१. हेतुपच्चयनिद्देसवण्णना
१. यो हेतुपच्चयोति उद्दिट्ठो, सो एवं वेदितब्बोति एतेन हेतुसङ्खातस्स पच्चयधम्मस्स हेतुसम्पयुत्तकतंसमुट्ठानरूपसङ्खातानं पच्चयुप्पन्नानं हेतुपच्चयेन पच्चयभावो हेतुपच्चयोति उद्दिट्ठोति. यो पन हेतुभावेन यथावुत्तो पच्चयधम्मो यथावुत्तानं पच्चयुप्पन्नानं पच्चयो होति, सो हेतुपच्चयोति उद्दिट्ठोति वेदितब्बोति दस्सेति. उभयथापि हेतुभावेन उपकारकता हेतुपच्चयोति उद्दिट्ठोति दस्सितं होति. एस नयो सेसपच्चयेसुपि. उपकारकता पन धम्मसभावो एव, न धम्मतो अञ्ञा अत्थीति. तथा तथा उपकारकं तं तं धम्मं दस्सेन्तो हि भगवा तं तं उपकारकतं दस्सेतीति.
हेतू हेतुसम्पयुत्तकानन्ति एत्थ पठमो हेतु-सद्दो पच्चत्तनिद्दिट्ठो पच्चयनिद्देसो. तेन एतस्स हेतुभावेन उपकारकता हेतुपच्चयताति दस्सेति. दुतियो पच्चयुप्पन्नविसेसनं. तेन न येसं केसञ्चि सम्पयुत्तकानं हेतुपच्चयभावेन पच्चयो होति, अथ खो हेतुना सम्पयुत्तानमेवाति दस्सेति. ननु च सम्पयुत्तसद्दस्स सापेक्खत्ता दुतिये हेतुसद्दे अविज्जमानेपि अञ्ञस्स अपेक्खितब्बस्स अनिद्दिट्ठत्ता अत्तनाव सम्पयुत्तकानं हेतुपच्चयेन पच्चयोति अयमत्थो विञ्ञायतीति? नायं एकन्तो. हेतुसद्दो हि पच्चत्तनिद्दिट्ठो ‘‘हेतुपच्चयेन पच्चयो’’ति एत्थेव ब्यावटो यदा गय्हति, तदा सम्पयुत्तविसेसनं न होतीति सम्पयुत्ता अविसिट्ठा ये केचि गहिता भवेय्युन्ति एवं सम्पयुत्तसद्देन अत्तनि एव ब्यावटेन हेतुसद्देन विसेसनेन विना येसं केसञ्चि सम्पयुत्तानं गहणं होतीति तं सन्धाय ‘‘अथापि…पे… अत्थो भवेय्या’’ति आह. ननु यथा ‘‘अरूपिनो आहारा सम्पयुत्तकानं धम्मान’’न्ति (पट्ठा. १.१.१५), ‘‘अरूपिनो इन्द्रिया सम्पयुत्तकान’’न्ति (पट्ठा. १.१.१६) च वुत्ते दुतियेन आहारग्गहणेन इन्द्रियग्गहणेन च विनापि आहारिन्द्रियसम्पयुत्तकाव गय्हन्ति, एवमिधापि सियाति? न, आहारिन्द्रियासम्पयुत्तस्स अभावतो. वज्जेतब्बाभावतो हि तत्थ दुतियआहारिन्द्रियग्गहणे असतिपि तंसम्पयुत्तकाव गय्हन्तीति तं न कतं, इध पन वज्जेतब्बं अत्थीति वत्तब्बं दुतियं हेतुग्गहणन्ति.
एवम्पि हेतू हेतुसम्पयुत्तकानन्ति एत्थ हेतुसम्पयुत्तकानं सो एव सम्पयुत्तकहेतूति विसेसनस्स अकतत्ता यो कोचि हेतु यस्स कस्सचि हेतुसम्पयुत्तकस्स हेतुपच्चयेन पच्चयोति आपज्जतीति? नापज्जति, पच्चत्तनिद्दिट्ठस्सेव हेतुस्स पुन सम्पयुत्तविसेसनभावेन वुत्तत्ता, एतदत्थमेव च विनापि दुतियेन हेतुसद्देन हेतुसम्पयुत्तभावे सिद्धेपि तस्स गहणं कतं. अथ वा असति दुतिये हेतुसद्दे हेतुसम्पयुत्तकानं हेतुपच्चयेन पच्चयो, न पन हेतूनन्ति एवम्पि गहणं सियाति तन्निवारणत्थं सो वुत्तो, तेन हेतुसम्पयुत्तभावं ये लभन्ति, तेसं सब्बेसं हेतूनं अञ्ञेसम्पि हेतुपच्चयेन पच्चयोति दस्सितं होति. यस्मा पन हेतुझानमग्गा पतिट्ठामत्तादिभावेन निरपेक्खा, न आहारिन्द्रिया विय सापेक्खा एव, तस्मा एतेस्वेव दुतियं हेतादिग्गहणं कतं. आहारिन्द्रिया पन आहरितब्बइसितब्बापेक्खा एव, तस्मा ते विनापि दुतियेन आहारिन्द्रियग्गहणेन अत्तना एव आहरितब्बे च इसितब्बे च आहारिन्द्रियभूते अञ्ञे च सम्पयुत्तके परिच्छिन्दन्तीति तं तत्थ न कतं, इध च दुतियेन हेतुग्गहणेन पच्चयुप्पन्नानं हेतुना पच्चयभूतेनेव सम्पयुत्तानं हेतूनं अञ्ञेसञ्च परिच्छिन्नत्ता पुन विसेसनकिच्चं नत्थीति पञ्हावारे ‘‘कुसला हेतू सम्पयुत्तकानं खन्धान’’न्तिआदीसु (पट्ठा. १.१.४०१) दुतियं हेतुग्गहणं न कतन्ति दट्ठब्बं.
निद्दिसितब्बस्स अपाकटत्ताति तं-सद्दो पुरिमवचनापेक्खो वुत्तस्सेव निद्देसो ‘‘रूपायतनं चक्खुविञ्ञाणधातुया तंसम्पयुत्तकान’’न्तिआदीसु (पट्ठा. १.१.२) पुरिमवचनेन निद्दिसितब्बे पाकटीभूते एव पवत्तति. एत्थ च पच्चत्तनिद्दिट्ठो हेतुसद्दो ‘‘हेतुपच्चयेन पच्चयो’’ति एत्थ ब्यावटो सम्पयुत्तसद्देन विय तं-सद्देनपि अनपेक्खनीयो अञ्ञो च कोचि निद्दिसितब्बप्पकासको वुत्तो नत्थि, तस्मा ‘‘तंसम्पयुत्तकान’’न्ति च न वुत्तन्ति अधिप्पायो.
‘‘हेतुसम्पयुत्तकान’’न्ति इमिना पन पच्चयुप्पन्नवचनेन असमत्तेन पच्चयुप्पन्नवचनन्तरापेक्खेन पुब्बे वुत्तेन तं-सद्देन निद्दिसितब्बं पाकटीकतं, तेन ‘‘तंसमुट्ठानान’’न्ति एत्थ तंगहणं कतन्ति. किं पन तस्मिं हेतुसम्पयुत्तकसद्दे तं-सद्देन निद्दिसितब्बं पाकटीभूतन्ति? येहि हेतूहि सम्पयुत्ता ‘‘हेतुसम्पयुत्तका’’ति वुत्ता, ते हेतू चेव सम्पयुत्तकविसेसनभूता तब्बिसेसिता च हेतुसम्पयुत्तका. तेनाह ‘‘ते हेतू चेवा’’तिआदि. अञ्ञथा ‘‘ते हेतू चेवा’’ति एतस्स पच्चत्तनिद्दिट्ठेन हेतुसद्देन सम्बन्धे सति यथा इध तेनेव तं-सद्देन निद्दिसितब्बा पाकटा, एवं पुब्बेपि भवितुं अरहन्तीति ‘‘निद्दिसितब्बस्स अपाकटत्ता ‘तंसम्पयुत्तकान’न्ति न वुत्त’’न्ति इदं न युज्जेय्याति. दुविधम्पि वा हेतुग्गहणं अपनेत्वा तंसद्दवचनीयतं चोदेति परिहरति च. तंसमुट्ठानानन्ति च हेतुसमुट्ठानानन्ति युत्तं. हेतू हि पच्चयाति.
चित्तजरूपं अजनयमानापीति पि-सद्देन जनयमानापि. यदि ‘‘चित्तसमुट्ठानान’’न्ति वचनेन पटिसन्धिक्खणे कटत्तारूपस्स अग्गहणतो तं न वुत्तं, सहजातपच्चयविभङ्गे चित्तचेतसिकानं तस्स कटत्तारूपस्स पच्चयभावो न वुत्तो भवेय्य. यदि च तत्थ चित्तसमुट्ठानानं पच्चयभावेन तंसमानलक्खणानं कटत्तारूपानम्पि पच्चयभावो निदस्सितो, एवमिधापि भवितब्बं. ‘‘चित्तसमुट्ठानान’’न्ति पन अवत्वा ‘‘तंसमुट्ठानान’’न्ति वचनं चित्तसमुट्ठानानं सब्बचित्तचेतसिकसमुट्ठानतादस्सनत्थं. एवंपकारेन हि तंसमुट्ठानवचनेन तत्थ तत्थ वुत्तं समुट्ठानवचनं विसेसितं होति. ननु ‘‘चित्तचेतसिका धम्मा चित्तसमुट्ठानान’’न्ति वचनेन चित्तसमुट्ठानानं चित्तचेतसिकसमुट्ठानता वुत्ताति? न वुत्ता. चित्तचेतसिकानं पच्चयभावो एव हि तत्थ वुत्तोति.
चित्तपटिबद्धवुत्तितायाति एतेनेव हेतुआदिपटिबद्धतञ्च दस्सेति. ‘‘यञ्च, भिक्खवे, चेतेति, यञ्च पकप्पेति, यञ्च अनुसेति, आरम्मणमेतं होति, विञ्ञाणस्स ठितिया आरम्मणे सति पतिट्ठा विञ्ञाणस्स होति, तस्मिं पतिट्ठिते विञ्ञाणे विरुळ्हे नामरूपस्स अवक्कन्ति होति, नामरूपपच्चया सळायतन’’न्ति (सं. नि. २.३९) इमस्मिम्पि सुत्ते पटिसन्धिनामरूपस्स विञ्ञाणपच्चयता वुत्ताति आह ‘‘तस्मिं पतिट्ठिते’’तिआदि.
पुरिमतरसिद्धाय पथविया बीजपतिट्ठानं विय पुरिमतरसिद्धे कम्मे तन्निब्बत्तस्सेव विञ्ञाणबीजस्स पतिट्ठानं कम्मस्स कटत्ता उप्पत्तीति वुत्तं होति. तेनाह – ‘‘कम्मं खेत्तं, विञ्ञाणं बीज’’न्ति. कस्स पन तं खेत्तं बीजञ्चाति? नामरूपङ्कुरस्स.
अयञ्च पनत्थोति पटिसन्धियं कम्मजरूपानं चित्तपटिबद्धवुत्तिता. ओकासवसेनेवाति नामरूपोकासवसेनेव. सो हि तस्स अत्थस्स ओकासोति. वत्थुरूपमत्तम्पीति वदन्तो वत्थुरूपस्स उपत्थम्भकानं सेसरूपानम्पि तदुपत्थम्भकभावेनेव अरूपधम्मानं पच्चयभावं दस्सेति, सहभवनमत्तं वा. तत्थ कायभावादिकलापानं कत्थचि अभावतो कत्थचि अभावाभावतो ‘‘वत्थुरूपमत्तम्पि विना’’ति आह. सस्सामिकेति एतस्सेव विसेसनत्थं ‘‘सराजके’’ति वुत्तं.
पवत्तियं कटत्तारूपादीनं पच्चयभावपटिबाहनतोति इदं कस्मा वुत्तं, ननु तेसं पच्चयभावप्पसङ्गोयेव नत्थि ‘‘हेतू सहजातान’’न्ति (पट्ठा. अट्ठ. १.१) वचनतो. न हि येसं हेतू सहजातपच्चयो न होन्ति, तानि हेतुसहजातानि नाम होन्ति. यदि सियुं, ‘‘कुसलं धम्मं सहजातो अब्याकतो धम्मो उप्पज्जति न हेतुपच्चया’’तिआदि च लब्भेय्य, न पन लब्भति, तस्मा न तानि हेतुसहजातानीति? सच्चमेतं, यो पन हेतूहि समानकालुप्पत्तिमत्तं गहेत्वा हेतुसहजातभावं मञ्ञेय्य, तस्सायं पसङ्गो अत्थीति इदं वुत्तन्ति दट्ठब्बं. भगवा पन वचनानं लहुगरुभावं न गणेति, बोधनेय्यानं पन अज्झासयानुरूपतो धम्मसभावं अविलोमेन्तो तथा तथा देसनं नियामेतीति न कत्थचि अक्खरानं बहुता वा अप्पता वा चोदेतब्बाति.
हेतुपच्चयनिद्देसवण्णना निट्ठिता.