४. अञ्ञमञ्ञचतुक्कवण्णना
२४६. पच्चयुप्पन्नस्साति पच्चयुप्पन्नभाविनो. विसुं ठितस्साति भवेन असङ्गहितस्स. सप्पदेसमेव गहितं इध वेदनादिक्खन्धत्तयस्सेव अधिप्पेतत्ता निरुळ्हत्ता च. पच्चयुप्पन्नं ठपेत्वा पच्चयभूतंयेव नामं गहितं, अविगतपच्चयनियमाभावो विय भवे उपादानस्स अञ्ञमञ्ञपच्चयनियमाभावोति योजना. वुत्तनयेनाति ‘‘सङ्खतलक्खणानं पना’’तिआदिना वुत्तनयेन.
अञ्ञमञ्ञपच्चयो विय अञ्ञमञ्ञपच्चयोति अयमत्थो इधाधिप्पेतोति दस्सेन्तो ‘‘अञ्ञमञ्ञ…पे… अधिप्पेतो सिया’’ति आह. तथा च वदन्ति ‘‘अञ्ञमञ्ञञ्चेत्थ न पट्ठाने आगतअञ्ञमञ्ञवसेन गहेतब्ब’’न्ति. चक्खायतनुपचयादीनन्ति उपरूपरि चितानि विय उप्पन्नचक्खायतनादीनि, चक्खायतनादीनं वा उपत्थम्भकानि चक्खायतनुपचयादीनि.
अञ्ञमञ्ञचतुक्कवण्णना निट्ठिता.
सङ्खारादिमूलकनयमातिकावण्णना
२४७. यदिपि सामञ्ञतो गतविसेसो, तथापि सामञ्ञग्गहणेन नयगतो विसेसो सरूपतो दस्सितो होतीति ‘‘नामपच्चया अविज्जा’’ति वत्वापि नामविसेसानं तस्सा पच्चयभावो दस्सेतब्बोति आह ‘‘नामविसेसानं…पे… वुत्ता’’ति. ‘‘यदेव पन नाम’’न्तिआदि कस्मा वुत्तं, ननु नामग्गहणेन अग्गहितोपि जातिआदि भवग्गहणेन गहितोति दस्सितोवायमत्थोति चोदनं सन्धायाह ‘‘भवग्गहणेन चा’’तिआदि. इधापीति ‘‘भवपच्चया अविज्जा’’ति इधापि. न सियाति ‘‘अविज्जापच्चया अविज्जा’’ति वुत्तं न सिया. तस्माति यस्मा सामञ्ञचोदितं विसेसचोदितमेव न होति, तस्मा. सोति भवो. तेनाति सभावासभावधम्मसङ्गहणेन.
उपादानस्सपि भवेकदेसत्ता वुत्तं ‘‘उपादानपच्चया…पे… अग्गहिते’’ति. ‘‘भवपच्चया जाती’’ति इदं वचनं सन्धायाह ‘‘भवसद्दो…पे… वुच्चमानो’’ति. ‘‘नामपच्चया अविज्जा’’ति एत्थ पच्चयुप्पन्नं ठपेत्वा पच्चयस्स गहणतो अविज्जाविनिमुत्ता एव चत्तारो खन्धा नामसद्देन वुच्चन्तीति आह ‘‘न नामसद्दो निरवसेसबोधको’’ति. न चेत्थ एकंसतो कारणं मग्गितब्बं. येन भव-सद्दो निरवसेसबोधको, न नाम-सद्दोति आह ‘‘एवंसभावा हि एता निरुत्तियो’’ति. इमिना अधिप्पायेनाति भवसद्दो निरवसेसबोधको उपादिन्नचतुक्खन्धविसयत्ताति इमिना अधिप्पायेन. जायमानादिधम्मविकारभावतो जायमानादिक्खन्धपटिबद्धा जातिआदयो वुच्चेय्युं, न पन जातिआदिपटिबद्धा जायमानादिक्खन्धाति न एकचित्तक्खणे जातिआदीनं अविज्जाय पच्चयभावो सम्भवतीति इममत्थमाह ‘‘जायमानानं पना’’तिआदिना. नानाचित्तक्खणे पन जातिआदयो अविज्जाय उपनिस्सयपच्चयो होन्तीति ‘‘एकचित्तक्खणे’’ति विसेसितं. तेनेवाति असम्भवेनेव.
मातिकावण्णना निट्ठिता.
अकुसलनिद्देसवण्णना
२४८-९. तन्ति दिट्ठुपादानं. इतरस्साति कामुपादानस्स. तण्हागहणेनाति ‘‘तण्हापच्चया’’ति एत्थ तण्हागहणेन गहितत्ता. यदि एवं नामग्गहणेन गहिता तण्हा कस्मा पुन वुत्ताति आह ‘‘नामे विय विसेसपच्चयत्ताभावा’’ति. ‘‘नामपच्चया छट्ठायतन’’न्ति एत्थ हि कामतण्हापि नामे सङ्गहिताति नामस्स यथारहं छट्ठायतनस्स पच्चयभावो वुत्तोति अत्थि तत्थ विसेसपच्चयत्तं, उपादानस्स पन भवसङ्गहोपि अत्थीति ‘‘तण्हापच्चया उपादान’’न्ति एतेन ‘‘कामुपादानपच्चया भवो’’ति एतस्स नत्थेव विसेसोति वुत्तं ‘‘नामे विय विसेसपच्चयत्ताभावा’’ति. तण्हा एतिस्सा पच्चयोति तण्हापच्चया, दिट्ठि. भवस्स पच्चयभूताति दुविधस्सपि भवस्स कारणभूता. उभयेनपि उपादानस्स भवनिद्देसे ठपेतब्बतंयेव विभावेति. पच्चयुप्पन्नं पच्चयो च एकमेवाति ‘‘तण्हापच्चया उपादान’’न्ति एत्थ वुत्तपच्चयुप्पन्नं, ‘‘उपादानपच्चया भवो’’ति एत्थ वुत्तपच्चयो च एको एवत्थो, तस्मा पच्चयो विसुं पच्चयुप्पन्नतो भिन्नं कत्वा न विभत्तो.
२५२. उपत्थम्भकसमुट्ठापनपच्छाजातपच्चयवसेनाति उपत्थम्भकस्स चित्तसमुट्ठानरूपस्स समुट्ठापनवसेन, पच्छाजातपच्चयवसेन च.
२५४. पञ्चन्नन्ति चक्खायतनादीनं पञ्चन्नं. सहजातादिपच्चयोति सहजातनिस्सयअत्थिअविगतादिपच्चयो. वत्थुसङ्खातं रूपं. पुरेजातादिपच्चयोति पुरेजातनिस्सयविप्पयुत्तअत्थिअविगतपच्चयो. पच्छाजातादिपच्चयोति पच्छाजातविप्पयुत्तअत्थिअविगतपच्चयो. छट्ठस्स सहजातादीति आदि-सद्देन अञ्ञमञ्ञनिस्सयसम्पयुत्तअत्थिअविगतादयो गहिता.
२६४. यस्साति ‘‘यस्स च होती’’ति एत्थ वुत्तं ‘‘यस्सा’’ति पदं सन्धाय वुत्तं. तेनाह ‘‘होतीति योजेतब्ब’’न्ति.
२८०. तस्साति ‘‘बलवकिलेसभूताय विचिकिच्छाया’’ति (विभ. अट्ठ. २८०) पदस्स. तेनाति ‘‘तण्हाट्ठाने’’ति पदेन. चित्तुप्पादकण्डादीसूति आदि-सद्देन इमस्मिं पटिच्चसमुप्पादविभङ्गे सुत्तन्तभाजनीयादिं सङ्गण्हाति.
अकुसलनिद्देसवण्णना निट्ठिता.
कुसलाब्याकतनिद्देसवण्णना
३०६. सब्यापारानीति सउस्साहानि, विपाकधम्मानीति अत्थो. परिहीनं अविज्जाट्ठानं एतेसन्ति परिहीनाविज्जाट्ठाना.
सन्धायाति अधिप्पायं विभावेन्तो विय वदति, सरूपेनेव पन ‘‘न च चक्खुविञ्ञाणादीनि रूपं समुट्ठापेन्ती’’ति (विभ. अट्ठ. ३०६) अट्ठकथायं वुत्तं. नामरूपं न न लब्भतीति योजना.
कुसलाब्याकतनिद्देसवण्णना निट्ठिता.
अविज्जामूलककुसलनिद्देसवण्णना
३३४. कुसलफलेति कुसलविपाकपटिसन्धिविञ्ञाणस्स गहितत्ता तस्स सादुरसविसरुक्खबीजसदिसता वुत्ता.
यदिपि ‘‘सङ्खारहेतुक’’न्तिआदिना योजना लब्भति, अविगतचतुक्कादीनि पन न लब्भन्ति यथालाभयोजनाय दस्सितत्ता.
अविज्जामूलककुसलनिद्देसवण्णना निट्ठिता.
कुसलमूलकविपाकनिद्देसवण्णना
३४३. कम्मं विय पच्चयो होति विपाकभावतोति अधिप्पायो. विपाकस्स कम्मं पच्चयो होन्तं सातिसयं होतीति तस्स निप्परियायता, तंसम्पयुत्तानं परियायता सियाति अधिप्पायेन ‘‘परियायेन उपनिस्सयपच्चयोति वुत्तानी’’ति आह. ‘‘कुसलो धम्मो अब्याकतस्स धम्मस्स उपनिस्सयपच्चयेन पच्चयो (पट्ठा. १.१.४२३), अकुसलो धम्मो अब्याकतस्स धम्मस्स (पट्ठा. १.१.४२३), विपाकधम्मधम्मो नेवविपाकनविपाकधम्मधम्मस्स उपनिस्सयपच्चयेन पच्चयो’’ति (पट्ठा. १.३.१०३) पन वचनतो निप्परियायेन सब्बेपि कुसलाकुसला धम्मा विपाकस्स उपनिस्सयपच्चयो होतीति अयमत्थो दिस्सति. ‘‘कुसलमूलं अकुसलमूल’’न्ति इमेसं अन्वादेसोपि पच्चयसद्दापेक्खाय ‘‘एसा’’ति पुल्लिङ्गवसेन वुत्तोति दस्सेन्तो आह ‘‘एसाति…पे… योजेतब्ब’’न्ति.
‘‘मनसिकारोपी’’तिआदिना अप्पहीनाविज्जानम्पि किरियाय कुसलाकुसलमूलानि, अविज्जा च उपनिस्सया न होन्तीति दस्सेति. कम्मवट्टविपाकवट्टभूतानियेव सङ्खारविञ्ञाणानि पच्छिमनये अधिप्पेतानीति वुत्तं ‘‘किरियानि पन…पे… गच्छन्ती’’ति. तेसं पच्चयानं वसेन अनेकप्पकारतोति अधिप्पायोति योजना.
नवादिभेदानन्ति नवअट्ठसत्तछाति एवंपभेदानं. चतुन्नं चतुक्कानन्ति पुरिमनये पच्छिमनये च आगतानं यथालाभं चतुन्नं चतुन्नं चतुक्कानं. ‘‘कुसलाकुसलानं पन विपाके चा’’ति च-सद्देन कुसलाकुसले चाति समुच्चेतब्बोति आह ‘‘कुसल…पे… वत्तब्ब’’न्ति. मूलपदेकपच्चयतावसेनाति मूलपदस्स एकपच्चयभाववसेन उपनिस्सयपच्चयतावसेन. एकस्सेव नयस्साति कुसलाकुसलेसु अविज्जामूलकस्स, विपाकेसु कुसलाकुसलमूलकस्साति एवं एकस्सेव नयस्स वसेन. धम्मपच्चयभेदेति धम्मस्स पच्चयभूतस्स, पच्चयुप्पन्नस्स वा पच्चयभावेन भेदेति इममत्थं दस्सेन्तो ‘‘अविज्जादीन’’न्तिआदिं वत्वा पुन तमेव ‘‘तंतंचित्तुप्पादा’’तिआदिना पकारन्तरेन विभावेति.
कुसलमूलकविपाकनिद्देसवण्णना निट्ठिता.
अभिधम्मभाजनीयवण्णना निट्ठिता.
पटिच्चसमुप्पादविभङ्गवण्णना निट्ठिता.