाणबलेन नाधिगच्छामीति अत्थो. निस्सयं पन आचिक्खन्तो आह ‘‘सासनं पनिद’’न्तिआदि. इध सासनन्ति पाळिधम्ममाह, पटिच्चसमुप्पादमेव वा. सो हि अनुलोमपटिलोमादिनानादेसनानयमण्डितो अब्बोच्छिन्नो अज्जापि पवत्ततीति निस्सयो होति. तदट्ठकथासङ्खातो च पुब्बाचरियमग्गोति.

‘‘तं सुणाथ समाहिता’’ति आदरजनने किं पयोजनन्ति तं दस्सेन्तो आह ‘‘वुत्तञ्हेत’’न्तिआदि. अट्ठिं कत्वाति अत्थं कत्वा, यथा वा न नस्सति, एवं अट्ठिगतं विय करोन्तो अट्ठिं कत्वा. पुब्बकालतो अपरकाले भवं पुब्बापरियं. पठमारम्भादितो पभुति खणे खणे ञाणविसेसं किलेसक्खयविसेसञ्च लभतीति अत्थो.

कम्मविपाककिलेसवट्टानं मूलकारणत्ता आदितो वुत्तत्ता च अविज्जा पटिच्चसमुप्पादस्स मूलं. तत्थ वल्लिया मूले दिट्ठे ततो पभुति वल्लिया हरणं विय पटिच्चसमुप्पादस्स मूले दिट्ठे ततो पभुति पटिच्चसमुप्पाददेसनाति उपमासंसन्दना न कातब्बा. न हि भगवतो ‘‘इदमेव दिट्ठं, इतरं अदिट्ठ’’न्ति विभजनीयं अत्थि सब्बस्स दिट्ठत्ता. मूलतो पभुति पन वल्लिया हरणं विय मूलतो पभुति पटिच्चसमुप्पाददेसना कताति इदमेत्थ सामञ्ञमधिप्पेतं, बोधनेय्यज्झासयवसेन वा बोधेतब्बभावेन मूलादिदस्सनसामञ्ञञ्च योजेतब्बं.

तस्साति –

‘‘स खो सो, भिक्खवे, कुमारो वुद्धिमन्वाय इन्द्रियानं परिपाकमन्वाय पञ्चहि कामगुणेहि समप्पितो…पे… रजनीयेहि, सो चक्खुना रूपं दिस्वा पियरूपे रूपे सारज्जति, अपियरूपे रूपे ब्यापज्जति, अनुपट्ठितकायसती च विहरति परित्तचेतसो. सो तञ्च चेतोविमुत्तिं पञ्ञाविमुत्तिं यथाभूतं नप्पजानाति. यत्थस्स ते उप्पन्ना पापका अकुसला धम्मा अपरिसेसा निरुज्झन्ति, सो एवं अनुरोधविरोधं समापन्नो यं किञ्चि वेदनं वेदेति सुखं वा दुक्खं वा अदुक्खमसुखं वा, सो तं वेदनं अभिनन्दति अभिवदति अज्झोसाय तिट्ठती’’ति (म. नि. १.४०८) –

एवं वुत्तस्स. एवं सोतद्वारादीसुपि. अभिवदतोति ‘‘अहो सुखं, अहो सुख’’न्ति वचीभेदकरप्पत्ताय बलवतण्हाय ‘‘अहं ममा’’ति अभिवदतो. ततो बलवतिया मोचेतुं असक्कुणेय्यभावेन अज्झोसाय तिट्ठतो. ततोपि बलवती उपादानभूता तण्हा नन्दी. एत्थ च अभिनन्दनादिना तण्हा वुत्ता, नन्दीवचनेन तप्पच्चयं उपादानं चतुब्बिधम्पि नन्दितातदविप्पयोगताहि तण्हादिट्ठाभिनन्दनभावेहि चाति वेदितब्बं. ‘‘जातिपच्चया जरामरण’’न्तिआदिकञ्च तत्थेव महातण्हासङ्खयविमुत्तिसुत्ते (म. नि. १.४०२-४०३) वुत्तं.

विपाकवट्टभूते पटिसन्धिपवत्तिफस्सादयो कम्मसमुट्ठानञ्च ओजं सन्धाय ‘‘चत्तारो आहारा तण्हानिदाना’’तिआदि वुत्तं, वट्टूपत्थम्भका पन इतरेपि आहारा तण्हापभवे तस्मिं अविज्जमाने न विज्जन्तीति ‘‘तण्हानिदाना’’ति वत्तुं वट्टन्ति.

ततो ततोति चतुब्बिधासु देसनासु ततो ततो देसनातो. ञायप्पटिवेधाय संवत्ततीति ञायोति मग्गो, सोयेव वा पटिच्चसमुप्पादो ‘‘अरियो चस्स ञायो पञ्ञाय सुदिट्ठो होती’’ति (सं. नि. २.४१) वचनतो. सयमेव हि समन्तभद्रकत्ता तथा तथा पटिविज्झितब्बत्ता ताय ताय देसनाय अत्तनो पटिवेधाय संवत्ततीति. समन्तभद्रकत्तं देसनाविलासप्पत्ति च चतुन्नम्पि देसनानं समानं कारणन्ति विसेसकारणं वत्तुकामो आह ‘‘विसेसतो’’ति. अस्स भगवतो देसना, अस्स वा पटिच्चसमुप्पादस्स देसनाति योजेतब्बं. पवत्तिकारणविभागो अविज्जादिकोव, कारणन्ति वा गहितानं पकतिआदीनं अविज्जादीनञ्च अकारणता कारणता च. तत्थ सम्मूळ्हा केचि अकारणं ‘‘कारण’’न्ति गण्हन्ति, केचि न किञ्चि कारणं बुज्झन्तीति तेसं यथासकेहि अनुरूपेहि कारणेहि सङ्खारादिपवत्तिसन्दस्सनत्थं अनुलोमदेसना पवत्ता, इतरासं तदत्थतासम्भवेपि न तासं तदत्थमेव पवत्ति अत्थन्तरसब्भावतो. अयं पन तदत्था एवाति एतिस्सा तदत्थता वुत्ता. पवत्तिआदीनवपटिच्छादिका अविज्जा आदि, ततो सङ्खारा उप्पज्जन्ति ततो विञ्ञाणन्ति एवं पवत्तिया उप्पत्तिक्कमसन्दस्सनत्थञ्च.

अनुविलोकयतो यो सम्बोधितो पुब्बभागे तंतंफलपटिवेधो पवत्तो, तदनुसारेन तदनुगमेन जरामरणादिकस्स जातिआदिकारणं यं अधिगतं, तस्स सन्दस्सनत्थं अस्स पटिलोमदेसना पवत्ता, अनुविलोकयतो पटिलोमदेसना पवत्ताति वा सम्बन्धो. देसेन्तोपि हि भगवा किच्छापन्नं लोकं अनुविलोकेत्वा पुब्बभाग…पे… सन्दस्सनत्थं देसेतीति. आहारतण्हादयो पच्चुप्पन्नद्धा, सङ्खाराविज्जा अतीतद्धाति इमिना अधिप्पायेनाह ‘‘याव अतीतं अद्धानं अतिहरित्वा’’ति, आहारा वा तण्हाय पभावेतब्बा अनागतो अद्धा, तण्हादयो पच्चुप्पन्नो, सङ्खाराविज्जा अतीतोति. पच्चक्खं पन फलं दस्सेत्वा तंनिदानदस्सनवसेन फलकारणपरम्पराय दस्सनं युज्जतीति आहारा पुरिमतण्हाय उप्पादिता पच्चुप्पन्नो अद्धा, तण्हादयो अतीतो, सङ्खाराविज्जा ततोपि अतीततरो संसारस्स अनादिभावदस्सनत्थं वुत्तोति याव अतीतं अद्धानन्ति याव अतीततरं अद्धानन्ति अत्थो युत्तो.

आयतिं पुनब्भवाभिनिब्बत्तिआहारका वा चत्तारो आहारा –

‘‘आहारेतीति अहं न वदामि, आहारेतीति चाहं वदेय्युं, तत्रस्स कल्लो पञ्हो ‘को नु खो, भन्ते, आहारेती’ति. एवं चाहं न वदामि, एवं पन अवदन्तं मं यो एवं पुच्छेय्य ‘किस्स नु खो, भन्ते, विञ्ञाणाहारो’ति. एस कल्लो पञ्हो, तत्र कल्लं वेय्याकरणं, विञ्ञाणाहारो आयतिं पुनब्भवाभिनिब्बत्तिया’’ति (सं. नि. २.१२) –

वचनतो तंसम्पयुत्तत्ता फस्सचेतनानं तप्पवत्तिहेतुत्ता च कबळीकाराहारस्स. तेन हि उपत्थम्भितरूपकायस्स, तञ्च इच्छन्तस्स कम्मविञ्ञाणायूहनं होति. भोजनञ्हि सद्धादीनं रागादीनञ्च उपनिस्सयोति वुत्तन्ति. तस्मा ‘‘ते कम्मवट्टसङ्गहिता आहारा पच्चुप्पन्नो अद्धा’’ति इमस्मिं परियाये पुरिमोयेवत्थो युत्तो. अतीतद्धुतो पभुति ‘‘इति खो, भिक्खवे, अविज्जापच्चया सङ्खारा’’तिआदिना (सं. नि. २.३) अतीते ततो परञ्च हेतुफलपटिपाटिं पच्चक्खानं आहारानं निदानदस्सनवसेन आरोहित्वा निवत्तनेन विना अबुज्झन्तानं तंसन्दस्सनत्थं सा अयं देसना पवत्ताति अत्थो. अनागतद्धुनो सन्दस्सनत्थन्ति अनागतद्धुनो दुप्पटिविज्झन्तानं अपस्सन्तानं पच्चक्खं पच्चुप्पन्नं हेतुं दस्सेत्वा हेतुफलपरम्पराय तस्स सन्दस्सनत्थन्ति अत्थो.

मूलकारणसद्दं अपेक्खित्वा ‘‘न अकारण’’न्ति नपुंसकनिद्देसो कतो. अकारणं यदि सिया, सुत्तं पटिबाहितं सियाति दस्सेन्तो सुत्तं आहरति. वट्टकथाय सीसभावो वट्टहेतुनो कम्मस्सपि हेतुभावो. तत्थ भवतण्हायपि हेतुभूता अविज्जा, ताय पटिच्छादितादीनवे भवे तण्हुप्पत्तितोति अविज्जा विसेसेन सीसभूताति ‘‘मूलकारण’’न्ति वुत्ता. पुरिमाय कोटिया अपञ्ञायमानाय उप्पादविरहतो निच्चतं गण्हेय्याति आह ‘‘एवञ्चेतं, भिक्खवे, वुच्चती’’तिआदि. तेन इतो पुब्बे उप्पन्नपुब्बता नत्थीति अपञ्ञायनतो पुरिमकोटिअपञ्ञायनं वुत्तन्ति इममत्थं दस्सेति.

अविज्जातण्हाहेतुक्कमेन फलेसु वत्तब्बेसु ‘‘सुगतिदुग्गतिगामिनो’’ति वचनं सद्दलक्खणाविरोधनत्थं. द्वन्दे हि पूजितस्स पुब्बनिपातोति. सवरा किर मंसस्स अट्ठिना अलग्गनत्थं पुनप्पुनं तापेत्वा कोट्टेत्वा उण्होदकं पायेत्वा विरित्तं सूनं अट्ठितो मुत्तमंसं गाविं मारेन्ति. तेनाह ‘‘अग्गिसन्तापि’’च्चादि. तत्थ यथा वज्झा गावी च अविज्जाभिभूतताय यथावुत्तं उण्होदकपानं आरभति, एवं पुथुज्जनो यथावुत्तं दुग्गतिगामिकम्मं. यथा पन सा उण्होदकपाने आदीनवं दिस्वा तण्हावसेन सीतुदकपानं आरभति, एवमयं अविज्जाय मन्दत्ता दुग्गतिगामिकम्मे आदीनवं दिस्वा तण्हावसेन सुगतिगामिकम्मं आरभति. दुक्खे हि अविज्जं तण्हा अनुवत्तति, सुखे तण्हं अविज्जाति.

एवन्ति अविज्जाय निवुतत्ता तण्हाय संयुत्तत्ता च. अयं कायोति सविञ्ञाणककायो खन्धपञ्चकं, ‘‘सळायतनपच्चया फस्सो’’ति वचनतो फस्सकारणञ्चेतं वुच्चतीति आयतनछक्कं वा. समुदागतोति उप्पन्नो. बहिद्धा च नामरूपन्ति बहिद्धा सविञ्ञाणककायो खन्धपञ्चकं, सळायतनानि वा. इत्थेतन्ति इत्थं एतं. अत्तनो च परेसञ्च पञ्चक्खन्धा द्वादसायतनानि च द्वारारम्मणभावेन ववत्थितानि द्वयनामानीति अत्थो. ‘‘द्वयं पटिच्च फस्सोति अञ्ञत्थ चक्खुरूपादीनि द्वयानि पटिच्च चक्खुसम्फस्सादयो वुत्ता, इध पन अज्झत्तिकबाहिरानि आयतनानि. महाद्वयं नाम किरेत’’न्ति (सं. नि. अट्ठ. २.२.१९) वुत्तं. अयमेत्थ अधिप्पायो – अञ्ञत्थ ‘‘चक्खुञ्च पटिच्च रूपे च उप्पज्जति चक्खुविञ्ञाणं, तिण्णं सङ्गति फस्सो’’तिआदिना (सं. नि. २.४३) ‘‘चक्खु चेव रूपा च…पे… मनो चेव धम्मा चा’’ति वुत्तानि द्वयानि पटिच्च चक्खुसम्फस्सादयो वुत्ता, इध पन ‘‘अयञ्चेव कायो’’ति चक्खादिनिस्सये सेसधम्मे चक्खादिनिस्सिते एव कत्वा वुत्तं, चक्खादिकायं एकत्तेन ‘‘अज्झत्तिकायतन’’न्ति गहेत्वा ‘‘बहिद्धा नामरूप’’न्ति वुत्तं, रूपादिआरम्मणं एकत्तेनेव बाहिरायतनन्ति तानि अज्झत्तिकबाहिरानि आयतनानि पटिच्च फस्सो वुत्तो, तस्मा महाद्वयं नामेतन्ति. एवञ्च कत्वा ‘‘अत्तनो च परस्स च पञ्चहि खन्धेहि छहायतनेहि चापि अयमत्थो दीपेतब्बोवा’’ति (सं. नि. अट्ठ. २.२.१९) वुत्तं. ‘‘अयं कायो’’ति हि वुत्तानि सनिस्सयानि चक्खादीनि अत्तनो पञ्चक्खन्धा, ‘‘बहिद्धा नामरूप’’न्ति वुत्तानि रूपादीनि परेसं. तथा अयं कायो अत्तनोव अज्झत्तिकानि आयतनानि, बहिद्धा नामरूपं परेसं बाहिरानीति. अञ्ञथा अज्झत्तिकायतनमत्ते एव ‘‘अयं कायो’’ति वुत्ते न अज्झत्तिकायतनानेव अत्तनो पञ्चक्खन्धा होन्तीति अत्तनो च परेसञ्च पञ्चक्खन्धेहि दीपना न सम्भवेय्याति. सळेवायतनानीति सळेव सम्फस्सकारणानि, येहि कारणभूतेहि आयतनेहि उप्पन्नेन फस्सेन फुट्ठो बालो सुखदुक्खं पटिसंवेदेति.

आदि-सद्देन ‘‘एतेसं वा अञ्ञतरेन अविज्जानीवरणस्स, भिक्खवे, पण्डितस्स तण्हाय संयुत्तस्सा’’तिआदि योजेतब्बं. तस्मिञ्हि सुत्ते सङ्खारे अविज्जातण्हानिस्सिते एव कत्वा कायग्गहणेन विञ्ञाणनामरूपसळायतनानि गहेत्वा एतस्मिञ्च काये सळायतनानं फस्सं तंनिस्सितमेव कत्वा वेदनाय विसेसपच्चयभावं दस्सेन्तेन भगवता बालपण्डितानं अतीतद्धाविज्जातण्हामूलको वेदनान्तो पटिच्चसमुप्पादो दस्सितो. पुन च बालपण्डितानं विसेसं दस्सेन्तेन –

‘‘याय च, भिक्खवे, अविज्जाय निवुतस्स बालस्स याय च तण्हाय संयुत्तस्स अयं कायो समुदागतो, सा चेव अविज्जा बालस्स अप्पहीना, सा च तण्हा अपरिक्खीणा. तं किस्स हेतु? न, भिक्खवे, बालो अचरि ब्रह्मचरियं सम्मा दुक्खक्खयाय, तस्मा बालो कायस्स भेदा कायूपगो होति, सो कायूपगो समानो न परिमुच्चति जातिया…पे… दुक्खस्माति वदामी’’ति (सं. नि. २.१९) –

वेदनापभवं साविज्जं तण्हं दस्सेत्वा उपादानभवे च तंनिस्सिते कत्वा ‘‘कायूपगो होती’’तिआदिना जातिआदिके दस्सेन्तेन पच्चुप्पन्नहेतुसमुट्ठानतो पभुति उभयमूलोव पटिच्चसमुप्पादो वुत्तो, तब्बिपरियायेन च पण्डितस्स पच्चुप्पन्नहेतुपरिक्खयतो पभुति उभयमूलको पटिलोमपटिच्चसमुप्पादोति.

दुग्गतिगामिकम्मस्स विसेसपच्चयत्ता अविज्जा ‘‘अविन्दियं विन्दती’’ति वुत्ता, तथा विसेसपच्चयो विन्दियस्स न होतीति ‘‘विन्दियं न विन्दती’ति च. अत्तनि निस्सितानं चक्खुविञ्ञाणादीनं पवत्तनं उप्पादनं आयतनं. सम्मोहभावेनेव अनभिसमयभूतत्ता अविदितं अञ्ञातं करोति. अन्तविरहिते जवापेतीति च वण्णागमविपरियायविकारविनासधातुअत्थविसेसयोगेहि पञ्चविधस्स निरुत्तिलक्खणस्स वसेन तीसुपि पदेसु अ-कार वि-कार ज-कारे गहेत्वा अञ्ञेसं वण्णानं लोपं कत्वा ज-कारस्स च दुतियस्स आगमं कत्वा ‘‘अविज्जा’’ति वुत्ता. ब्यञ्जनत्थं दस्सेत्वा सभावत्थं दस्सेतुं ‘‘अपिचा’’तिआदिमाह. चक्खुविञ्ञाणादीनं वत्थारम्मणानि ‘‘इदं वत्थु, इदमारम्मण’’न्ति अविज्जाय ञातुं न सक्काति अविज्जा तप्पटिच्छादिका वुत्ता. वत्थारम्मणसभावच्छादनतो एव अविज्जादीनं पटिच्चसमुप्पादभावस्स, जरामरणादीनं पटिच्चसमुप्पन्नभावस्स च छादनतो पटिच्चसमुप्पादपटिच्चसमुप्पन्नछादनं वेदितब्बं.

सङ्खार-सद्दग्गहणेन आगता सङ्खारा सङ्खार-सद्देन आगतसङ्खारा. यदिपि अविज्जापच्चया सङ्खारापि सङ्खार-सद्देन आगता, ते पन इमिस्सा देसनाय पधानाति विसुं वुत्ता. तस्मा ‘‘दुविधा’’ति एत्थ अभिसङ्खरणकसङ्खारं सङ्खार-सद्देनागतं सन्धाय तत्थ वुत्तम्पि वज्जेत्वा सङ्खारसद्देन आगतसङ्खारा योजेतब्बा. ‘‘सङ्खार-सद्देनागतसङ्खारा’’ति वा समुदायो वुत्तो, तदेकदेसो च इध वण्णितब्बभावेन ‘‘अविज्जापच्चया सङ्खारा’’ति, तस्मा वण्णितब्बसब्बसङ्गहणवसेन दुविधता वुत्ताति वेदितब्बा. पठमं निरुज्झति वचीसङ्खारोतिआदिना वितक्कविचारअस्सासपस्साससञ्ञावेदनावचीसङ्खारादयो वुत्ता, न अविज्जासङ्खारेसु वुत्ता कायसञ्चेतनादयो.

परितस्सतीति पिपासति. भवतीति उपपत्तिभवं सन्धाय वुत्तं, भावयतीति कम्मभवं. चुति खन्धानं मरणन्ति ‘‘मरन्ति एतेना’’ति वुत्तं. ‘‘दुक्खा वेदना उप्पाददुक्खा ठितिदुक्खा’’ति (म. नि. १.४६५) वचनतो द्वेधा खणति. आयासोति परिस्समो विसादो. केवल-सद्दो असम्मिस्सवाचको होति ‘‘केवला सालयो’’ति, निरवसेसवाचको च ‘‘केवला अङ्गमगधा’’ति, तस्मा द्वेधापि अत्थं वदति. तत्थ असम्मिस्सस्साति सुखरहितस्स. न हि एत्थ किञ्चि उप्पादवयरहितं अत्थीति.

तंसम्पयुत्ते, पुग्गलं वा सम्मोहयतीति सम्मोहनरसा. आरम्मणसभावस्स छादनं हुत्वा गय्हतीति छादनपच्चुपट्ठाना. ‘‘आसवसमुदया अविज्जासमुदयो’’ति (म. नि. १.१०३) वचनतो आसवपदट्ठाना. पटिसन्धिजननत्थं आयूहन्ति ब्यापारं करोन्तीति आयूहनरसा, रासिकरणं वा आयूहनं. नामरूपस्स पुरेचारिकभावेन पवत्ततीति पुब्बङ्गमरसं. पुरिमभवेन सद्धिं घटनं हुत्वा गय्हतीति पटिसन्धिपच्चुपट्ठानं. विञ्ञाणेन सह सम्पयुज्जतीति सम्पयोगरसं. अञ्ञमञ्ञं सम्पयोगाभावतो रूपं विकिरतीति विकिरणरसं. एवञ्च कत्वा पिसियमाना तण्डुलादयो विकिरन्ति चुण्णी भवन्तीति. नामस्स कदाचि कुसलादिभावो च अत्थीति ततो विसेसनत्थं ‘‘अब्याकतपच्चुपट्ठान’’न्ति आह. ‘‘अचेतना अब्याकता’’ति एत्थ विय अनारम्मणता वा अब्याकतता दट्ठब्बा. आयतनलक्खणन्ति घटनलक्खणं, आयानं तननलक्खणं वा. दस्सनादीनं कारणभावो दस्सनादिरसता. अकुसलविपाकुपेक्खाय अनिट्ठभावतो दुक्खेन इतराय च इट्ठभावतो सुखेन सङ्गहितत्ता ‘‘सुखदुक्खपच्चुपट्ठाना’’ति आह. दुक्खसमुदयत्ता हेतुलक्खणा तण्हा. ‘‘तत्रतत्राभिनन्दिनी’’ति (दी. नि. २.४००; म. नि. १.१३३, ४६०; विभ. २०३) वचनतो अभिनन्दनरसा. चित्तस्स, पुग्गलस्स वा रूपादीसु अतित्तभावो हुत्वा गय्हतीति अतित्तभावपच्चुपट्ठाना. तण्हादळ्हत्तं हुत्वा कामुपादानं, सेसानि दिट्ठि हुत्वा उपट्ठहन्तीति तण्हादळ्हत्तदिट्ठिपच्चुपट्ठाना. कम्मुपपत्तिभववसेन भवस्स लक्खणादयो योजेतब्बा.

आदि-सद्देन अनुबोधादिभावग्गहणं. दुक्खादीसु अञ्ञाणं अप्पटिपत्ति, असुभादीसु सुभादिविपल्लासा मिच्छापटिपत्ति. दिट्ठिविप्पयुत्ता वा अप्पटिपत्ति, दिट्ठिसम्पयुत्ता मिच्छापटिपत्ति. न अविज्जाय एव छद्वारिकता छळारम्मणता च, अथ खो अञ्ञेसुपि पटिच्चसमुप्पादङ्गेसु अरूपधम्मानन्ति आह ‘‘सब्बेसुपी’’ति. नोभयगोचरन्ति मनायतनमाह. न हि अरूपधम्मानं देसवसेन आसन्नता दूरता च अत्थि असण्ठानत्ता, तस्मा मनायतनस्स गोचरो न मनायतनं सम्पत्तो असम्पत्तो वाति वुच्चतीति.

सोकादीनं सब्भावा अङ्गबहुत्तप्पसङ्गे ‘‘द्वादसेवा’’ति अङ्गानं ववत्थानं वेदितब्बं. न हि सोकादयो अङ्गभावेन वुत्ता, फलेन पन कारणं अविज्जं मूलङ्गं दस्सेतुं ते वुत्ताति. जरामरणब्भाहतस्स हि बालस्स ते सम्भवन्तीति सोकादीनं जरामरणकारणता वुत्ता. ‘‘सारीरिकाय दुक्खाय वेदनाय फुट्ठो’’ति (सं. नि. ४.२५२) च सुत्ते जरामरणनिमित्तञ्च दुक्खं सङ्गहितन्ति तंतंनिमित्तानं साधकभावेन वुत्तं. यस्मा पन जरामरणेनेव सोकादीनं एकसङ्खेपो कतो, तस्मा तेसं जातिपच्चयता युज्जति. जरामरणपच्चयभावे हि अविज्जाय एकसङ्खेपो कातब्बो सिया, जातिपच्चया पन जरामरणं सोकादयो च सम्भवन्तीति. तत्थ जरामरणं एकन्तिकं अङ्गभावेनेव गहितं, सोकादयो पन रूपभवादीसु अभावतो अनेकन्तिका केवलं पाकटेन फलेन अविज्जानिदस्सनत्थं गहिता. तेन अनागते जातिया सति ततो पराय पटिसन्धिया हेतुहेतुभूता अविज्जा दस्सिताति भवचक्कस्स अविच्छेदो दस्सितो होतीति. सुत्तञ्च सोकादीनं अविज्जा कारणन्ति एतस्सेवत्थस्स साधकं दट्ठब्बं, न सोकादीनं बालस्स जरामरणनिमित्ततामत्तस्स. ‘‘अस्सुतवा पुथुज्जनो’’ति (सं. नि. ४.२५२) हि वचनेन अविज्जा सोकादीनं कारणन्ति दस्सिता, न च जरामरणनिमित्तमेव दुक्खं दुक्खन्ति.

उद्देसवारवण्णना निट्ठिता.

अविज्जापदनिद्देसवण्णना

२२६. ‘‘अविज्जापच्चया ९२ सङ्खारा’’ति हि वुत्तन्ति एतेन अविज्जाय विसेसनभावेन सङ्खारानञ्च पधानभावेन वुत्तत्ता सङ्खारानं निद्दिसितब्बभावस्स कारणं दस्सेति. पिता कथीयति ‘‘दीघो सामो, मित्तो रस्सो, ओदातो दत्तो’’ति.

रसितब्बो पटिविज्झितब्बो सभावो रसो, अत्तनो रसो सरसो, याथावो सरसो याथावसरसो, सो एव लक्खितब्बत्ता लक्खणन्ति याथावसरसलक्खणं. ‘‘कतमा च, भिक्खवे, अविज्जा? दुक्खे अञ्ञाण’’न्तिआदिना (सं. नि. २.२; म. नि. १.१०३) सुत्ते चत्तारेव वुत्तानीति ‘‘सुत्तन्तिकपरियायेना’’ति आह. निक्खेपकण्डे पनातिआदिना इध चतूसु ठानेसु कथिताय एव अविज्जाय निक्खेपकण्डे अट्ठसु ठानेसु किच्चजातितो पञ्चवीसतिया पदेहि लक्खणतो च कथितत्ता तदत्थसंवण्णनावसेन विभावनं करोति. अहापेत्वा विभजितब्बविभजनञ्हि अभिधम्मपरियायो.

जायति एत्थाति जाति, उप्पत्तिट्ठानं. यदिपि निरोधमग्गे अविज्जा आरम्मणं न करोति, ते पन जानितुकामस्स तप्पटिच्छादनवसेन अनिरोधमग्गेसु निरोधमग्गग्गहणकआरणवसेन च पवत्तमाना तत्थ उप्पज्जतीति वुच्चतीति तेसम्पि अविज्जाय उप्पत्तिट्ठानता होति, इतरेसं आरम्मणभावेन चाति. सङ्घिकबलदेवगोणादीनं सङ्घाटिनङ्गलादीनि विय अञ्ञसेतादीनं अविज्जाय दुक्खादिविसयानं अन्धत्तकरानं लोभादीनं निवत्तको अञ्ञाणादिसभावो लक्खणन्ति दट्ठब्बं.

अत्थत्थन्ति फलफलं. आमेडितवचनञ्हि सब्बेसं अत्थानं विसुं विसुं पाकटकरणभावप्पकासनत्थं. अत्थो एव वा अत्थो अत्थत्थोति अत्थस्स अविपरीततादस्सनत्थं अत्थेनेवत्थं विसेसयति. न हि ञाणं अनत्थं अत्थोति गण्हातीति. एवं कारणकारणन्ति एत्थापि दट्ठब्बं. तं आकारन्ति अत्थत्थादिआकारं. गहेत्वाति चित्ते पवेसेत्वा, चित्तेन पुग्गलेन वा गहितं कत्वा. पटिविद्धस्स पुन अवेक्खणा पच्चवेक्खणा. दुच्चिन्तितचिन्तितादिलक्खणस्स बालस्स भावो बाल्यं. पजानातीति पकारेहि जानाति. बलवमोहनं पमोहो. समन्ततो मोहनं सम्मोहो.

दुक्खारम्मणताति दुक्खारम्मणताय, याय वा अविज्जाय छादेन्तिया दुक्खारम्मणा तंसम्पयुत्तधम्मा, सा तेसं भावोति दुक्खारम्मणता, आरम्मणमेव वा आरम्मणता, दुक्खं आरम्मणता एतिस्साति दुक्खारम्मणता.

दुद्दसत्ता गम्भीरा न सभावतो, तस्मा तदारम्मणता अविज्जा उप्पज्जति, इतरेसं सभावतो गम्भीरत्ता तदारम्मणता नुप्पज्जतीति अधिप्पायो. अपिच खो पनाति मग्गस्स सङ्खतसभावत्ता ततोपि निरोधस्स गम्भीरतरतं दस्सेति.

अविज्जापदनिद्देसवण्णना निट्ठिता.

सङ्खारपदनिद्देसवण्णना

पुनातीति सोधेति अपुञ्ञफलतो दुक्खसंकिलेसतो च, हितसुखज्झासयेन पुञ्ञं करोतीति तंनिप्फादनेन कारकस्सज्झासयं पूरेतीति पुञ्ञो, पूरको पुज्जनिब्बत्तको च निरुत्तिलक्खणेन ‘‘पुञ्ञो’’ति वेदितब्बो. समाधिपच्चनीकानं अतिदूरताय न इञ्जति न चलतीति अत्थो. कायस्साति द्वारस्स सामिभावेन निद्देसो कतो.

पुञ्ञुपगन्ति भवसम्पत्तुपगं. तत्थाति विभङ्गसुत्ते (सं. नि. २.२). तञ्हि पधानभावेन गहितन्ति. सम्मादिट्ठिसुत्ते (म. नि. १.१०२) पन ‘‘तयोमे, आवुसो, सङ्खारा’’ति आगतन्ति. सब्बञ्ञुजिनभासितो पन अयं, न पच्चेकजिनभासितो, इमस्सत्थस्स दीपनत्थं एतेसं सुत्तानं वसेन ते गहिता. कथं पनेतेन गहणेनायमत्थो दीपितो होतीति तंदस्सनत्थमाह ‘‘अभिधम्मेपि हि सुत्तेपि एकसदिसाव तन्ति निद्दिट्ठा’’ति. सब्बञ्ञुभासितोति पाकटेन सुत्तन्तेन सदिसत्ता अयम्पि सब्बञ्ञुभासितोति ञायतीति वुत्तं होतीति.

‘‘तेरसापी’’ति वुत्तं, तत्थ ञाणविप्पयुत्तानं न भावनामयता पाकटाति ‘‘यथा ही’’तिआदिमाह. पथवी पथवीतिआदिभावना च कसिणपरिकम्मकरणं मण्डलकरणञ्च भावनं भजापेन्ति.

दानवसेन पवत्ता चित्तचेतसिका धम्मा दानं. तत्थ ब्यापारभूता आयूहनचेतना दानं आरब्भ दानं अधिकिच्च उप्पज्जतीति वुच्चति, एवं इतरेसु. सोमनस्सचित्तेनाति अनुमोदनापवत्तिनिदस्सनमत्तमेतं दट्ठब्बं. उपेक्खासहगतेनपि हि अनुस्सरति एवाति.

असरिक्खकम्पि सरिक्खकेन चतुत्थज्झानविपाकेन वेहप्फलादीसु विनापि असञ्ञेसु कटत्तारूपं. रूपमेव सफन्दनत्ता ‘‘सइञ्जन’’न्ति वुत्तं इञ्जनकरनीवरणादीनं अविक्खम्भनतो, रूपतण्हासङ्खातस्स इञ्जनकस्स कारणत्ता वा. तेनेव रूपारम्मणं निमित्तारम्मणञ्च सब्बम्पि चतुत्थज्झानं निप्परियायेन ‘‘अनिञ्जन’’न्ति न वुच्चतीति. महातुलाय धारयमानो नाळिया मिनमानो च समुदायमेव धारेति मिनति च, न एकेकं गुञ्जं, एकेकं तण्डुलं वा, एवं भगवापि अपरिमाणा पठमकुसलचेतनायो समुदायवसेनेव गहेत्वा एकजातिकत्ता एकमेव कत्वा दस्सेति. एवं दुतियादयोपीति.

‘‘कायद्वारे पवत्ता’’ति अवत्वा ‘‘आदानग्गहणचोपनं पापयमाना उप्पन्ना’’तिपि वत्तुं वट्टतीति वचनविसेसमत्तमेव दस्सेति. कायद्वारे पवत्ति एव हि आदानादिपापनाति. पुरिमेन वा द्वारस्स उपलक्खणभावो वुत्तो, पच्छिमेन चेतनाय सविञ्ञत्तिरूपसमुट्ठापनं. तत्थ आकड्ढित्वा गहणं आदानं, सम्पयुत्तस्स गहणं गहणं, फन्दनं चोपनं.

एत्थाति कायवचीसङ्खारग्गहणे, कायवचीसञ्चेतनागहणे वा. अट्ठकथायं अभिञ्ञाचेतना न गहिता विञ्ञाणस्स पच्चयो न होतीति. कस्मा पन न होति, ननु सापि कुसला विपाकधम्मा चाति? सच्चं, अनुपच्छिन्नतण्हाविज्जामाने पन सन्ताने सब्यापारप्पवत्तिया तस्सा कुसलता विपाकधम्मता च वुत्ता, न विपाकुप्पादनेन, सा पन विपाकं उप्पादयन्ती रूपावचरमेव उप्पादेय्य. न हि अञ्ञभूमिकं कम्मं अञ्ञभूमिकं विपाकं उप्पादेतीति. अत्तना सदिसारम्मणञ्च तिट्ठानिकं तं उप्पादेय्य चित्तुप्पादकण्डे रूपावचरविपाकस्स कम्मसदिसारम्मणस्सेव वुत्तत्ता, न च रूपावचरविपाको परित्तादिआरम्मणो अत्थि, अभिञ्ञाचेतना च परित्तादिआरम्मणाव होति, तस्मा विपाकं न उप्पादेतीति विञ्ञायति. कसिणेसु च उप्पादितस्स चतुत्थज्झानसमाधिस्स आनिसंसभूता अभिञ्ञा. यथाह ‘‘सो एवं समाहिते चित्ते’’तिआदि (दी. नि. १.२४४-२४५; म. नि. १.३८४-३८६). तस्मा समाधिफलसदिसा सा, न च फलं देतीति दानसीलानिसंसो तस्मिं भवे पच्चयलाभो विय सापि विपाकं न उप्पादेति. यथा च अभिञ्ञाचेतना, एवं उद्धच्चचेतनापि न होतीति इदं उद्धच्चसहगते धम्मे विसुं उद्धरित्वा ‘‘तेसं विपाके ञाणं अत्थपटिसम्भिदा’’ति (विभ. ७२५) वुत्तत्ता विचारेतब्बं.

अयं पनेत्थ अमतग्गपथानुगतो विनिच्छयो – दस्सनभावनानं अभावेपि येसं पुथुज्जनानं सेक्खानञ्च दस्सनभावनाहि भवितब्बं, तेसं तदुप्पत्तिकाले तेहि पहातुं सक्कुणेय्या अकुसला ‘‘दस्सनेन पहातब्बा भावनाय पहातब्बा’’ति च वुच्चन्ति, पुथुज्जनानं पन भावनाय अभावा भावनाय पहातब्बचिन्ता नत्थि. तेन तेसं पवत्तमाना ते दस्सनेन पहातुं असक्कुणेय्यापि ‘‘भावनाय पहातब्बा’’ति न वुच्चन्ति. यदि वुच्चेय्युं, दस्सनेन पहातब्बा भावनाय पहातब्बानं केसञ्चि केचि कदाचि आरम्मणारम्मणाधिपतिउपनिस्सयपच्चयेहि पच्चयो भवेय्युं, न च पट्ठाने ‘‘दस्सनेन पहातब्बा भावनाय पहातब्बानं केसञ्चि केनचि पच्चयेन पच्चयो’’ति वुत्ता. सेक्खानं पन विज्जमाना भावनाय पहातुं सक्कुणेय्या भावनाय पहातब्बा. तेनेव सेक्खानं दस्सनेन पहातब्बा चत्तत्ता वन्तत्ता मुत्तत्ता पहीनत्ता पटिनिस्सट्ठत्ता उक्खेटितत्ता समुक्खेटितत्ता अस्सादितब्बा अभिनन्दितब्बा च न होन्ति, पहीनताय एव सोमनस्सहेतुभूता अविक्खेपहेतुभूता च न दोमनस्सं उद्धच्चञ्च उप्पादेन्तीति न ते तेसं आरम्मणारम्मणाधिपतिभावं पकतूपनिस्सयभावञ्च गच्छन्ति. न हि पहीने उपनिस्साय अरियो रागादिकिलेसे उप्पादेति.

वुत्तञ्च ‘‘सोतापत्तिमग्गेन ये किलेसा पहीना, ते किलेसे न पुनेति न पच्चेति न पच्चागच्छति…पे… अरहत्तमग्गेन…पे… न पच्चागच्छती’’ति (महानि. ८०; चूळनि. मेत्तगूमाणवपुच्छानिद्देस २७), न च पुथुज्जनानं दस्सनेन पहातुं सक्कुणेय्या इतरेसं न केनचि पच्चयेन पच्चयो होन्तीति सक्का वत्तुं ‘‘दिट्ठिं अस्सादेति अभिनन्दति, तं आरब्भ रागो उप्पज्जति, दिट्ठि विचिकिच्छा उद्धच्चं उप्पज्जति. विचिकिच्छं आरब्भ विचिकिच्छा दिट्ठि उद्धच्चं उप्पज्जती’’ति दिट्ठिविचिकिच्छानं उद्धच्चारम्मणपच्चयभावस्स वुत्तत्ता. एत्थ हि उद्धच्चन्ति उद्धच्चसहगतं चित्तुप्पादं सन्धाय वुत्तं. एवञ्च कत्वा अधिपतिपच्चयनिद्देसे ‘‘दिट्ठिं गरुं कत्वा अस्सादेति अभिनन्दति, तं गरुं कत्वा रागो उप्पज्जति, दिट्ठि उप्पज्जती’’ति (पट्ठा. १.१.४०९) एत्तकमेव वुत्तं, न वुत्तं ‘‘उद्धच्चं उप्पज्जती’’ति. तस्मा दस्सनभावनाहि पहातब्बानं अतीतादिभावेन नवत्तब्बत्तेपि यादिसानं ताहि अनुप्पत्तिधम्मता आपादेतब्बा, तेसु पुथुज्जनेसु वत्तमाना दस्सनं अपेक्खित्वा तेन पहातुं सक्कुणेय्या दस्सनेन पहातब्बा, सेक्खेसु वत्तमाना भावनं अपेक्खित्वा ताय पहातुं सक्कुणेय्या भावनाय पहातब्बा. तेसु भावनाय पहातब्बा सहायविरहा विपाकं न जनयन्तीति भावनाय पहातब्बचेतनाय नानाक्खणिककम्मपच्चयभावो न वुत्तो, अपेक्खितब्बदस्सनभावनारहितानं पन पुथुज्जनेसु उप्पज्जमानानं सकभण्डे छन्दरागादीनं उद्धच्चसहगतचित्तुप्पादस्स च संयोजनत्तयतदेकट्ठकिलेसानं अनुपच्छिन्नताय अपरिक्खीणसहायानं विपाकुप्पादनं न सक्का पटिक्खिपितुन्ति उद्धच्चसहगतधम्मानं विपाको विभङ्गे वुत्तोति.

यदि एवं, अपेक्खितब्बदस्सनभावनारहितानं अकुसलानं नेवदस्सनेननभावनायपहातब्बता आपज्जतीति? नापज्जति, अप्पहातब्बानं ‘‘नेव दस्सनेन न भावनाय पहातब्बा’’ति (ध. स. तिकमातिका ८) वुत्तत्ता, अप्पहातब्बविरुद्धसभावत्ता च अकुसलानं. एवम्पि तेसं इमस्मिं तिके नवत्तब्बता आपज्जतीति? नापज्जति चित्तुप्पादकण्डे दस्सितानं द्वादसअकुसलचित्तुप्पादानं द्वीहि पदेहि सङ्गहितत्ता. यथा हि धम्मवसेन सङ्खतधम्मा सब्बे सङ्गहिताति उप्पन्नत्तिके कालवसेन असङ्गहितापि अतीता नवत्तब्बाति न वुत्ता चित्तुप्पादरूपभावेन गहितेसु नवत्तब्बस्स अभावा, एवमिधापि चित्तुप्पादभावेन गहितेसु नवत्तब्बस्स अभावा नवत्तब्बता न वुत्ताति वेदितब्बा. यत्थ हि चित्तुप्पादो कोचि नियोगतो नवत्तब्बो अत्थि, तत्थ तेसं चतुत्थो कोट्ठासो अत्थीति यथावुत्तपदेसु विय तत्थापि भिन्दित्वा भजापेतब्बे चित्तुप्पादे भिन्दित्वा भजापेति ‘‘सिया नवत्तब्बा परित्तारम्मणा’’तिआदिना. तदभावा उप्पन्नत्तिके इध च तथा न वुत्ता.

अथ वा यथा सप्पटिघेहि समानसभावत्ता रूपधातुयं तयो महाभूता ‘‘सप्पटिघा’’ति वुत्ता. यथाह ‘‘असञ्ञसत्तानं अनिदस्सनं सप्पटिघं एकं महाभूतं पटिच्च द्वे महाभूता, द्वे महाभूते पटिच्च एकं महाभूत’’न्ति (पट्ठा. २.२२.९). एवं पुथुज्जनानं पवत्तमाना भावनाय पहातब्बसमानसभावा ‘‘भावनाय पहातब्बा’’ति वुच्चेय्युन्ति नत्थि नवत्तब्बतापसङ्गो. एवञ्च सति पुथुज्जनानं पवत्तमानापि भावनाय पहातब्बा सकभण्डे छन्दरागादयो परभण्डे छन्दरागादीनं उपनिस्सयपच्चयो, रागो च रागदिट्ठीनं अधिपतिपच्चयोति अयमत्थो लद्धो होति. यथा पन अफोट्ठब्बत्ता रूपधातुयं तयो महाभूता न परमत्थतो सप्पटिघा, एवं अपेक्खितब्बभावनारहिता पुथुज्जनेसु पवत्तमाना सकभण्डे छन्दरागादयो न परमत्थतो भावनाय पहातब्बाति भावनाय पहातब्बानं नानाक्खणिककम्मपच्चयता न वुत्ता, न च ‘‘दस्सनेन पहातब्बा भावनाय पहातब्बानं केनचि पच्चयेन पच्चयो’’ति वुत्ता. ये हि दस्सनेन पहातब्बपच्चया किलेसा, न ते दस्सनतो उद्धं पवत्तन्ति, दस्सनेन पहातब्बपच्चयस्सपि पन उद्धच्चसहगतस्स सहायवेकल्लमत्तमेव दस्सनेन कतं, न तस्स कोचि भावो दस्सनेन अनुप्पत्तिधम्मतं आपादितोति तस्स एकन्तभावनाय पहातब्बता वुत्ता. तस्मा तस्स तादिसस्सेव सति सहाये विपाकुप्पादनवचनं, असति च विपाकानुप्पादनवचनं न विरुज्झतीति.

सापि विञ्ञाणपच्चयभावे यदि अपनेतब्बा, कस्मा ‘‘समवीसति चेतना’’ति वुत्तन्ति तस्स कारणं दस्सेन्तो आह ‘‘अविज्जापच्चया पन सब्बापेता होन्ती’’ति. यदि एवं, अभिञ्ञाचेतनाय सह ‘‘एकवीसती’’ति वत्तब्बन्ति? न, अवचनस्स वुत्तकारणत्ता, तं पन इतरावचनस्सपि कारणन्ति समानचेतनावचनकारणवचनेन यं कारणं अपेक्खित्वा एका वुत्ता, तेन कारणेन इतरायपि वत्तब्बतं, यञ्च कारणं अपेक्खित्वा इतरा न वुत्ता, तेन कारणेन वुत्तायपि अवत्तब्बतं दस्सेति. आनेञ्जाभिसङ्खारो चित्तसङ्खारो एवाति भेदाभावा पाकटोति न तस्स संयोगो दस्सितो.

सुखसञ्ञाय गहेत्वाति एतेन तण्हापवत्तिं दस्सेति. तण्हापरिक्खारेति तण्हाय परिवारे, तण्हाय ‘‘सुखं सुभ’’न्तिआदिना सङ्खते वा अलङ्कतेति अत्थो. तण्हा हि दुक्खस्स समुदयोति अजानन्तो ‘‘अहो वताहं कायस्स भेदा परं मरणा खत्तियमहासालानं वा सहब्यतं उपपज्जेय्य’’न्ति सङ्खारे परिक्खरोतीति. अमरणत्थाति गहिता दुक्करकिरिया अमरतपो, देवभावत्थं तपो वा, दुक्खत्ता वा मरो मारको तपो अमरतपो. दिट्ठे अदिट्ठ-सद्दो विय मरेसु अमर-सद्दो दट्ठब्बो.

जातिआदिपपातदुक्खजननतो मरुपपातसदिसता पुञ्ञाभिसङ्खारस्स वुत्ता. रमणीयभावेन च अस्सादभावेन च गय्हमानं पुञ्ञफलं दीपसिखामधुलित्तसत्थधारासदिसं, तदत्थो च पुञ्ञाभिसङ्खारो तंनिपातलेहनसदिसो.

‘‘सुखो इमिस्सा परिब्बाजिकाय तरुणाय मुदुकाय लोमसाय बाहाय सम्फस्सो’’तिआदिना (म. नि. १.४६९) सुखसञ्ञाय बालो विय गूथकीळनं किलेसाभिभूतताय कोधारतिअभिभूतो असवसो मरितुकामो विय विसखादनं करणफलक्खणेसु जिगुच्छनीयं दुक्खञ्च अपुञ्ञाभिसङ्खारं आरभति. लोभसहगतस्स वा गूथकीळनसदिसता, दोससहगतस्स विसखादनसदिसता योजेतब्बा. कामगुणसमिद्धिया सभयस्सपि पिसाचनगरस्स सुखविपल्लासहेतुभावो विय अरूपविपाकानं निरन्तरताय अनुपलक्खियमानउप्पादवयानं, दीघसन्तानताय अगय्हमानविपरिणामानं, सङ्खारविपरिणामदुक्खभूतानम्पि निच्चादिविपल्लासहेतुभावोति तेसं पिसाचनगरसदिसता, तदभिमुखगमनसदिसता च आनेञ्जाभिसङ्खारस्स योजेतब्बा.

तावाति वत्तब्बन्तरापेक्खो निपातो, तस्मा अविज्जा सङ्खारानं पच्चयोति इदं ताव सिद्धं, इदं पन अपरं वत्तब्बन्ति अत्थो. अविज्जापच्चया पन सब्बापेता होन्तीति वुत्तन्ति अभिञ्ञाचेतनानं पच्चयभावं दस्सेति. चेतोपरियपुब्बेनिवासअनागतंसञाणेहि परेसं अत्तनो च समोहचित्तजाननकालेति योजेतब्बा.

अविज्जासम्मूळ्हत्ताति भवादीनवपटिच्छादिकाय अविज्जाय सम्मूळ्हत्ता. रागादीनन्ति रागदिट्ठिविचिकिच्छुद्धच्चदोमनस्सानं अविज्जासम्पयुत्तरागादिअस्सादनकालेसु अविज्जं आरब्भ उप्पत्ति वेदितब्बा. गरुं कत्वा अस्सादनं रागदिट्ठिसम्पयुत्ताय एव अविज्जाय योजेतब्बं, अस्सादनञ्च रागो, तदविप्पयुत्ता च दिट्ठीति अस्सादनवचनेनेव यथावुत्तं अविज्जं गरुं करोन्ती दिट्ठि च वुत्ताति वेदितब्बा. रागादीहि च पाळियं सरूपेन वुत्तेहि तंसम्पयुत्तसङ्खारस्स अविज्जारम्मणादितं दस्सेति. अनविज्जारम्मणस्स पठमजवनस्स आरम्मणाधिपतिअनन्तरादिपच्चयवचनेसु अवुत्तस्स वुत्तस्स च सब्बस्स सङ्गण्हनत्थं ‘‘यं किञ्ची’’ति आह. वुत्तनयेनाति समतिक्कमभवपत्थनावसेन वुत्तनयेन.

एककारणवादो आपज्जतीति दोसप्पसङ्गो वुत्तो. अनिट्ठो हि एककारणवादो सब्बस्स सब्बकाले सम्भवापत्तितो एकसदिससभावापत्तितो च. यस्मा तीसु पकारेसु अविज्जमानेसु पारिसेसेन चतुत्थे एव च विज्जमाने एकहेतुफलदीपने अत्थो अत्थि, तस्मा न नुपपज्जति.

यथाफस्सं वेदनाववत्थानतोति ‘‘सुखवेदनीयं, भिक्खवे, फस्सं पटिच्च उप्पज्जति सुखा वेदना’’तिआदिना (सं. नि. २.६२), ‘‘चक्खुञ्च पटिच्च…पे… तिण्णं सङ्गति फस्सो, फस्सपच्चया वेदना’’तिआदिना (सं. नि. २.४३) च सुखवेदनीयादिचक्खुसम्फस्सादिअनुरूपेन सुखवेदनादिचक्खुसम्फस्सजावेदनादीनं ववत्थानतो, समानेसु चक्खुरूपादीसु फस्सवसेन सुखादिविपरियायाभावतो, समानेसु च रूपमनसिकारादीसु चक्खादिसङ्घट्टनवसेन चक्खुसम्फस्सजादिविपरियायाभावतो, अञ्ञपच्चयसामञ्ञेपि फस्सवसेन सुखादिचक्खुसम्फस्सजादीनं ओळारिकसुखुमादिसङ्कराभावतो चाति अत्थो. सुखादीनं यथावुत्तसम्फस्सस्स अविपरीतो पच्चयभावो एव यथावेदनं फस्सववत्थानं, कारणफलविसेसेन वा फलकारणविसेसनिच्छयो होतीति उभयत्थापि निच्छयो ववत्थानन्ति वुत्तो. कम्मादयोति कम्माहारउतुआदयो अपाकटा सेम्हपटिकारेन रोगवूपसमतो.

‘‘अस्सादानुपस्सिनो तण्हा पवड्ढती’’ति वचनतोति ‘‘संयोजनीयेसु, भिक्खवे, धम्मेसु अस्सादानुपस्सिनो विहरतो तण्हा पवड्ढति, तण्हापच्चया उपादानं, उपादानपच्चया भवो’’ति (सं. नि. २.५३-५४) इमिना सुत्तेन तण्हाय सङ्खारकारणभावस्स वुत्तत्ताति अत्थो. पुन तस्सापि अविज्जा कारणन्ति दस्सनत्थं ‘‘अविज्जासमुदया आसवसमुदयोति वचनतो’’ति आह. तण्हा वा चतुरुपादानभूता कामभवदिट्ठासवा च सङ्खारस्स कारणन्ति पाकटाति सुत्तद्वयेनपि अविज्जाय सङ्खारकारणभावमेव दस्सेति. अस्सादानुपस्सिनोति हि वचनेन आदीनवपटिच्छादनकिच्चा अविज्जा तण्हाय कारणन्ति दस्सिता होतीति. यस्मा अविद्वा, तस्मा पुञ्ञाभिसङ्खारादिके अभिसङ्खरोतीति अविज्जाय सङ्खारकारणभावस्स पाकटत्ता अविद्दसुभावो सङ्खारकारणभावेन वुत्तो खीणासवस्स सङ्खाराभावतो असाधारणत्ता च. पुञ्ञाभिसङ्खारादीनं साधारणानि वत्थारम्मणादीनीति पुञ्ञभवादिआदीनवपटिच्छादिका अविज्जा पुञ्ञाभिसङ्खारादीनं असाधारणं कारणन्ति वा अत्थो दट्ठब्बो. ठानविरुद्धोति अत्थिताविरुद्धो. केचि पन ‘‘पटिसन्धिआदीनि ठानानी’’ति वदन्ति, एवं सति पुरिमचित्तं पच्छिमचित्तस्स ठानविरुद्धो पच्चयोति न इदं एकन्तिकं सिया. भवङ्गम्पि हि भवङ्गस्स अनन्तरपच्चयो, जवनं जवनस्साति, न च सिप्पादीनं पटिसन्धिआदिठानं अत्थीति न तं इध अधिप्पेतं. कम्मं रूपस्स नमनरुप्पनविरोधा सारम्मणानारम्मणविरोधा च सभावविरुद्धो पच्चयो, खीरादीनि दधिआदीनं मधुरम्बिलरसादिसभावविरोधा. अविजाननकिच्चो आलोको विजाननकिच्चस्स विञ्ञाणस्स, अमदनकिच्चा च गुळादयो मदनकिच्चस्स आसवस्स.

गोलोमाविलोमानि दब्बाय पच्चयो, दधिआदीनि भूतिणकस्स. एत्थ च अवीति रत्ता एळका वुच्चन्ति. विपाकायेव ते च न, तस्मा दुक्खविपाकायपि अविज्जाय तदविपाकानं पुञ्ञानेञ्जाभिसङ्खारानं पच्चयत्तं न न युज्जतीति अत्थो. तदविपाकत्तेपि सावज्जताय तदविरुद्धानं तंसदिसानञ्च अपुञ्ञाभिसङ्खारानमेव पच्चयो, न इतरेसन्ति एतस्स पसङ्गस्स निवारणत्थं ‘‘विरुद्धो चाविरुद्धो च, सदिसासदिसो तथा. धम्मानं पच्चयो सिद्धो’’ति वुत्तं, तस्मा तमत्थं पाकटं करोन्तो ‘‘इति अयं अविज्जा’’तिआदिमाह.

अच्छेज्जसुत्तावुताभेज्जमणीनं विय पुब्बापरियववत्थानं नियति, नियतिया, नियति एव वा सङ्गति समागमो नियतिसङ्गति, ताय भावेसु परिणता मनुस्सदेवविहङ्गादिभावं पत्ता नियतिसङ्गतिभावपरिणता. नियतिया सङ्गतिया भावेन च परिणता नानप्पकारतं पत्ता नियतिसङ्गतिभावपरिणताति च अत्थं वदन्ति. एतेहि च विकप्पनेहि अविज्जा अकुसलं चित्तं कत्वा पुञ्ञादीसु यत्थ कत्थचि पवत्ततीति इममत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘सो एवं अविज्जाया’’तिआदि.

अपरिणायको बालोति अरहत्तमग्गसम्पटिपादककल्याणमित्तरहितोति अत्थो. अरहत्तमग्गावसानं वा ञाणं समविसमं दस्सेत्वा निब्बानं नयतीति परिणायकन्ति वुत्तं, तेन रहितो अपरिणायको. धम्मं ञत्वाति सप्पुरिसूपनिस्सयेन चतुसच्चप्पकासकसुत्तादिधम्मं ञत्वा, मग्गञाणेनेव वा सब्बधम्मपवरं निब्बानं ञत्वा, तंजाननायत्तत्ता पन सेससच्चाभिसमयस्स समानकालम्पि तं पुरिमकालं विय कत्वा वुत्तं.

सङ्खारपदनिद्देसवण्णना निट्ठिता.

विञ्ञाणपदनिद्देसवण्णना

२२७. यथावुत्तसङ्खारपच्चया उप्पज्जमानं तंकम्मनिब्बत्तमेव विञ्ञाणं भवितुं अरहतीति ‘‘बात्तिंस लोकियविपाकविञ्ञाणानि सङ्गहितानि होन्ती’’ति आह. धातुकथायं (धातु. ४६६) पन विप्पयुत्तेनसङ्गहितासङ्गहितपदनिद्देसे –

‘‘सङ्खारपच्चया विञ्ञाणेन ये धम्मा…पे… सळायतनपच्चया फस्सेन, फस्सपच्चया वेदनाय ये धम्मा विप्पयुत्ता, ते धम्मा कतिहि खन्धेहि…पे… सङ्गहिता? ते धम्मा असङ्खतं खन्धतो ठपेत्वा एकेन खन्धेन एकादसहायतनेहि एकादसहि धातूहि सङ्गहिता. कतिहि असङ्गहिता? चतूहि खन्धेहि एकेनायतनेन सत्तहि धातूहि असङ्गहिता’’ति –

वचनतो सब्बविञ्ञाणफस्सवेदनापरिग्गहो कतो. यदि हि एत्थ विञ्ञाणफस्सवेदना सप्पदेसा सियुं, ‘‘विपाका धम्मा’’ति इमस्स विय विस्सज्जनं सिया, तस्मा तत्थ अभिधम्मभाजनीयवसेन सङ्खारपच्चया विञ्ञाणादयो गहिताति वेदितब्बा. अविज्जापच्चया सङ्खारा च अभिधम्मभाजनीये चतुभूमककुसलसङ्खारो अकुसलसङ्खारो च वुत्तोति सो एव धातुकथायं गहितोति दट्ठब्बो. भवो पन धातुकथायं कम्मुपपत्तिभवविसेसदस्सनत्थं न अभिधम्मभाजनीयवसेन गहितो. एवञ्च कत्वा तत्थ ‘‘उपादानपच्चया भवो’’ति अनुद्धरित्वा ‘‘कम्मभवो’’तिआदिनाव नयेन भवो उद्धटो. विपाकञ्हेतन्ति विञ्ञाणस्स विपाकत्ता सङ्खारपच्चयत्तं साधेति, तस्स पन साधनत्थं ‘‘उपचितकम्माभावे विपाकाभावतो’’ति वुत्तन्ति तं विवरन्तो ‘‘विपाकञ्चा’’तिआदिमाह.

येभुय्येन लोभसम्पयुत्तजवनावसानेति जवनेन तदारम्मणनियमे सोमनस्ससहगतानन्तरं सोमनस्ससहगततदारम्मणस्स वुत्तत्ता सोमनस्ससहगतानेव सन्धाय वुत्तन्ति वेदितब्बं. यस्मा पन तिहेतुकजवनावसाने च कदाचि अहेतुकं तदारम्मणं होति, तस्मा ‘‘येभुय्येना’’ति आह. सकिं वाति ‘‘दिरत्ततिरत्ता’’दीसु विय वेदितब्बं. द्विक्खत्तुमेव पन उप्पज्जन्तीति वदन्ति. ‘‘दिरत्ततिरत्त’’न्ति एत्थ पन वा-सद्दस्स अभावा वचनसिलिट्ठतामत्तेन दिरत्तग्गहणं कतन्ति युज्जति, ‘‘निरन्तरतिरत्तदस्सनत्थं वा’’ति. इध पन वा-सद्दो विकप्पनत्थो वुत्तोति सकिं एव च कदाचि पवत्तिं सन्धाय ‘‘सकिं वा’’ति वुत्तन्ति दट्ठब्बं. तेनेव हि सकिं तदारम्मणप्पवत्तिया विचारेतब्बतं दस्सेन्तो ‘‘चित्तप्पवत्तिगणनायं पना’’तिआदिमाह. तत्थ चित्तप्पवत्तिगणनायन्ति विपाककथायं बलवरूपादिके आरम्मणे वुत्तं चित्तप्पवत्तिगणनं सन्धायाह. तत्थ हि द्वेव तदारम्मणुप्पत्तिवारा आगता. जवनविसयानुभवनञ्हि तदारम्मणं आसन्नभेदे तस्मिं विसये एकचित्तक्खणावसिट्ठायुके न उप्पज्जेय्याति अधिप्पायो. अनुरूपाय पटिसन्धियाति अकुसलविपाकस्स अपायपटिसन्धि, कामावचरादिकुसलविपाकानं कामरूपारूपसुगतिपटिसन्धियो यथाकम्मं अनुरूपा.

पटिसन्धिकथा महाविसयाति कत्वा पवत्तिमेव ताव दस्सेन्तो ‘‘पवत्तियं पना’’तिआदिमाह. अहेतुकद्वयादीनं द्वारनियमानियमावचनं भवङ्गभूतानं सयमेव द्वारत्ता चुतिपटिसन्धिभूतानञ्च भवङ्गसङ्खातेन अञ्ञेन च द्वारेन अनुप्पत्तितो नियतं अनियतं वा द्वारं एतेसन्ति वत्तुं असक्कुणेय्यत्ता. एकस्स सत्तस्स पवत्तरूपावचरविपाको पथवीकसिणादीसु यस्मिं आरम्मणे पवत्तो, ततो अञ्ञस्मिं तस्स पवत्ति नत्थीति रूपावचरानं नियतारम्मणता वुत्ता. तत्रस्साति पवत्तियं बात्तिंसविधस्स.

इन्द्रियप्पवत्तिआनुभावतो एव चक्खुसोतद्वारभेदेन, तस्स च विञ्ञाणवीथिभेदायत्तत्ता वीथिभेदेन च भवितब्बं, तस्मिञ्च सति ‘‘आवज्जनानन्तरं दस्सनं सवनं वा तदनन्तरं सम्पटिच्छन’’न्तिआदिना चित्तनियमेन भवितब्बं. तथा च सति सम्पटिच्छनसन्तीरणानम्पि भावो सिद्धो होति, न इन्द्रियप्पवत्तिआनुभावेन दस्सनसवनमत्तस्सेव, नापि इन्द्रियानं एव दस्सनसवनकिच्चताति इममत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘द्वारवीथिभेदे चित्तनियमतो चा’’ति. पठमकुसलेन चे तदारम्मणस्स उप्पत्ति होति, तं पठमकुसलानन्तरं उप्पज्जमानं जनकं अनुबन्धति नाम, दुतियकुसलादिअनन्तरं उप्पज्जमानं जनकसदिसं अनुबन्धति नाम, अकुसलानन्तरं उप्पज्जमानञ्च कामावचरताय जनकसदिसन्ति.

एकादस तदारम्मणचित्तानि…पे… तदारम्मणं न गण्हन्तीति तदारम्मणभावताय ‘‘तदारम्मण’’न्ति लद्धनामानि तदारम्मणभावं न गण्हन्ति, तदारम्मणभावेन नप्पवत्तन्तीति अत्थो. अथ वा नामगोत्तं आरब्भ जवने जविते तदारम्मणं तस्स जवनस्स आरम्मणं न गण्हन्ति, नालम्बन्तीति अत्थो. रूपारूपधम्मेति रूपारूपावचरे धम्मे. इदं पन वत्वा ‘‘अभिञ्ञाञाणं आरब्भा’’ति विसेसनं परित्तादिआरम्मणताय कामावचरसदिसेसु चेव तदारम्मणानुप्पत्तिदस्सनत्थं. मिच्छत्तनियता धम्मा मग्गो विय भावनाय सिद्धा महाबला चाति तत्थ जवनेन पवत्तमानेन सानुबन्धनेन न भवितब्बन्ति तेसु तदारम्मणं पटिक्खित्तं. लोकुत्तरधम्मे आरब्भाति एतेनेव सिद्धे ‘‘सम्मत्तनियतधम्मेसू’’ति विसुं उद्धरणं सम्मत्तमिच्छत्तनियतधम्मानं अञ्ञमञ्ञपटिपक्खाति बलवभावेन तदारम्मणस्स अवत्थुभावदस्सनत्थं.

एवं पवत्तियं विञ्ञाणप्पवत्तिं दस्सेत्वा पटिसन्धियं दस्सेतुं ‘‘यं पन वुत्त’’न्तिआदिमाह. केन कत्थाति केन चित्तेन कस्मिं भवे. एकूनवीसति पटिसन्धियो तेन तेन चित्तेन पवत्तमाना पटिसन्धिक्खणे रूपारूपधम्माति तेन तेन चित्तेन सा सा तत्थ तत्थ पटिसन्धि होतीति वुत्ता. तस्साति चित्तस्स.

आगन्त्वाति आगतं विय हुत्वा. गोपकसीवलीति रञ्ञो हितारक्खे गोपककुले जातो सीवलिनामको. कम्मादिअनुस्सरणब्यापाररहितत्ता ‘‘सम्मूळ्हकालकिरिया’’ति वुत्ता. अब्यापारेनेव हि तत्थ कम्मादिउपट्ठानं होतीति. ‘‘पिसियमानाय मक्खिकाय पठमं कायद्वारावज्जनं भवङ्गं नावट्टेति अत्तना चिन्तियमानस्स कस्सचि अत्थिताया’’ति केचि कारणं वदन्ति, तदेतं अकारणं भवङ्गविसयतो अञ्ञस्स चिन्तियमानस्स अभावा अञ्ञचित्तप्पवत्तकाले च भवङ्गावट्टनस्सेव असम्भवतो. इदं पनेत्थ कारणं सिया – ‘‘तानिस्स तम्हि समये ओलम्बन्ति अज्झोलम्बन्ति अभिप्पलम्बन्ती’’ति (म. नि. ३.२४८) वचनतो तीसु जवनवारेसु अप्पवत्तेस्वेव कम्मादिउपट्ठानेन भवितब्बं. अनेकजवनवारप्पवत्तिया हि अज्झोलम्बनं अभिप्पलम्बनञ्च होतीति. तस्मा कायद्वारावज्जनं अनावट्टेत्वा मनोद्वारावज्जनमेव कम्मादिआलम्बणं पठमं भवङ्गं आवट्टेति, ततो फोट्ठब्बस्स बलवत्ता दुतियवारे कायविञ्ञाणवीथि पच्चुप्पन्ने फोट्ठब्बे पवत्तति, ततो पुरिमजवनवारगहितेस्वेव कम्मादीसु कमेन मनोद्वारजवनं जवित्वा मूलभवङ्गसङ्खातं आगन्तुकभवङ्गसङ्खातं वा तदारम्मणं भवङ्गं ओतरति, तदारम्मणाभावे वा भवङ्गमेव. एतस्मिं ठाने कालं करोतीति तदारम्मणानन्तरेन चुतिचित्तेन, तदारम्मणाभावे वा भवङ्गसङ्खातेनेव चुतिचित्तेन चवतीति अत्थो. भवङ्गमेव हि चुतिचित्तं हुत्वा पवत्ततीति चुतिचित्तं इध ‘‘भवङ्ग’’न्ति वुत्तन्ति. मनोद्वारविसयो लहुकोति लहुकपच्चुपट्ठानं सन्धाय वुत्तं ‘‘अरूपधम्मानं…पे… लहुको’’ति. अरूपधम्मस्स हि मनोद्वारस्स विसयो लहुकपच्चुपट्ठानोति. बलवति च रूपधम्मस्स कायद्वारस्स विसये अप्पवत्तित्वा मनोद्वारविसये कम्मादिम्हि पठमं चित्तप्पवत्तिदस्सनेन अरूपधम्मानं विसयस्स लहुकता दीपिताति. रूपानं विसयाभावेपि वा ‘‘अरूपधम्मान’’न्ति वचनं येसं विसयो अत्थि, तंदस्सनत्थमेवाति दट्ठब्बं. तेन लहुकम्मादीसु चित्तप्पवत्तितो लहुगहणीयता विसयस्स लहुकता.

कम्मादीनं भूमिचित्तुपादादिवसेन वित्थारतो अनन्तो पभेदोति ‘‘सङ्खेपतो’’ति आह.

अविज्जातण्हादिकिलेसेसु अनुपच्छिन्नेस्वेव कम्मादिनो उपट्ठानं, तञ्चारब्भ चित्तसन्तानस्स भवन्तरनिन्नपोणपब्भारता होतीति आह ‘‘अनुपच्छिन्नकिलेसबलविनामित’’न्ति. सन्ताने हि विनामिते तदेकदेसभूतं पटिसन्धिचित्तञ्च विनामितमेव होति, न च एकदेसविनामितभावेन विना सन्तानविनामितता अत्थीति. सब्बत्थ पन ‘‘दुग्गतिपटिसन्धिनिन्नाय चुतिया पुरिमजवनानि अकुसलानि, इतराय च कुसलानी’’ति निच्छिनन्ति. ‘‘निमित्तस्सादगधितं वा, भिक्खवे, विञ्ञाणं तिट्ठमानं तिट्ठति अनुब्यञ्जनस्सादगधितं वा. तस्मिं चे समये कालं करोति, ठानमेतं विज्जति, यं द्विन्नं गतीनं अञ्ञतरं गतिं उपपज्जेय्य निरयं वा तिरच्छानयोनिं वा’’ति (सं. नि. ४.२३५) वुत्तं. तस्मा आसन्नं अकुसलं दुग्गतियं, कुसलञ्च सुगतियं पटिसन्धिया उपनिस्सयो होतीति.

रागादिहेतुभूतं हीनमारम्मणन्ति अकुसलविपाकस्स आरम्मणं भवितुं युत्तं अनिट्ठारम्मणं आह. तम्पि हि सङ्कप्पवसेन रागस्सपि हेतु होतीति. अकुसलविपाकजनककम्मसहजातानं वा तंसदिसासन्नचुतिजवनचेतनासहजातानञ्च रागादीनं हेतुभावो एव हीनता. तञ्हि पच्छानुतापजनककम्मानमारम्मणं कम्मवसेन अनिट्ठं अकुसलविपाकस्स आरम्मणं भवेय्य, अञ्ञथा च इट्ठारम्मणे पवत्तस्स अकुसलकम्मस्स विपाको कम्मनिमित्तारम्मणो न भवेय्य. न हि अकुसलविपाको इट्ठारम्मणो भवितुमरहतीति. पञ्चद्वारे च आपाथमागच्छन्तं पच्चुप्पन्नं कम्मनिमित्तं आसन्नकतकम्मारम्मणसन्ततियं उप्पन्नं तंसदिसञ्च दट्ठब्बं, अञ्ञथा तदेव पटिसन्धिआरम्मणूपट्ठापकं तदेव च पटिसन्धिजनकं भवेय्य, न च पटिसन्धिया उपचारभूतानि विय ‘‘एतस्मिं तया पवत्तितब्ब’’न्ति पटिसन्धिया आरम्मणं अनुपादेन्तानि विय च पवत्तानि चुतिआसन्नानि जवनानि पटिसन्धिजनकानि भवेय्युं. ‘‘कतत्ता उपचितत्ता’’ति (ध. स. ४३१) हि वुत्तं. तदा च तंसमानवीथियं विय पवत्तमानानि कथं कतूपचितानि सियुं, न च अस्सादितानि तदा, न च लोकियानि लोकुत्तरानि विय समानवीथिफलानि होन्ति.

‘‘पुब्बे वास्स तं कतं होति पापकम्मं दुक्खवेदनीयं, पच्छा वास्स तं कतं होति पापकम्मं दुक्खवेदनीयं, मरणकाले वास्स होति मिच्छादिट्ठि समत्ता समादिन्ना, तेन सो कायस्स भेदा परं मरणा अपायं दुग्गतिं विनिपातं निरयं उपपज्जती’’ति (म. नि. ३.३०३) –

आदिना सुत्ते मरणकाले समत्ताय समादिन्नाय मिच्छादिट्ठिया सम्मादिट्ठिया च सहजातचेतनाय पटिसन्धिदानं वुत्तं, न च दुब्बलेहि पञ्चद्वारिकजवनेहि मिच्छादिट्ठि सम्मादिट्ठि वा समत्ता होति समादिन्ना. वक्खति च –

‘‘सब्बम्पि हेतं कुसलाकुसलधम्मपटिविजाननादिचवनपरियोसानं किच्चं मनोद्वारिकचित्तेनेव होति, न पञ्चद्वारिकेनाति सब्बस्सपेतस्स किच्चस्स करणे सहजवनकानि वीथिचित्तानि पटिक्खित्तानी’’ति (विभ. अट्ठ. ७६६).

तत्थ हि ‘‘न किञ्चि धम्मं पटिविजानातीति ‘मनोपुब्बङ्गमा धम्मा’ति (ध. प. १-२) एवं वुत्तं एकम्पि कुसलं वा अकुसलं वा न पटिविजानाती’’ति (विभ. अट्ठ. ७६६) च वुत्तं. येसं पटिविभावनप्पवत्तिया सुखं वा दुक्खं वा अन्वेति, तेसं सा पवत्ति पञ्चद्वारे पटिक्खित्ता, कुसलाकुसलकम्मसमादानञ्च तादिसमेवाति. तदारम्मणानन्तरं पन चवनं, तदनन्तरा च उपपत्ति मनोद्वारिका एव होति, न सहजवनकवीथिचित्ते परियापन्नाति इमिना अधिप्पायेन इध पञ्चद्वारिकतदारम्मणानन्तरं चुति, तदनन्तरं पटिसन्धि च वुत्ताति दट्ठब्बं. तत्थ अवसेसपञ्चचित्तक्खणायुके रूपादिम्हि उप्पन्नं पटिसन्धिं सन्धायेव ‘‘पच्चुप्पन्नारम्मणं उपपत्तिचित्तं पच्चुप्पन्नारम्मणस्स भवङ्गस्स अनन्तरपच्चयेन पच्चयो’’ति, अवसेसेकचित्तक्खणायुके च उप्पन्नं सन्धाय ‘‘पच्चुप्पन्नारम्मणं उपपत्तिचित्तं अतीतारम्मणस्स भवङ्गस्स अनन्तरपच्चयेन पच्चयो’’ति (पट्ठा. २.१९.२८) वुत्तन्ति वेदितब्बं.

सुद्धाय वाति महग्गतकम्मनिमित्तारम्मणाय जवनवीथिया तदारम्मणरहितायाति अत्थो. सा पन जवनवीथि महग्गतविपाकस्स उपचारो विय दट्ठब्बा. केचि पन तं वीथिं महग्गतावसानं वदन्ति. अतीतारम्मणा एकादसविधा, नवत्तब्बारम्मणा सत्तविधा.

एतेनानुसारेन आरुप्पचुतियापि अनन्तरा पटिसन्धि वेदितब्बाति इदं कस्मा वुत्तं, ननु ‘‘पथवीकसिणज्झानादिवसेन पटिलद्धमहग्गतसुगतियं ठितस्सा’’ति एवमादिके एव नये अयम्पि पटिसन्धि अवरुद्धाति? न, तत्थ रूपावचरचुतिअनन्तराय एव पटिसन्धिया वुत्तत्ता. तत्थ हि ‘‘पथवीकसिणादिकं वा निमित्तं महग्गतचित्तं वा मनोद्वारे आपाथमागच्छति. चक्खुसोतानं वा’’तिआदिकेन रूपावचरचुतिया एव अनन्तरा पटिसन्धि वुत्ताति विञ्ञायति. अथापि यथासम्भवयोजनाय अयम्पि पटिसन्धि तत्थेव अवरुद्धा, अरूपावचरचुतिअनन्तरा पन रूपावचरपटिसन्धि नत्थि, अरूपावचरे च उपरूपरिचुतिया हेट्ठिमा हेट्ठिमा पटिसन्धीति चतुत्थारुप्पचुतिया नवत्तब्बारम्मणा पटिसन्धि नत्थि. तेन ततो तत्थेव अतीतारम्मणा कामावचरे च अतीतपच्चुप्पन्नारम्मणा पटिसन्धि इतराहि च यथासम्भवं अतीतनवत्तब्बारम्मणा आरुप्पपटिसन्धि, अतीतपच्चुप्पन्नारम्मणा च कामावचरपटिसन्धि योजेतब्बाति इमस्स विसेसस्स दस्सनत्थं विसुं उद्धरणं कतं.

एवं आरम्मणवसेन एकविधाय कामावचरसुगतिचुतिया दुविधा दुग्गतिपटिसन्धि, दुग्गतिचुतिया दुविधा सुगतिपटिसन्धि, कामावचरसुगतिचुतिया द्विएकद्विप्पकारानं कामरूपारुप्पानं वसेन पञ्चविधा सुगतिपटिसन्धि, रूपावचरचुतिया च तथेव पञ्चविधा, दुविधाय आरुप्पचुतिया पच्चेकं द्विन्नं द्विन्नं कामारुप्पानं वसेन अट्ठविधा च पटिसन्धि दस्सिता, दुग्गतिचुतिया पन एकविधाय दुग्गतिपटिसन्धि दुविधा न दस्सिता, तं दस्सेतुं ‘‘दुग्गतियं ठितस्स पना’’तिआदिमाह. यथावुत्ता पन –

द्विद्विपञ्चप्पकारा च, पञ्चाट्ठदुविधापि च;

चतुवीसति सब्बापि, ता होन्ति पटिसन्धियो.

‘‘कामावचरस्स कुसलस्स कम्मस्स कतत्ता’’तिआदिना (ध. स. ४३१, ४५५, ४९८) नानाक्खणिककम्मपच्चयभावो दस्सितप्पकारोति उपनिस्सयपच्चयभावमेव दस्सेन्तो ‘‘वुत्तञ्हेत’’न्तिआदिमाह.

आदिना सहातिआदिना विमिस्सविञ्ञाणेन सह. ओमतो द्वे वा तयो वा दसका उप्पज्जन्तीति गब्भसेय्यकानं वसेन वुत्तं. अञ्ञत्थ हि अनेके कलापा सह उप्पज्जन्ति. ब्रह्मत्तभावेपि हि अनेकगावुतप्पमाणे अनेके कलापा सहुप्पज्जन्तीति तिंसतो अधिकानेव रूपानि होन्ति गन्धरसाहारानं पटिक्खित्तत्ता चक्खुसोतवत्थुसत्तकजीवितछक्कभावेपि तेसं बहुत्ता. अट्ठकथायं पन तत्थपि चक्खुसोतवत्थुदसकानं जीवितनवकस्स च उप्पत्ति वुत्ता, पाळियं पन ‘‘रूपधातुया उपपत्तिक्खणे ठपेत्वा असञ्ञसत्तानं देवानं पञ्चायतनानि पातुभवन्ति, पञ्च धातुयो पातुभवन्ती’’ति वुत्तं, तथा ‘‘रूपधातुया छ आयतनानि नव धातुयो’’ति सब्बसङ्गहवसेन तत्थ विज्जमानायतनधातुयो दस्सेतुं वुत्तं. कथावत्थुम्हि च घानायतनादीनं विय गन्धायतनादीनञ्च तत्थ भावो पटिक्खित्तो ‘‘अत्थि तत्थ घानायतनन्ति? आमन्ता, अत्थि तत्थ गन्धायतनन्ति? न हेवं वत्तब्बे’’तिआदिना (कथा. ५१९), न च अफोट्ठब्बायतनानं पथवीधातुआदीनं विय अगन्धरसायतनानं गन्धरसानं तत्थ भावो सक्का वत्तुं फुसितुं असक्कुणेय्यताविनिमुत्तस्स पथवीआदिसभावस्स विय गन्धरसभावविनिमुत्तस्स गन्धरससभावस्स अभावा.

यदि च घानसम्फस्सादीनं कारणभावो नत्थीति आयतनानीति तेन वुच्चेय्युं, धातु-सद्दो पन निस्सत्तनिज्जीववाचकोति गन्धधातुरसधातूति अवचने नत्थि कारणं, धम्मभावो च तेसं एकन्तेन इच्छितब्बो सभावधारणादिलक्खणतो अञ्ञस्स अभावा, धम्मानञ्च आयतनभावो एकन्ततो यमके (यम. १. आयतनयमक.१३) वुत्तो ‘‘धम्मो आयतनन्ति? आमन्ता’’ति. तस्मा तेसं गन्धरसायतनभावाभावेपि कोचि आयतनसभावो वत्तब्बो. यदि च फोट्ठब्बभावतो अञ्ञो पथवीधातुआदिभावो विय गन्धरसभावतो अञ्ञो तेसं कोचि सभावो सिया, तेसं धम्मायतने सङ्गहो. गन्धरसभावे पन आयतनभावे च सति गन्धो च सो आयतनञ्च गन्धायतनं, रसो च सो आयतनञ्च रसायतनन्ति इदमापन्नमेवाति गन्धरसायतनभावो च न सक्का निवारेतुं, ‘‘तयो आहारा’’ति (विभ. ९९३) च वचनतो कबळीकाराहारस्स तत्थ अभावो विञ्ञायति. तस्मा यथा पाळिया अविरोधो होति, तथा रूपगणना कातब्बा. एवञ्हि धम्मता न विलोमिता होतीति.

जातिउण्णायाति गब्भं फालेत्वा गहितउण्णायातिपि वदन्ति. सम्भवभेदोति अत्थिताभेदो. निज्झामतण्हिका किर निच्चं दुक्खातुरताय कामं सेवित्वा गब्भं न गण्हन्ति.

रूपीब्रह्मेसु ताव ओपपातिकयोनिकेसूति ओपपातिकयोनिकेहि रूपीब्रह्मे निद्धारेति. ‘‘संसेदजोपपातीसु अवकंसतो तिंसा’’ति एतं विवरन्तो आह ‘‘अवकंसतो पना’’तिआदि, तं पनेतं पाळिया न समेति. न हि पाळियं कामावचरानं संसेदजोपपातिकानं अघानकानं उपपत्ति वुत्ता. धम्महदयविभङ्गे (विभ. १००७) हि –

‘‘कामधातुया उपपत्तिक्खणे कस्सचि एकादसायतनानि पातुभवन्ति, कस्सचि दसायतनानि, कस्सचि अपरानि दसायतनानि, कस्सचि नवायतनानि, कस्सचि सत्तायतनानि पातुभवन्ती’’ति –

वुत्तं, न वुत्तं ‘‘अट्ठायतनानि पातुभवन्ती’’ति. तथा ‘‘दसायतनानि पातुभवन्ती’’ति तिक्खत्तुं वत्तब्बं सिया, अघानकउपपत्तिया विज्जमानाय तिक्खत्तुञ्च ‘‘नवायतनानि पातुभवन्ती’’ति, न च तं वुत्तं. एवं धातुपातुभावादिपञ्हेसु यमकेपि घानजिव्हाकायानं सहचारिता वुत्ताति.

चुतिपटिसन्धीनं खन्धादीहि अञ्ञमञ्ञं समानता अभेदो, असमानता भेदो. नयमुखमत्तं दस्सेत्वा वुत्तं अवुत्तञ्च सब्बं सङ्गण्हित्वा आह ‘‘अयं ताव अरूपभूमीसुयेव नयो’’ति. रूपारूपावचरानं उपचारस्स बलवताय ततो चवित्वा दुग्गतियं उपपत्ति नत्थीति ‘‘एकच्चसुगतिचुतिया’’ति आह. एकच्चदुग्गतिपटिसन्धीति एत्थ एकच्चग्गहणस्स पयोजनं मग्गितब्बं. अयं पनेत्थाधिप्पायो सिया – नानत्तकायनानत्तसञ्ञीसु वुत्ता एकच्चे विनिपातिका तिहेतुकादिपटिसन्धिका, तेसं तं पटिसन्धिं विनिपातभावेन दुग्गतिपटिसन्धीति गहेत्वा सब्बसुगतिचुतियाव सा पटिसन्धि होति, न एकच्चसुगतिचुतिया एवाति तंनिवत्तनत्थं एकच्चदुग्गतिग्गहणं कतं. अपायपटिसन्धि एव हि एकच्चसुगतिचुतिया होति, न सब्बसुगतिचुतिया. अथ वा दुग्गतिपटिसन्धि दुविधा एकच्चसुगतिचुतिया अनन्तरा दुग्गतिचुतिया चाति. तत्थ पच्छिमं वज्जेत्वा पुरिमं एव गण्हितुं आह ‘‘एकच्चदुग्गतिपटिसन्धी’’ति. अहेतुकचुतिया सहेतुकपटिसन्धीति दुहेतुका तिहेतुका च योजेतब्बा. मण्डूकदेवपुत्तादीनं विय हि अहेतुकचुतिया तिहेतुकपटिसन्धिपि होतीति.

तस्स तस्स विपरीततो च यथायोगं योजेतब्बन्ति ‘‘एकच्चसुगतिचुतिया एकच्चदुग्गतिपटिसन्धी’’तिआदीसु भेदविसेसेसु ‘‘एकच्चदुग्गतिचुतिया एकच्चसुगतिपटिसन्धी’’तिआदिना यं यं युज्जति, तं तं योजेतब्बन्ति अत्थो. युज्जमानमत्तापेक्खनवसेन नपुंसकनिद्देसो कतो, योजेतब्बन्ति वा भावत्थो दट्ठब्बो. अमहग्गतबहिद्धारम्मणाय महग्गतअज्झत्तारम्मणातिआदीसु पन विपरीतयोजना न कातब्बा. न हि महग्गतअज्झत्तारम्मणाय चुतिया अरूपभूमीसु अमहग्गतबहिद्धारम्मणा पटिसन्धि अत्थि. चतुक्खन्धाय अरूपचुतिया पञ्चक्खन्धा कामावचरपटिसन्धीति एतस्स विपरियायो सयमेव योजितो. अतीतारम्मणचुतिया पच्चुप्पन्नारम्मणा पटिसन्धीति एतस्स च विपरियायो नत्थि एवाति. भेदविसेसो एव च एवं वित्थारेन दस्सितो, अभेदविसेसो पन एकेकस्मिं भेदे तत्थ तत्थेव चुतिपटिसन्धियोजनावसेन योजेतब्बो ‘‘पञ्चक्खन्धाय कामावचराय पञ्चक्खन्धा कामावचरा…पे… अवितक्कअविचाराय अवितक्कअविचारा’’ति, चतुक्खन्धाय पन चतुक्खन्धा सयमेव योजिता. एतेनेव नयेन सक्का ञातुन्ति पञ्चक्खन्धादीसु अभेदविसेसो न दस्सितोति. ततो हेतुं विनाति तत्थ हेतुं विना.

अङ्गपच्चङ्गसन्धीनं बन्धनानि अङ्गपच्चङ्गसन्धिबन्धनानि, तेसं छेदकानं. निरुद्धेसु चक्खादीसूति अतिमन्दभावूपगमनं सन्धाय वुत्तन्ति वेदितब्बं. पञ्चद्वारिकविञ्ञाणानन्तरम्पि हि पुब्बे चुति दस्सिता. यमके च (यम. १.आयतनयमक.१२०) –

‘‘यस्स चक्खायतनं निरुज्झति, तस्स मनायतनं निरुज्झतीति? आमन्ता. यस्स वा पन मनायतनं निरुज्झति, तस्स चक्खायतनं निरुज्झतीति? सचित्तकानं अचक्खुकानं चवन्तानं तेसं मनायतनं निरुज्झति, नो च तेसं चक्खायतनं निरुज्झति. सचक्खुकानं चवन्तानं तेसं मनायतनञ्च निरुज्झति, चक्खायतनञ्च निरुज्झती’’ति –

आदिना चक्खायतनादीनं चुतिचित्तेन सह निरोधो वुत्तोति. लद्धो अवसेसो अविज्जादिको विञ्ञाणस्स पच्चयो एतेनाति लद्धावसेसपच्चयो, सङ्खारो. अविज्जापटिच्छादितादीनवे तस्मिं कम्मादिविसये पटिसन्धिविञ्ञाणस्स आरम्मणभावेन उप्पत्तिट्ठानभूते तण्हाय अप्पहीनत्ता एव पुरिमुप्पन्नाय च सन्ततिया परिणतत्ता पटिसन्धिट्ठानाभिमुखं विञ्ञाणं निन्नपोणपब्भारं हुत्वा पवत्ततीति आह ‘‘तण्हा नामेती’’ति. सहजातसङ्खाराति चुतिआसन्नजवनविञ्ञाणसहजातचेतना, सब्बेपि वा फस्सादयो. तस्मिं पटिसन्धिट्ठाने कम्मादिविसये विञ्ञाणं खिपन्ति, खिपन्ता विय तस्मिं विसये पटिसन्धिवसेन विञ्ञाणपतिट्ठानस्स हेतुभावेन पवत्तन्तीति अत्थो.

तन्ति तं विञ्ञाणं, चुतिपटिसन्धितदासन्नविञ्ञाणानं सन्ततिवसेन विञ्ञाणन्ति उपनीतेकत्तं. तण्हाय नामियमानं…पे… पवत्ततीति नमनखिपनपुरिमनिस्सयजहनापरनिस्सयस्सादननिस्सयरहितपवत्तनानि सन्ततिवसेन तस्सेवेकस्स विञ्ञाणस्स होन्ति, न अञ्ञस्साति दस्सेति. सन्ततिवसेनाति च वदन्तो ‘‘तदेविदं विञ्ञाणं सन्धावति संसरति अनञ्ञ’’न्ति (म. नि. १.३९६) इदञ्च मिच्छागाहं पटिक्खिपति. सति हि नानत्तनये सन्ततिवसेन एकत्तनयो होतीति. ओरिमतीररुक्खविनिबद्धरज्जु विय पुरिमभवत्तभावविनिबन्धं कम्मादिआरम्मणं दट्ठब्बं, पुरिसो विय विञ्ञाणं, तस्स मातिकातिक्कमनिच्छा विय तण्हा, अतिक्कमनपयोगो विय खिपनकसङ्खारा. यथा च सो पुरिसो परतीरे पतिट्ठहमानो परतीररुक्खविनिबद्धं किञ्चि अस्सादयमानो अनस्सादयमानो वा केवलं पथवियं सबलपयोगेहेव पतिट्ठाति, एवमिदम्पि भवन्तरत्तभावविनिबद्धं हदयवत्थुनिस्सयं पञ्चवोकारभवे अस्सादयमानं चतुवोकारभवे अनस्सादयमानं वा केवलं आरम्मणसम्पयुत्तकम्मेहेव पवत्तति. तत्थ अस्सादयमानन्ति पापुणन्तं, पटिलभमानन्ति अत्थो.

भवन्तरादिपटिसन्धानतोति भवन्तरस्स आदिसम्बन्धनतो, भवन्तरादयो वा भवयोनिगतिविञ्ञाणट्ठितिसत्तावासन्तरा, तेसं पटिसन्धानतोति अत्थो. कम्मन्ति पटिसन्धिजनकं कम्मं. सङ्खाराति चुतिआसन्नजवनविञ्ञाणसहगता खिपनकसङ्खारा.

सद्दादिहेतुकाति एत्थ पटिघोसो सद्दहेतुको, पदीपो पदीपन्तरादिहेतुको, मुद्दा लञ्छनहेतुका, छाया आदासादिगतमुखादिहेतुका. अञ्ञत्र अगन्त्वा होन्तीति सद्दादिपच्चयदेसं अगन्त्वा सद्दादिहेतुका होन्ति ततो पुब्बे अभावा, एवमिदम्पि पटिसन्धिविञ्ञाणं न हेतुदेसं गन्त्वा तंहेतुकं होति ततो पुब्बे अभावा, तस्मा न इदं हेतुदेसतो पुरिमभवतो आगतं पटिघोसादयो विय सद्दादिदेसतो, नापि तत्थ हेतुना विना उप्पन्नं सद्दादीहि विना पटिघोसादयो वियाति अत्थो. अथ वा अञ्ञत्र अगन्त्वा होन्तीति पुब्बे पच्चयदेसे सन्निहिता हुत्वा ततो अञ्ञत्र गन्त्वा तप्पच्चया न होन्ति उप्पत्तितो पुब्बे अभावा, नापि सद्दादिपच्चया न होन्ति, एवमिदम्पीति वुत्तनयेन योजेतब्बं. एस नयोति बीजङ्कुरादीसु सब्बहेतुहेतुसमुप्पन्नेसु यथासम्भवं योजना कातब्बाति दस्सेति. इधापि हि हेतुहेतुसमुप्पन्नविञ्ञाणानं एकन्तमेकत्ते सति न मनुस्सगतिको देवगतिभूतो सिया, एकन्तनानत्ते न कम्मवतो फलं सिया. ततो ‘‘रत्तस्स बीजं, रत्तस्स फल’’न्तिआदिकस्स विय ‘‘भूतपुब्बाहं, भन्ते, रोहितस्सो नाम इसी’’तिआदिकस्स (सं. नि. १.१०७) वोहारस्स लोपो सिया, तस्मा एत्थ सन्तानबन्धे सति हेतुहेतुसमुप्पन्नेसु न एकन्तमेव एकता वा नानता वा उपगन्तब्बा. एत्थ च एकन्तएकतापटिसेधेन ‘‘सयंकतं सुखं दुक्ख’’न्ति इमं दिट्ठिं निवारेति, एकन्तनानतापटिसेधेन ‘‘परंकतं सुखं दुक्ख’’न्ति, हेतुहेतुसमुप्पन्नभाववचनेन ‘‘अधिच्चसमुप्पन्न’’न्ति. एत्थाति एकसन्ताने.

चतुमधुरअलत्तकरसादिभावना अम्बमातुलुङ्गादिबीजानं अभिसङ्खारो. एत्थ बीजं विय कम्मवा सत्तो, अभिसङ्खारो विय कम्मं, बीजस्स अङ्कुरादिप्पबन्धो विय सत्तस्स पटिसन्धिविञ्ञाणादिप्पबन्धो, तत्थुप्पन्नस्स मधुरस्स रत्तकेसरस्स वा फलस्स वा तस्सेव बीजस्स, ततो एव च अभिसङ्खारतो भावो विय कम्मकारकस्सेव सत्तस्स, तंकम्मतो एव च फलस्स भावो वेदितब्बो. बालसरीरे कतं विज्जापरियापुणनं सिप्पसिक्खनं ओसधप्पयोगो च न वुड्ढसरीरं गच्छन्ति. अथ च तंनिमित्तं विज्जापाटवं सिप्पजाननं अनामयता च वुड्ढसरीरे होति, न च तं अञ्ञस्स होति तंसन्ततिपरियापन्ने एव वुड्ढसरीरे उप्पज्जनतो, न च यथापयुत्तेन विज्जापरियापुणनादिना विना अञ्ञतो होति तदभावे अभावतो. एवमिधापि सन्ताने यं फलं, एतं नाञ्ञस्स, न च अञ्ञतोति योजेतब्बं. न अञ्ञतोति एतेन च सङ्खाराभावे फलाभावमेव दस्सेति, नाञ्ञपच्चयनिवारणं करोति.

यम्पि वुत्तं, तत्थ वदामाति वचनसेसो. तत्थ वा उपभुञ्जके असति सिद्धा भुञ्जकसम्मुतीति सम्बन्धो. फलतीति सम्मुति फलतिसम्मुति.

एवं सन्तेपीति असङ्कन्तिपातुभावे, तत्थ च यथावुत्तदोसपरिहरणे सति सिद्धेति अत्थो. पवत्तितो पुब्बेति कम्मायूहनक्खणतो पुब्बे. पच्छा चाति विपच्चनपवत्तितो पच्छा च. अविपक्कविपाका कतत्ता चे पच्चया, विपक्कविपाकानम्पि कतत्तं समानन्ति तेसम्पि फलावहता सियाति आसङ्कानिवत्तनत्थं आह ‘‘न च निच्चं फलावहा’’ति. न विज्जमानत्ता वा अविज्जमानत्ता वाति एतेन विज्जमानत्तं अविज्जमानत्तञ्च निस्साय वुत्तदोसेव परिहरति.

तस्सा पाटिभोगकिरियाय, भण्डकीणनकिरियाय, इणगहणादिकिरियाय वा करणमत्तं तंकिरियाकरणमत्तं. तदेव तदत्थनिय्यातने पटिभण्डदाने इणदाने च पच्चयो होति, अफलितनिय्यातनादिफलन्ति अत्थो.

अविसेसेनाति ‘‘तिहेतुको तिहेतुकस्सा’’तिआदिकं भेदं अकत्वाव सामञ्ञतो, पिण्डवसेनाति अत्थो. सब्बत्थ उपनिस्सयपच्चयो बलवकम्मस्स वसेन योजेतब्बो. ‘‘दुब्बलञ्हि उपनिस्सयपच्चयो न होती’’ति वक्खमानमेवेतं पट्ठानवण्णनायन्ति. अविसेसेनाति सब्बपुञ्ञाभिसङ्खारं सह सङ्गण्हाति. द्वादसाकुसलचेतनाभेदोति एत्थ उद्धच्चसहगता कस्मा गहिताति विचारेतब्बमेतं. एकस्स विञ्ञाणस्स तथेव पच्चयो पटिसन्धियं, नो पवत्तेति एकस्सेव पच्चयभावनियमो पटिसन्धियं, नो पवत्ते. पवत्ते हि सत्तन्नम्पि पच्चयोति अधिप्पायो. ‘‘तथा कामावचरदेवलोकेपि अनिट्ठा रूपादयो नत्थी’’ति वुत्तं, देवानं पन पुब्बनिमित्तपातुभावकाले मिलातमालादीनं अनिट्ठता कथं न सिया.

स्वेव द्वीसु भवेसूति एत्थ एकूनतिंसचेतनाभेदम्पि चित्तसङ्खारं चित्तसङ्खारभावेन एकत्तं उपनेत्वा ‘‘स्वेवा’’ति वुत्तं. तदेकदेसो पन कामावचरचित्तसङ्खारोव तेरसन्नं नवन्नञ्च पच्चयो दट्ठब्बो. एकदेसपच्चयभावेन हि समुदायो वुत्तोति.

यत्थ च वित्थारप्पकासनं कतं, ततो भवतो पट्ठाय मुखमत्तप्पकासनं कातुकामो आह ‘‘आदितो पट्ठाया’’ति. तेन ‘‘द्वीसु भवेसू’’तिआदि वुत्तं. ततियज्झानभूमिवसेनाति एतेन एकत्तकायएकत्तसञ्ञीसामञ्ञेन चतुत्थज्झानभूमि च असञ्ञारुप्पवज्जा गहिताति वेदितब्बा. यथासम्भवन्ति एकवीसतिया कामावचररूपावचरकुसलविपाकेसु चुद्दसन्नं पटिसन्धियं पवत्ते च, सत्तन्नं पवत्ते एव. अयं यथासम्भवो.

चतुन्नं विञ्ञाणानन्ति भवादयो अपेक्खित्वा वुत्तं, चतूसु अन्तोगधानं पन तिण्णं विञ्ञाणानं तीसु विञ्ञाणट्ठितीसु च पच्चयभावो योजेतब्बो, अविञ्ञाणके सत्तावासे सङ्खारपच्चया विञ्ञाणे अविज्जमानेपि तस्स सङ्खारहेतुकत्तं दस्सेतुं ‘‘अपिचा’’तिआदिमाह. एतस्मिञ्च मुखमत्तप्पकासने पुञ्ञाभिसङ्खारादीनं दुग्गतिआदीसु पवत्तियं कुसलविपाकादिविञ्ञाणानं पच्चयभावो भवेसु वुत्तनयेनेव विञ्ञायतीति न वुत्तोति वेदितब्बो.

विञ्ञाणपदनिद्देसवण्णना निट्ठिता.

नामरूपपदनिद्देसवण्णना

२२८. सुत्तन्ताभिधम्मेसु नामरूपदेसनाविसेसो देसनाभेदो. तयो खन्धाति एतं यदिपि पाळियं नत्थि, अत्थतो पन वुत्तमेव होतीति कत्वा वुत्तन्ति वेदितब्बं.

अण्डजानञ्च अभावकानन्ति योजेतब्बं. सन्ततिसीसानीति कलापसन्तानमूलानि. यदिपि विकाररूपानि पटिसन्धिक्खणे न सन्ति, लक्खणपरिच्छेदरूपानि पन सन्तीति तानि अपरिनिप्फन्नानि परमत्थतो विवज्जेन्तो आह ‘‘रूपरूपतो’’ति.

कामभवे पन यस्मा सेसओपपातिकानन्ति एत्थ किञ्चापि कामभवे ‘‘ओपपातिका’’ति वुत्ता न सन्ति, येन सेसग्गहणं सात्थकं भवेय्य, अण्डजगब्भसेय्यकेहि पन ओपपातिकसंसेदजा सेसा होन्तीति सेसग्गहणं कतन्ति वेदितब्बं. अथ वा ब्रह्मकायिकादिकेहि ओपपातिकेहि वुत्तेहि सेसे सन्धाय ‘‘सेसओपपातिकान’’न्ति आह. ते पन अरूपिनोपि सन्तीति ‘‘कामभवे’’ति वुत्तं, अपरिपुण्णायतनानं पन नामरूपं यथासम्भवं रूपमिस्सकविञ्ञाणनिद्देसे वुत्तनयेन सक्का धम्मगणनातो विञ्ञातुन्ति न वुत्तन्ति दट्ठब्बं.

अवकंसतो द्वे अट्ठकानेव उतुचित्तसमुट्ठानानि होन्तीति ससद्दकालं सन्धाय ‘‘उक्कंसतो द्विन्नं नवकान’’न्ति वुत्तं. पुब्बेति खन्धविभङ्गेति वदन्ति. तत्थ हि ‘‘एकेकचित्तक्खणे तिक्खत्तुं उप्पज्जमान’’न्ति वुत्तं. इधेव वा वुत्तं सन्ततिद्वयादिकं सत्तकपरियोसानं सन्धायाह ‘‘पुब्बे वुत्तं कम्मसमुट्ठानं सत्ततिविध’’न्ति, तं पनुप्पज्जमानं एकेकचित्तक्खणे तिक्खत्तुं उप्पज्जतीति इमिनाधिप्पायेन वुत्तं ‘‘एकेकचित्तक्खणे तिक्खत्तुं उप्पज्जमान’’न्ति. चतुद्दिसा ववत्थापिताति अञ्ञमञ्ञसंसट्ठसीसा मूलेन चतूसु दिसासु ववत्थापिता अञ्ञमञ्ञं आलिङ्गेत्वा ठिता भिन्नवाहनिका विय.

पञ्चवोकारभवे च पवत्तियन्ति रूपाजनककम्मजं पञ्चविञ्ञाणप्पवत्तिकालं सहजातविञ्ञाणपच्चयञ्च सन्धायाह. तदा हि ततो नाममेव होतीति, कम्मविञ्ञाणपच्चया पन सदापि उभयं होतीति सक्का वत्तुं, पच्छाजातविञ्ञाणपच्चया च रूपं उपत्थद्धं होतीति. असञ्ञेसूतिआदि कम्मविञ्ञाणपच्चयं सन्धाय वुत्तं, पञ्चवोकारभवे च पवत्तियन्ति भवङ्गादिजनककम्मतो अञ्ञेन रूपुप्पत्तिकालं निरोधसमापत्तिकालं भवङ्गादिउप्पत्तिकालतो अञ्ञकालञ्च सन्धाय वुत्तन्ति युत्तं. भवङ्गादिउप्पत्तिकाले हि तंजनकेनेव कम्मुना उप्पज्जमानं रूपं, सो च विपाको कम्मविञ्ञाणपच्चयो होतीति सक्का वत्तुं. सहजातविञ्ञाणपच्चयानपेक्खम्पि हि पवत्तियं कम्मेन पवत्तमानं रूपं नामञ्च न कम्मविञ्ञाणानपेक्खं होतीति. सब्बत्थाति पटिसन्धियं पवत्ते च. सहजातविञ्ञाणपच्चया नामरूपं, कम्मविञ्ञाणपच्चया च नामरूपञ्च यथासम्भवं योजेतब्बं. नामञ्च रूपञ्च नामरूपञ्च नामरूपन्ति एत्थ नामरूप-सद्दो अत्तनो एकदेसेन नाम-सद्देन नाम-सद्दस्स सरूपो, रूप-सद्देन च रूप-सद्दस्स, तस्मा ‘‘सरूपानं एकसेसो’’ति नामरूप-सद्दस्स ठानं इतरेसञ्च नामरूप-सद्दानं अदस्सनं दट्ठब्बं.

विपाकतो अञ्ञं अविपाकं. यतो द्विधा मतं, ततो युत्तमेव इदन्ति योजेतब्बं. कुसलादिचित्तक्खणेति आदि-सद्देन अकुसलकिरियचित्तक्खणे विय विपाकचित्तक्खणेपि विपाकाजनककम्मसमुट्ठानं सङ्गहितन्ति वेदितब्बं. विपाकचित्तक्खणे पन अभिसङ्खारविञ्ञाणपच्चया पुब्बे वुत्तनयेन उभयञ्च उपलब्भतीति तादिसविपाकचित्तक्खणवज्जनत्थं ‘‘कुसलादिचित्तक्खणे’’ति वुत्तं.

सुत्तन्तिकपरियायेनाति पट्ठाने रूपानं उपनिस्सयपच्चयस्स अवुत्तत्ता वुत्तं, सुत्तन्ते पन ‘‘यस्मिं सति यं होति, असति च न होति, सो तस्स उपनिस्सयो निदानं हेतु पभवो’’ति कत्वा ‘‘विञ्ञाणूपनिसं नामरूप’’न्ति रूपस्स च विञ्ञाणूपनिस्सयता वुत्ता. वनपत्थपरियाये च वनसण्डगामनिगमनगरजनपदपुग्गलूपनिस्सयो इरियापथविहारो, ततो च चीवरादीनं जीवितपरिक्खारानं कसिरेन च अप्पकसिरेन च समुदागमनं वुत्तं, न च वनसण्डादयो आरम्मणूपनिस्सयादिभावं इरियापथानं चीवरादिसमुदागमनस्स च भजन्ति, तस्मा विना अभावो एव च सुत्तन्तपरियायतो उपनिस्सयभावो दट्ठब्बो. नामस्स अभिसङ्खारविञ्ञाणं कम्मारम्मणपटिसन्धिआदिकाले आरम्मणपच्चयोव होतीति वत्तब्बमेव नत्थीति रूपस्सेव सुत्तन्तिकपरियायतो एकधा पच्चयभावो वुत्तो. ससंसयस्स हि रूपस्स तंपच्चयो होतीति वुत्ते नामस्स होतीति वत्तब्बमेव नत्थीति.

पवत्तस्स पाकटत्ता अपाकटं पटिसन्धिं गहेत्वा पुच्छति ‘‘कथं पनेत’’न्तिआदिना. सुत्ततो नामं, युत्तितो रूपं विञ्ञाणपच्चया होतीति जानितब्बं. युत्तितो साधेत्वा सुत्तेन तं दळ्हं करोन्तो ‘‘कम्मसमुट्ठानस्सपि ही’’तिआदिमाह. चित्तसमुट्ठानस्सेवाति चित्तसमुट्ठानस्स विय. यस्मा नामरूपमेव पवत्तमानं दिस्सति, तस्मा तदेव वदन्तेन अनुत्तरं धम्मचक्कं पवत्तितं. सुञ्ञतापकासनञ्हि धम्मचक्कप्पवत्तनन्ति अधिप्पायो. नामरूपमत्ततावचनेनेव वा पवत्तिया दुक्खसच्चमत्तता वुत्ता, दुक्खसच्चप्पकासनेन च तस्स समुदयो, तस्स च निरोधो, निरोधगामी च मग्गो पकासितो एव होति. अहेतुकस्स दुक्खस्स हेतुनिरोधा, अनिरुज्झनकस्स च अभावा, निरोधस्स च उपायेन विना अनधिगन्तब्बत्ताति चतुसच्चप्पकासनं धम्मचक्कप्पवत्तनं योजेतब्बं.

नामरूपपदनिद्देसवण्णना निट्ठिता.

सळायतनपदनिद्देसवण्णना

२२९. नियमतोति च इदं चतुन्नं भूतानं, छन्नं वत्थूनं, जीवितस्स च यथासम्भवं सहजातनिस्सयपुरेजातइन्द्रियादिना एकन्तेन सळायतनस्स पवत्तमानस्स पच्चयभावं सन्धाय वुत्तं. रूपायतनादीनं पन सहजातनिस्सयानुपालनभावो नत्थीति अग्गहणं वेदितब्बं. आरम्मणारम्मणपुरेजातादिभावो च तेसं न सन्ततिपरियापन्नानमेव, न च चक्खादीनं विय एकप्पकारेनेवाति अनियमतो पच्चयभावो. नियमतो…पे… जीवितिन्द्रियन्ति एवन्ति एत्थ एवं-सद्देन वा रूपायतनादीनम्पि सङ्गहो वेदितब्बो. छट्ठायतनञ्च सळायतनञ्च सळायतनन्ति एत्थ यदिपि छट्ठायतनसळायतन-सद्दानं सद्दतो सरूपता नत्थि, अत्थतो पन सळायतनेकदेसोव छट्ठायतनन्ति एकदेससरूपता अत्थीति एकदेससरूपेकसेसो कतोति वेदितब्बो. अत्थतोपि हि सरूपानं एकदेससरूपेकसेसं इच्छन्ति ‘‘वङ्को च कुटिलो च कुटिला’’ति, तस्मा अत्थतो एकदेससरूपानञ्च एकसेसेन भवितब्बन्ति.

अथ वा छट्ठायतनञ्च मनायतनञ्च छट्ठायतनन्ति वा, मनायतनन्ति वा, छट्ठायतनञ्च छट्ठायतनञ्च छट्ठायतनन्ति वा, मनायतनञ्च मनायतनञ्च मनायतनन्ति वा एकसेसं कत्वा चक्खादीहि सह ‘‘सळायतन’’न्ति वुत्तन्ति तमेव एकसेसं नाममत्तपच्चयस्स, नामरूपपच्चयस्स च मनायतनस्स वसेन कतं अत्थतो दस्सेन्तो आह ‘‘छट्ठायतनञ्च सळायतनञ्च सळायतनन्ति एवं कतेकसेसस्सा’’ति. यथावुत्तोपि हि एकसेसो अत्थतो छट्ठायतनञ्च सळायतनञ्चाति एवं कतो नाम होतीति. सब्बत्थ च एकसेसे कते एकवचननिद्देसो कतेकसेसानं सळायतनादिसद्दवचनीयतासामञ्ञवसेन कतोति दट्ठब्बो. अब्याकतवारे वक्खतीति किञ्चापि अकुसलवारे कुसलवारे च ‘‘नामपच्चया छट्ठायतन’’न्ति वुत्तं, सुत्तन्तभाजनीये पन विपाकछट्ठायतनमेव गहितन्ति अधिप्पायेन अब्याकतवारमेव साधकभावेन उदाहटन्ति दट्ठब्बं. पच्चयनये पन ‘‘छट्ठा होति तं अवकंसतो’’तिआदिना अविपाकस्सपि पच्चयो उद्धटो, सो निरवसेसं वत्तुकामताय उद्धटोति वेदितब्बो. इध सङ्गहितन्ति इध एकसेसनयेन सङ्गहितं, तत्थ अब्याकतवारे लोकियविपाकभाजनीये विभत्तन्ति वेदितब्बन्ति अधिप्पायो.

नेय्यन्ति ञेय्यं. उक्कंसावकंसोति एत्थ सत्तधा पच्चयभावतो उक्कंसो अट्ठधा पच्चयभावो, ततो पन नवधा ततो वा दसधाति अयं उक्कंसो, अवकंसो पन दसधा पच्चयभावतो नवधा पच्चयभावो, ततो अट्ठधा, ततो सत्तधाति एवं वेदितब्बो, न पन सत्तधा पच्चयभावतो एव द्वेपि उक्कंसावकंसा योजेतब्बा ततो अवकंसाभावतोति.

हदयवत्थुनो सहायं हुत्वाति एतेन अरूपे विय असहायं नामं न होति, हदयवत्थु च नामेन सह छट्ठायतनस्स पच्चयो होतीति एत्तकमेव दस्सेति, न पन यथा हदयवत्थु पच्चयो होति, तथा नामम्पीति अयमत्थो अधिप्पेतो. वत्थु हि विप्पयुत्तपच्चयो होति, न नामं, नामञ्च विपाकहेतादिपच्चयो होति, न वत्थूति. पवत्ते अरूपधम्मा कम्मजरूपस्स ठितिप्पत्तस्सेव पच्चया होन्ति, न उप्पज्जमानस्साति विप्पयुत्तअत्थिअविगता च पच्छाजातविप्पयुत्तादयो एव चक्खादीनं योजेतब्बा.

अवसेसमनायतनस्साति एत्थ ‘‘पञ्चक्खन्धभवे पना’’ति एतस्स अनुवत्तमानत्ता पञ्चवोकारभवे एव पवत्तमानं पञ्चविञ्ञाणेहि अवसेसमनायतनं वुत्तन्ति दट्ठब्बं. नामरूपस्स सहजातादिसाधारणपच्चयभावो सम्पयुत्तादिअसाधारणपच्चयभावो च यथासम्भवं योजेतब्बो.

सळायतनपदनिद्देसवण्णना निट्ठिता.

फस्सपदनिद्देसवण्णना

२३०. ‘‘छट्ठायतनपच्चया फस्सो’’ति अभिधम्मभाजनीयपाळि आरुप्पं सन्धाय वुत्ताति ‘‘छट्ठायतनपच्चया फस्सोति पाळिअनुसारतो’’ति आह. अज्झत्तन्ति ससन्ततिपरियापन्नमेव गण्हाति. तञ्हि ससन्ततिपरियापन्नकम्मनिब्बत्तं तादिसस्स फस्सस्स पच्चयो होति, रूपादीनि पन बहिद्धा अनुपादिन्नानि च फस्सस्स आरम्मणं होन्ति, न तानि चक्खादीनि विय ससन्ततिपरियापन्नकम्मकिलेसनिमित्तपवत्तिभावेन फस्सस्स पच्चयोति पठमाचरियवादे न गहितानि, दुतियाचरियवादे पन यथा तथा वा पच्चयभावे सति न सक्का वज्जेतुन्ति गहितानीति.

यदि सब्बायतनेहि एको फस्सो सम्भवेय्य, ‘‘सळायतनपच्चया फस्सो’’ति एकस्स वचनं युज्जेय्य. अथापि एकम्हा आयतना सब्बे फस्सा सम्भवेय्युं, तथापि सब्बायतनेहि सब्बफस्ससम्भवतो आयतनभेदेन फस्सभेदो नत्थीति तदभेदवसेन एकस्स वचनं युज्जेय्य, तथा पन असम्भवतो न युत्तन्ति चोदेति ‘‘न सब्बायतनेही’’तिआदिना. अञ्ञस्सपि वा असम्भवन्तस्स विधानस्स बोधनत्थमेव ‘‘नापि एकम्हा आयतना सब्बे फस्सा’’ति वुत्तं, ‘‘न सब्बायतनेहि एको फस्सो सम्भोती’’ति इदमेव पन एकफस्सवचनस्स अयुत्तदीपकं कारणन्ति वेदितब्बं. निदस्सनवसेन वा एतं वुत्तं, नापि एकम्हा आयतना सब्बे फस्सा सम्भोन्ति, एवं न सब्बायतनेहि एको फस्सो सम्भोति, तस्मा एकस्स वचनं अयुत्तन्ति. परिहारं पन अनेकायतनेहि एकफस्सस्स सम्भवतोति दस्सेन्तो ‘‘तत्रिदं विस्सज्जन’’न्तिआदिमाह. एकोपि अनेकायतनप्पभवो एकोपनेकायतनप्पभवो. छधापच्चयत्ते पञ्चविभावयेति एवं सेसेसुपि योजना. तथा चाति पच्चुप्पन्नानि रूपादीनि पच्चुप्पन्नञ्च धम्मायतनपरियापन्नं रूपरूपं सन्धाय वुत्तं. आरम्मणपच्चयमत्तेनाति तं सब्बं अपच्चुप्पन्नं अञ्ञञ्च धम्मायतनं सन्धाय वुत्तं.

फस्सपदनिद्देसवण्णना निट्ठिता.

वेदनापदनिद्देसवण्णना

२३१. ‘‘सेसान’’न्ति एत्थ सम्पटिच्छनस्स चक्खुसम्फस्सादयो पञ्च यदिपि अनन्तरादीहिपि पच्चया होन्ति, अनन्तरादीनं पन उपनिस्सये अन्तोगधत्ता सन्तीरणतदारम्मणानञ्च साधारणस्स तस्स वसेन ‘‘एकधा’’ति वुत्तं.

तेभूमकविपाकवेदनानम्पि सहजातमनोसम्फस्ससङ्खातो सो फस्सो अट्ठधा पच्चयो होतीति योजेतब्बं. पच्चयं अनुपादिन्नम्पि केचि इच्छन्तीति ‘‘या पना’’तिआदिना मनोद्वारावज्जनफस्सस्स पच्चयभावो वुत्तो, तञ्च मुखमत्तदस्सनत्थं दट्ठब्बं. एतेन नयेन सब्बस्स अनन्तरस्स अनानन्तरस्स च फस्सस्स तस्सा तस्सा विपाकवेदनाय उपनिस्सयता योजेतब्बाति.

वेदनापदनिद्देसवण्णना निट्ठिता.

तण्हापदनिद्देसवण्णना

२३२. ममत्तेनाति सम्पियायमानेन, अस्सादनतण्हायाति वुत्तं होति. तत्थ पुत्तो विय वेदना दट्ठब्बा, खीरादयो विय वेदनाय पच्चयभूता रूपादयो, खीरादिदायिका धाति विय रूपादिछळारम्मणदायका चित्तकारादयो छ. तत्थ वेज्जो रसायनोजावसेन तदुपत्थम्भितजीवितवसेन च धम्मारम्मणस्स दायकोति दट्ठब्बो. आरम्मणपच्चयो उप्पज्जमानस्स आरम्मणमत्तमेव होति, न उपनिस्सयो विय उप्पादकोति उप्पादकस्स उपनिस्सयस्सेव वसेन ‘‘एकधावा’’ति वुत्तं. उपनिस्सयेन वा आरम्मणूपनिस्सयो सङ्गहितो, तेन च आरम्मणभावेन तंसभावो अञ्ञोपि आरम्मणभावो दीपितो होतीति उपनिस्सयवसेनेव पच्चयभावो वुत्तोति वेदितब्बो.

यस्मा वातिआदिना न केवलं विपाकसुखवेदना एव, तिस्सोपि पन वेदना विपाका विसेसेन तण्हाय उपनिस्सयपच्चयो, अविसेसेन इतरा चाति दस्सेति. उपेक्खा पन सन्तत्ता, सुखमिच्चेव भासिताति तस्मा सापि भिय्यो इच्छनवसेन तण्हाय उपनिस्सयोति अधिप्पायो. उपेक्खा पन अकुसलविपाकभूता अनिट्ठत्ता दुक्खे अवरोधेतब्बा, इतरा इट्ठत्ता सुखेति सा दुक्खं विय सुखं विय च उपनिस्सयो होतीति सक्का वत्तुन्ति. ‘‘वेदनापच्चया तण्हा’’ति वचनेन सब्बस्स वेदनावतो पच्चयस्स अत्थिताय तण्हुप्पत्तिप्पसङ्गे तंनिवारणत्थमाह ‘‘वेदनापच्चया चापी’’तिआदि.

ननु ‘‘अनुसयसहाया वेदना तण्हाय पच्चयो होती’’ति वचनस्स अभावा अतिप्पसङ्गनिवत्तनं न सक्का कातुन्ति? न, वट्टकथाय पवत्तत्ता. वट्टस्स हि अनुसयविरहे अभावतो अनुसयसहितायेव पच्चयोति अत्थतो वुत्तमेतं होतीति. अथ वा ‘‘अविज्जापच्चया’’ति अनुवत्तमानत्ता अनुसयसहिताव पच्चयोति विञ्ञायति. ‘‘वेदनापच्चया तण्हा’’ति च एत्थ वेदनापच्चया एव तण्हा, न वेदनाय विनाति अयं नियमो विञ्ञायति, न वेदनापच्चया तण्हा होति एवाति, तस्मा अतिप्पसङ्गो नत्थि एवाति.

वुसीमतोति वुसितवतो, वुसितब्रह्मचरियवासस्साति अत्थो. वुस्सतीति वा ‘‘वुसी’’ति मग्गो वुच्चति, सो एतस्स वुत्थो अत्थीति वुसीमा. अग्गफलं वा परिनिट्ठितवासत्ता ‘‘वुसी’’ति वुच्चति, तं एतस्स अत्थीति वुसीमा.

तण्हापदनिद्देसवण्णना निट्ठिता.

उपादानपदनिद्देसवण्णना

२३३. सस्सतो अत्ताति इदं पुरिमदिट्ठिं उपादियमानं उत्तरदिट्ठिं निदस्सेतुं वुत्तं. यथा हि एसा दिट्ठि दळ्हीकरणवसेन पुरिमं उत्तरा उपादियति, एवं ‘‘नत्थि दिन्न’’न्तिआदिकापीति. अत्तग्गहणं पन अत्तवादुपादानन्ति न इदं दिट्ठुपादानदस्सनन्ति दट्ठब्बं. लोको चाति वा अत्तग्गहणविनिमुत्तं गहणं दिट्ठुपादानभूतं इध पुरिमदिट्ठिउत्तरदिट्ठिवचनेहि वुत्तन्ति वेदितब्बं. ‘‘धम्मसङ्खेपवित्थारे पन सङ्खेपतो तण्हादळ्हत्तं, सङ्खेपतो दिट्ठिमत्तमेव, वित्थारतो पना’’ति एवं धम्मसङ्खेपवित्थारतो सङ्खेपं वित्थारञ्च निद्धारेतीति. धम्मसङ्खेपवित्थारेति निद्धारणे भुम्मं दट्ठब्बं.

पकतिअणुआदीनं सस्सतगाहपुब्बङ्गमो, सरीरस्स उच्छेदग्गाहपुब्बङ्गमो च तेसं सामिभूतो कोचि सस्सतो उच्छिज्जमानो वा अत्ता अत्थीति अत्तग्गाहो कदाचि होतीति ‘‘येभुय्येना’’ति वुत्तं. येभुय्येन पठमं अत्तवादुपादानन्तिआदिना वा सम्बन्धो.

यदिपि भवरागजवनवीथि सब्बपठमं पवत्तति गहितप्पटिसन्धिकस्स भवनिकन्तिया पवत्तितब्बत्ता, सो पन भवरागो तण्हादळ्हत्तं न होतीति मञ्ञमानो न कामुपादानस्स पठमुप्पत्तिमाह. तण्हा कामुपादानन्ति पन विभागस्स अकरणे सब्बापि तण्हा कामुपादानन्ति, करणेपि कामरागतो अञ्ञापि तण्हा दळ्हभावं पत्ता कामुपादानन्ति तस्स अरहत्तमग्गवज्झता वुत्ता.

उप्पत्तिट्ठानभूता चित्तुप्पादा विसयो. पञ्चुपादानक्खन्धा आलयो, तत्थ रमतीति आलयरामा, पजा. तेनेव सा आलयरामता च सकसन्ताने परसन्ताने च पाकटा होतीति. उपनिस्सयवचनेन आरम्मणानन्तरपकतूपनिस्सया वुत्ताति अनन्तरपच्चयादीनम्पि सङ्गहो कतो होति.

उपादानपदनिद्देसवण्णना निट्ठिता.

भवपदनिद्देसवण्णना

२३४. फलवोहारेन कम्मभवो भवोति वुत्तोति उपपत्तिभवनिब्बचनमेव द्वयस्सपि साधारणं कत्वा वदन्तो आह ‘‘भवतीति भवो’’ति. भवं गच्छतीति निप्फादनफलवसेन अत्तनो पवत्तिकाले भवाभिमुखं हुत्वा पवत्ततीति अत्थो, निब्बत्तनमेव वा एत्थ गमनं अधिप्पेतं.

सञ्ञावतं भवो सञ्ञाभवोति एत्थ वन्तु-सद्दस्स लोपो दट्ठब्बो, तस्स वा अत्थे अकारं कत्वा ‘‘सञ्ञभवो’’तिपि पाठो. वोकिरीयति पसारीयति वित्थारीयतीति वोकारो, वोकिरणं वा वोकारो, सो एकस्मिं पवत्तत्ता एको वोकारोति वुत्तो, पदेसपसटुप्पत्तीति अत्थो.