२. हेतुचतुक्कवण्णना
२४४. अभावतोति भावाभावतो. यञ्हि जातिक्खणमत्तेयेव भवति, न ततो परं, तं जातिया अविगतपच्चयो सिया अविगतपच्चयनियमसब्भावतो. भवो पन यस्मा जातिक्खणतो परम्पि भवति, तस्मा न सो तस्सा अविगतपच्चयो होति. तेन वुत्तं ‘‘ततो उद्धं भावतोति अत्थो’’ति. भवेति भवपदे, भवे वा निप्फादेतब्बे. एस नयो जातिआदीसूति एत्थापि. ‘‘यथा पना’’तिआदिना ‘‘अविगतपच्चयस्स अभावतो, नियमाभावतो चा’’ति वुत्तानं हेतूनं वुत्तनयेन अब्यापिभावविभावनेन अकारणतं दस्सेति अयावभाविनो पच्चयुप्पन्नस्स, पच्चयधम्मस्स च अविगतपच्चयभावदस्सनतो. सङ्खारक्खन्धेतिआदि मग्गसोधनवसेन वुत्तं. तस्स परिहारं सयमेव वदति. सो खणो एतस्स अत्थीति तङ्खणिको, न तङ्खणिको अतङ्खणिको, तस्स सब्भावा, अयावभाविकसब्भावाति अत्थो. यथा पन हेतू होन्ति, तं दस्सेतुं ‘‘सङ्खतलक्खणानं पना’’तिआदिमाह.
एवन्ति एवं यथावुत्तनये सति, एवं सन्तेति अत्थो. ‘‘न हि…पे… अत्थी’’ति इमिना जातिआदीनं अविगतपच्चयवसेन पच्चयुप्पन्नभावो विय पच्चयभावोपि नत्थीति दस्सेति. तत्थ कारणमाह ‘‘असभावधम्मत्ता’’ति.
कथं पन असभावधम्मानं जातिआदीनं पच्चयुप्पन्नता, पच्चयता चाति आह ‘‘जायमानानं पना’’तिआदि. तस्साति जातिजरामरणस्स. वत्तब्बपदेसोति ‘‘ठपेत्वा’’ति वत्तब्बपदेसो. को पन सोति? यथावुत्तं नामं, नामरूपञ्च सङ्खारक्खन्धेन रूपक्खन्धेन च जरामरणानं सङ्गहितत्ता. ‘‘यो भवो जातिया पच्चयो’’ति एतेन भवसङ्गहितानिपि जातिआदीनि जातिया अप्पच्चयत्ता एव ‘‘ठपेत्वा’’ति न वुत्तानीति दस्सेति, पच्चयभावासङ्का एव नेसं तस्सा नत्थीति अधिप्पायो. तेनेव ठपेतब्बगहेतब्बविसेसे सतीति सासङ्कं वदति.
हेतुचतुक्कवण्णना निट्ठिता.