पट्ठानपकरण-मूलटीका

गन्थारम्भवण्णना

दिब्बन्ति कामगुणादीहि कीळन्ति लळन्ति, तेसु वा विहरन्ति, विजयसमत्थतायोगेन पच्चत्थिके विजेतुं इच्छन्ति, इस्सरियट्ठानादिसक्कारदानग्गहणं तंतंअत्थानुसासनञ्च करोन्ता वोहरन्ति, पुञ्ञयोगानुभावप्पत्ताय जुतिया जोतन्ति, यथाभिलासितञ्च विसयं अप्पटिघातेन गच्छन्ति, यथिच्छितनिप्फादने सक्कोन्तीति वा देवा, देवनीया वा तंतंब्यसननित्थरणत्थिकेहि सरणं परायणन्ति गमनीया, अभित्थवनीया वा. सोभाविसेसयोगेन कमनीयाति वा देवा. ते तिविधा – सम्मुतिदेवा उपपत्तिदेवा विसुद्धिदेवाति. भगवा पन निरतिसयाय अभिञ्ञाकीळाय, उत्तमेहि दिब्बब्रह्मअरियविहारेहि, सपरसन्तानसिद्धाय पञ्चविधमारविजयिच्छानिप्फत्तिया, चित्तिस्सरियसत्तधनादिसम्मापटिपत्तिअवेच्चप्पसादसक्कारदानग्गहणसङ्खातेन धम्मसभावपुग्गलज्झासयानुरूपानुसासनीसङ्खातेन च वोहारातिसयेन, परमाय पञ्ञासरीरप्पभासङ्खाताय जुतिया, अनोपमाय च ञाणसरीरगतिया, मारविजयसब्बञ्ञुगुणपरहितनिप्फादनेसु अप्पटिहताय सत्तिया च समन्नागतत्ता सदेवकेन लोकेन सरणन्ति गमनीयतो, अभित्थवनीयतो, भत्तिवसेन कमनीयतो च सब्बे ते देवे तेहि गुणेहि अतिक्कन्तो अतिसयो वा देवोति देवातिदेवो. सब्बदेवेहि पूजनीयतरो देवोति वा देवातिदेवो, विसुद्धिदेवभावं वा सब्बञ्ञुगुणालङ्कारं पत्तत्ता अञ्ञदेवेहि अतिरेकतरो वा देवो देवातिदेवो. देवानन्ति उपपत्तिदेवानं तदा धम्मपटिग्गाहकानं. सक्कादीहि देवेहि पहारादअसुरिन्दादीहि दानवेहि च पूजितो. कायवचीसंयमस्स सीलस्स इन्द्रियसंवरस्स चित्तसंयमस्स समाधिस्स च पटिपक्खानं अच्चन्तपटिप्पस्सद्धिया सुद्धसंयमो.

इसिसत्तमोति चतुसच्चावबोधगतिया इसयोति सङ्ख्यं गतानं सतं पसत्थानं इसीनं अतिसयेन सन्तो पसत्थोति अत्थो. विपस्सीआदयो च उपादाय भगवा ‘‘सत्तमो’’ति वुत्तो. यतो विञ्ञाणं पच्चुदावत्तति, तं नामरूपं समुदयनिरोधनेन निरोधेसीति नामरूपनिरोधनो. अतिगम्भीरनयमण्डितदेसनं पट्ठानं नाम देसेसि पकरणन्ति सम्बन्धो.

गन्थारम्भवण्णना निट्ठिता.

पच्चयुद्देसवण्णना

‘‘के पन ते नया, किञ्च तं पट्ठानं नामा’’ति नयिदं पुच्छितब्बं. कस्मा? निदानकथायं पट्ठानसमानने अनुलोमादीनं नयानं पट्ठानस्स च दस्सितत्ताति इममत्थं विभावेन्तो ‘‘सम्मासम्बुद्धेन हि…पे… नामाति हि वुत्त’’न्ति तत्थ वुत्तं अट्ठकथापाळिं आहरि. तत्थ गाथात्थं अट्ठकथाधिप्पायञ्च परतो वण्णयिस्सामाति.

पट्ठाननामत्थो पन तिकपट्ठानादीनं तिकपट्ठानादिनामत्थो, इमस्स पकरणस्स चतुवीसतिसमन्तपट्ठानसमोधानता चेत्थ वत्तब्बा. एवञ्हि सङ्खेपतो पट्ठाने ञाते वित्थारो सुखविञ्ञेय्यो होतीति. तत्थ च नामत्थो पठमं वत्तब्बोति ‘‘तत्थ येसं…पे… नामत्थो ताव एवं वेदितब्बो’’ति वत्वा सब्बसाधारणस्स पट्ठाननामस्सेव ताव अत्थं दस्सेन्तो ‘‘केनट्ठेन पट्ठान’’न्तिआदिमाह. प-कारो हीति उपसग्गपदं दस्सेति. सो ‘‘पविभत्तेसु धम्मेसु, यं सेट्ठं तदुपागमुन्तिआदीसु विय नानप्पकारत्थं दीपेति. ननु पकारेहि विभत्ता पविभत्ताति प-इति उपसग्गो पकारत्थमेव दीपेति, न नानप्पकारत्थन्ति? न, तेसं पकारानं नानाविधभावतो. अत्थतो हि आपन्नं नानाविधभावं दस्सेतुं नाना-सद्दो वुत्तोति. तत्थ एकस्सपि धम्मस्स हेतुआदीहि अनेकपच्चयभावतो च एकेकस्स पच्चयस्स अनेकधम्मभावतो च नानप्पकारपच्चयता वेदितब्बा.

हेतुपच्चयादिवसेन विभत्तत्ताति एतेन धम्मसङ्गहादीसु वुत्ततो कुसलादिविभागतो सातिसयविभागतं पट्ठाननामलाभस्स कारणं दस्सेति. गोट्ठाति वजा. पट्ठितगावोति गतगावो. आगतट्ठानस्मिन्ति महासीहनादसुत्तं वदति. पवत्तगमनत्ता एत्थाति वचनसेसो. अथ वा गच्छति एत्थाति गमनं, सब्बञ्ञुतञ्ञाणस्स निस्सङ्गवसेन पवत्तस्स गमनत्ता गमनदेसभावतो एकेकं पट्ठानं नामाति अत्थो. तत्थ अञ्ञेहि गतिमन्तेहि अतिसययुत्तस्स गतिमतो गमनट्ठानभावदस्सनत्थं ‘‘सब्बञ्ञुतञ्ञाणस्सा’’ति वुत्तं. तस्स महावेगस्स पुरिसस्स पपातट्ठानं विय धम्मसङ्गणीआदीनं सासङ्गगमनट्ठानभावं इमस्स च महापथो विय निरासङ्गगमनट्ठानभावं दस्सेन्तो अतिसययुत्तगमनट्ठानभावो पट्ठाननामलाभस्स कारणन्ति दस्सेति.

तिकानन्ति तिकवसेन वुत्तधम्मानं. समन्ताति अनुलोमादीहि सब्बाकारेहिपि गतानि चतुवीसति होन्तीति अत्थो. एतस्मिं अत्थे चतुवीसतिसमन्तपट्ठानानीति ‘‘समन्तचतुवीसतिपट्ठानानी’’ति वत्तब्बे समन्तसद्दस्स परयोगं कत्वा वुत्तन्ति दट्ठब्बं. अथ वा समन्ता छ छ हुत्वाति एतेन अनुलोमादिसब्बकोट्ठासतो तिकादिछछभावं दस्सेति. तेन समन्तसद्दो तिकादिछछपट्ठानविसेसनं होति, न चतुवीसतिविसेसनं, तस्मा समन्ततो पट्ठानानि तानि चतुवीसतीति कत्वा ‘‘चतुवीसतिसमन्तपट्ठानानी’’ति वुत्तं. समन्ततो वा धम्मानुलोमादितिकादिपटिच्चवारादिपच्चयानुलोमादिहेतुमूलकादिप्पकारेहि पवत्तानि पट्ठानानि समन्तपट्ठानानि, अनूनेहि नयेहि पवत्तानीति वुत्तं होति. तानि पन चतुवीसति होन्ति. तेनेवाह ‘‘इमेसं चतुवीसतिया खुद्दकपट्ठानसङ्खातानं समन्तपट्ठानानं समोधानवसेना’’ति.

हेतु च सो पच्चयो चाति इमिना वचनेन हेतुनो अधिपतिपच्चयादिभूतस्स च गहणं सियाति तं निवारेन्तो आह ‘‘हेतु हुत्वा पच्चयो’’ति. एतेनपि सो एव दोसो आपज्जतीति पुनाह ‘‘हेतुभावेन पच्चयोति वुत्तं होती’’ति. तेन इध हेतु-सद्देन धम्मग्गहणं न कतं, अथ खो धम्मसत्तिविसेसो गहितोति दस्सेति. तस्स हि पच्चयसद्दस्स च समानाधिकरणतं सन्धाय ‘‘हेतु च सो पच्चयो चा’’ति, ‘‘हेतु हुत्वा पच्चयो’’ति च वुत्तं. एवञ्च कत्वा परतो पाळियं ‘‘हेतू हेतुसम्पयुत्त…पे… हेतुपच्चयेन पच्चयो’’तिआदिना (पट्ठा. १.१.१) तेन तेन हेतुभावादिउपकारेन तस्स तस्स धम्मस्स उपकारत्तं वुत्तं. अट्ठकथायं पन ‘‘यो हि धम्मो यं धम्मं अप्पच्चक्खाय तिट्ठति वा उप्पज्जति वा, सो तस्स पच्चयो’’ति ‘‘मूलट्ठेन उपकारको धम्मो हेतुपच्चयो’’तिच्चेवमादिना धम्मप्पधाननिद्देसेन धम्मतो अञ्ञा धम्मसत्ति नाम नत्थीति धम्मेहेव धम्मसत्तिविभावनं कतन्ति दट्ठब्बं. इधापि वा हेतु च सो पच्चयो चाति धम्मेनेव धम्मसत्तिं दस्सेति. न हि हेतुपच्चयोतिआदिको उद्देसो कुसलादिउद्देसो विय धम्मप्पधानो, अथ खो धम्मानं उपकारप्पधानोति. एतीति एतस्स अत्थो वत्ततीति, तञ्च उप्पत्तिट्ठितीनं साधारणवचनं. तेनेवाह – ‘‘तिट्ठति वा उप्पज्जति वा’’ति. कोचि हि पच्चयो ठितिया एव होति यथा पच्छाजातपच्चयो, कोचि उप्पत्तियायेव यथा अनन्तरादयो, कोचि उभयस्स यथा हेतुआदयोति.

उपकारकलक्खणोति च धम्मेन धम्मसत्तिउपकारं दस्सेतीति दट्ठब्बं. हिनोति पतिट्ठाति एत्थाति हेतु. अनेकत्थत्ता धातुसद्दानं हि-सद्दो मूल-सद्दो विय पतिट्ठत्थोति दट्ठब्बोति. हिनोति वा एतेन कम्मनिदानभूतेन उद्धं ओजं अभिहरन्तेन मूलेन विय पादपो तप्पच्चयं फलं गच्छति पवत्तति वुड्ढिं विरूळ्हिं आपज्जतीति हेतु. आचरियानन्ति रेवतत्थेरं वदति.

‘‘योनिसो, भिक्खवे, मनसिकरोतो अनुप्पन्ना चेव कुसला धम्मा उप्पज्जन्ति, उप्पन्ना च कुसला धम्मा अभिवड्ढन्ती’’तिआदीहि (अ. नि. १.६६-६७) कुसलभावस्स योनिसोमनसिकारपटिबद्धता सिद्धा होतीति आह ‘‘योनिसोमनसिकारपटिबद्धो कुसलभावो’’ति. एतेनेव अकुसलाब्याकतभावा कुसलभावो विय न हेतुपटिबद्धाति दस्सितं होति. यं पनेके मञ्ञेय्युं ‘‘अहेतुकहेतुस्स अकुसलभावो विय सहेतुकहेतूनं सभावतोव कुसलादिभावो अञ्ञेसं तंसम्पयुत्तानं हेतुपटिबद्धो’’ति, तस्स उत्तरं वत्तुं ‘‘यदि चा’’तिआदिमाह. अलोभो कुसलो वा सिया अब्याकतो वा, यदि अलोभो सभावतो कुसलो, कुसलत्ता अब्याकतो न सिया. अथ अब्याकतो, तंसभावत्ता कुसलो न सिया अलोभसभावस्स अदोसत्ताभावो विय. यस्मा पन उभयथापि सो होति, तस्मा यथा उभयथा होन्तेसु फस्सादीसु सम्पयुत्तेसु हेतुपटिबद्धकुसलादिभावं परियेसथ, न सभावतो, एवं हेतूसुपि कुसलादिता अञ्ञपटिबद्धा परियेसितब्बा, न सभावतोति. यं वुत्तं ‘‘सम्पयुत्तहेतूसु सभावतोव कुसलादिभावो’’ति, तं न युज्जति, सा पन परियेसियमाना योनिसोमनसिकारादिपटिबद्धा होतीति हेतूसु विय सम्पयुत्तेसुपि योनिसोमनसिकारादिपटिबद्धो कुसलादिभावो, न हेतुपटिबद्धोति सिद्धं होतीति अधिप्पायो.

आरभित्वापीति एत्थ पि-सद्देन इममत्थं दस्सेति – रूपायतनादिमत्ते यस्मिं किस्मिञ्चि एकस्मिं अट्ठत्वा ‘‘यं यं धम्मं आरब्भा’’ति अनियमेन सब्बरूपायतन…पे… धम्मायतनानञ्च आरम्मणपच्चयभावस्स वुत्तत्ता न कोचि धम्मो न होतीति.

‘‘छन्दवतो किं नाम न सिज्झती’’तिआदिकं पुरिमाभिसङ्खारूपनिस्सयं लभित्वा उप्पज्जमाने चित्ते छन्दादयो धुरभूता जेट्ठकभूता सयं सम्पयुत्तधम्मे साधयमाना हुत्वा पवत्तन्ति, तंसम्पयुत्तधम्मा च तेसं वसे वत्तन्ति हीनादिभावेन तदनुवत्तनतो, तेन ते अधिपतिपच्चया होन्ति. गरुकातब्बम्पि आरम्मणं तन्निन्नपोणपब्भारानं पच्चवेक्खणअस्सादमग्गफलानं अत्तनो वसे वत्तयमानं विय पच्चयो होति, तस्मायं अत्ताधीनानं पतिभावेन उपकारकता अधिपतिपच्चयताति दट्ठब्बा.

मनोविञ्ञाणधातूतिआदि चित्तनियमोति एत्थ आदि-सद्देन सन्तीरणानन्तरं वोट्ठब्बनं, चुतिअनन्तरा पटिसन्धीति यस्स यस्स चित्तस्स अनन्तरा यं यं चित्तं उप्पज्जति, तस्स तस्स तदनन्तरुप्पादनियमो तंतंसहकारीपच्चयविसिट्ठस्स पुरिमपुरिमचित्तस्सेव वसेन इज्झतीति दस्सेति. भावनाबलेन पन वारितत्ताति एत्थ यथा रुक्खस्स वेखे दिन्ने पुप्फितुं समत्थस्सेव पुप्फनं न होति, अगदवेखे पन अपनीते ताययेव समत्थताय पुप्फनं होति, एवमिधापि भावनाबलेन वारितत्ता समुट्ठापनसमत्थस्सेव असमुट्ठापनं, तस्मिञ्च अपगते ताययेव समत्थताय समुट्ठापनं होतीति अधिप्पायो.

ब्यञ्जनमत्ततोवेत्थ नानाकरणं पच्चेतब्बं, न अत्थतोति उपचयसन्ततिअधिवचननिरुत्तिपदानं विय सद्दत्थमत्ततो नानाकरणं, न वचनीयत्थतोति अधिप्पायो. तेनेव सद्दत्थविसेसं दस्सेतुं ‘‘कथ’’न्तिआदिमाह. तत्थ पुरिमपच्छिमानं निरोधुप्पादन्तराभावतो निरन्तरुप्पादनसमत्थता अनन्तरपच्चयभावो. रूपधम्मानं विय सण्ठानाभावतो पच्चयपच्चयुप्पन्नानं सहावट्ठानाभावतो च ‘‘इदमितो हेट्ठा उद्धं तिरिय’’न्ति विभागाभावा अत्तना एकत्तमिव उपनेत्वा सुट्ठु अनन्तरभावेन उप्पादनसमत्थता समनन्तरपच्चयता.

उप्पादनसमत्थताति च अब्यापारत्ता धम्मानं यस्मिं यदाकारे निरुद्धे वत्तमाने वा सति तंतंविसेसवन्ता धम्मा होन्ति, तस्स सोव आकारो वुच्चतीति दट्ठब्बो. धम्मानं पवत्तिमेव च उपादाय कालवोहारोति निरोधा वुट्ठहन्तस्स नेवसञ्ञानासञ्ञायतनफलसमापत्तीनं असञ्ञसत्ता चवन्तस्स पुरिमचुतिपच्छिमपटिसन्धीनञ्च निरोधुप्पादनिरन्तरताय कालन्तरता नत्थीति दट्ठब्बा. न हि तेसं अन्तरा अरूपधम्मानं पवत्ति अत्थि, यं उपादाय कालन्तरता वुच्चेय्य, न च रूपधम्मप्पवत्ति अरूपधम्मप्पवत्तिया अन्तरं करोति अञ्ञसन्तानत्ता. रूपारूपधम्मसन्ततियो हि द्वे अञ्ञमञ्ञं विसदिससभावत्ता अञ्ञमञ्ञोपकारभावेन वत्तमानापि विसुंयेव होन्ति. एकसन्ततियञ्च पुरिमपच्छिमानं मज्झे वत्तमानं तंसन्ततिपरियापन्नताय अन्तरकारकं होति. तादिसञ्च कञ्चि नेवसञ्ञानासञ्ञायतनफलसमापत्तीनं मज्झे नत्थि, न च अभावो अन्तरकारको होति अभावत्तायेव, तस्मा जवनानन्तरस्स जवनस्स विय, भवङ्गानन्तरस्स भवङ्गस्स विय च निरन्तरता सुट्ठु च अनन्तरता होतीति तथा उप्पादनसमत्थता नेवसञ्ञानासञ्ञायतनचुतीनम्पि दट्ठब्बा. उप्पत्तिया पच्चयभावो चेत्थ अनन्तरपच्चयादीनं पाकटोति उप्पादनसमत्थताव वुत्ता. पच्चुप्पन्नानं पन धम्मानं पुब्बन्तापरन्तपरिच्छेदेन गहितानं ‘‘उप्पज्जती’’ति वचनं अलभन्तानं ‘‘अतीतो धम्मो पच्चुप्पन्नस्स धम्मस्स अनन्तरपच्चयेन पच्चयो’’तिआदिना (पट्ठा. २.१८.५) अनन्तरादिपच्चयभावो वुत्तोति न सो उप्पत्तियंयेवाति विञ्ञायति. न हि कुसलादिग्गहणं विय पच्चुप्पन्नग्गहणं अपरिच्छेदं, यतो उप्पत्तिमत्तसमङ्गिनोयेव च गहणं सिया, तेनेव च अतीतत्तिके पटिच्चवारादयो न सन्तीति.

उप्पज्जमानोव सहुप्पादभावेनाति एत्थापि उप्पत्तिया पच्चयभावेन पाकटेन ठितियापि पच्चयभावं निदस्सेतीति दट्ठब्बं, पच्चयुप्पन्नानं पन सहजातभावेन उपकारकता सहजातपच्चयताति.

अत्तनो उपकारकस्स उपकारकता अञ्ञमञ्ञपच्चयता, उपकारकता च अञ्ञमञ्ञतावसेनेव दट्ठब्बा, न सहजातादिवसेन. सहजातादिपच्चयो होन्तोयेव हि कोचि अञ्ञमञ्ञपच्चयो न होति, न च पुरेजातपच्छाजातभावेहि उपकारकस्स उपकारका वत्थुखन्धा अञ्ञमञ्ञपच्चया होन्तीति.

तरुआदीनं पथवी विय अधिट्ठानाकारेन पथवीधातु सेसधातूनं, चक्खादयो च चक्खुविञ्ञाणादीनं उपकारका चित्तकम्मस्स पटादयो विय निस्सयाकारेन खन्धादयो तंतंनिस्सयानं खन्धादीनं.

तदधीनवुत्तिताय अत्तनो फलेन निस्सितोति यं किञ्चि कारणं निस्सयोति वदति. तत्थ यो भुसो, तं उपनिस्सयोति निद्धारेति.

पकतोति एत्थ प-कारो उपसग्गो, सो अत्तनो फलस्स उप्पादने समत्थभावेन सुट्ठुकततं दीपेति. तथा च कतं अत्तनो सन्ताने कतं होतीति आह ‘‘अत्तनो सन्ताने’’ति. करणञ्च दुविधं निप्फादनं उपसेवनञ्चाति दस्सेतुं ‘‘निप्फादितो वा’’तिआदिमाह. तत्थ उपसेवितो वाति एतेन कायअल्लीयापनवसेन उपभोगूपसेवनं विजाननादिवसेन आरम्मणूपसेवनञ्च दस्सेतीति दट्ठब्बं. तेन अनागतानम्पि चक्खुसम्पदादीनं आरम्मणूपसेवनेन यथापटिसेवितानं पकतूपनिस्सयता वुत्ता होति.

यथा पच्छाजातेन विना सन्तानाविच्छेदहेतुभावं अगच्छन्तानं धम्मानं ये पच्छाजाताकारेन उपकारका, तेसं सा विप्पयुत्ताकारादीहि विसिट्ठा उपकारकता पच्छाजातपच्चयता, तथा निस्सयारम्मणाकारादीहि विसिट्ठा पुरेजातभावेन विना उपकारकभावं अगच्छन्तानं वत्थारम्मणानं पुरेजाताकारेन उपकारकता पुरेजातपच्चयता, एवं सब्बत्थ पच्चयानं पच्चयन्तराकारविसिट्ठा उपकारकता योजेतब्बा.

गिज्झपोतकसरीरानं आहारासाचेतना वियाति एतेन मनोसञ्चेतनाहारवसेन पवत्तमानेहि अरूपधम्मेहि रूपकायस्स उपत्थम्भितभावं दस्सेति. तेनेव ‘‘आहारासा विया’’ति अवत्वा चेतनागहणं करोति.

कुसलादिभावेन अत्तना सदिसस्स पयोगेन करणीयस्स पुनप्पुनं करणं पवत्तनं आसेवनट्ठो, अत्तसदिससभावतापादनं वासनं वा. गन्थादीसु पुरिमापुरिमाभियोगो वियाति पुरिमा पुरिमा आसेवना वियाति अधिप्पायो.

चित्तप्पयोगो चित्तकिरिया, आयूहनन्ति अत्थो. यथा हि कायवचीपयोगो विञ्ञत्ति, एवं चित्तप्पयोगो चेतना. सा ताय उप्पन्नकिरियताविसिट्ठे सन्ताने सेसपच्चयसमागमे पवत्तमानानं विपाककटत्तारूपानम्पि तेनेव किरियभावेन उपकारिका होति. तस्स हि किरियभावस्स पवत्तत्ता तेसं पवत्ति, न अञ्ञथाति. सहजातानं पन तेन उपकारिकाति किं वत्तब्बन्ति.

निरुस्साहसन्तभावेनाति एतेन सउस्साहेहि विपाकधम्मधम्मेहि कुसलाकुसलेहि सारम्मणादिभावेन सदिसविपाकभावं दस्सेति. सो हि विपाकानं पयोगेन असाधेतब्बताय पयोगेन अञ्ञथा वा सेसपच्चयेसु सिद्धेसु कम्मस्स कटत्तायेव सिद्धितो निरुस्साहो सन्तभावो होति, न किलेसवूपसमसन्तभावो, तथासन्तसभावतोयेव भवङ्गादयो दुविञ्ञेय्या. पञ्चद्वारेपि हि जवनप्पवत्तिया रूपादीनं गहितता विञ्ञायति, अभिनिपातसम्पटिच्छनसन्तीरणमत्ता पन विपाका दुविञ्ञेय्यायेव. निरुस्साहसन्तभावायाति निरुस्साहसन्तभावत्थाय. एतेन तप्पच्चयवतं अविपाकानम्पि विपाकानुकुलं पवत्तिं दस्सेति.

सतिपि जनकत्ते उपत्थम्भकत्तं आहारानं पधानकिच्चन्ति आह ‘‘रूपारूपानं उपत्थम्भकत्तेना’’ति. उपत्थम्भकत्तञ्हि सतिपि जनकत्ते अरूपीनं आहारानं आहारजरूपसमुट्ठापकरूपाहारस्स च होति, असतिपि चतुसमुट्ठानिकरूपूपत्थम्भकरूपाहारस्स, असति पन उपत्थम्भकत्ते आहारानं जनकत्तं नत्थीति उपत्थम्भकत्तं पधानं. जनयमानोपि हि आहारो अविच्छेदवसेन उपत्थम्भयमानोयेव जनेतीति उपत्थम्भनभावो आहारभावोति.

अधिपतियट्ठेनाति एत्थ न अधिपतिपच्चयधम्मानं विय पवत्तिनिवारके अभिभवित्वा पवत्तनेन गरुभावो अधिपतियट्ठो, अथ खो दस्सनादिकिच्चेसु चक्खुविञ्ञाणादीहि जीवने जीवन्तेहि सुखितादिभावे सुखितादीहि अधिमोक्खपग्गहुपट्ठानाविक्खेपजाननेसु अनञ्ञातञ्ञस्सामीति पवत्तियं आजानने अञ्ञातावीभावे च सद्धादिसहजातेहीति एवं तंतंकिच्चेसु चक्खादिपच्चयेहि चक्खादीनं अनुवत्तनीयता. तेसु तेसु हि किच्चेसु चक्खादीनं इस्सरियं तप्पच्चयानञ्च तदनुवत्तनेन तत्थ पवत्तीति. इत्थिपुरिसिन्द्रियानं पन यदिपि लिङ्गादीहि अनुवत्तनीयता अत्थि, सा पन न पच्चयभावतो. यथा हि जीविताहारा येसं पच्चया होन्ति, ते तेसं अनुपालकउपत्थम्भका अत्थि, अविगतपच्चयभूता च होन्ति, न एवं इत्थिपुरिसभावा लिङ्गादीनं केनचि पकारेन उपकारका होन्ति, केवलं पन यथासकेहेव पच्चयेहि पवत्तमानानं लिङ्गादीनं यथा इत्थादिग्गहणस्स पच्चयभावो होति, ततो अञ्ञेनाकारेन तंसहितसन्ताने अप्पवत्तितो लिङ्गादीहि अनुवत्तनीयता इन्द्रियता च तेसं वुच्चति, तस्मा न तेसं इन्द्रियपच्चयभावो वुत्तो. चक्खादयो अरूपधम्मानंयेवाति एत्थ सुखदुक्खिन्द्रियानिपि चक्खादिग्गहणेन गहितानीति दट्ठब्बानि.

लक्खणारम्मणूपनिज्झानभूतानं वितक्कादीनं वितक्कनादिवसेन आरम्मणं उपगन्त्वा निज्झानं पेक्खनं, चिन्तनं वा वितक्कादीनंयेव साधारणो ब्यापारो उपनिज्झायनट्ठो. ठपेत्वा सुखदुक्खवेदनाद्वयन्ति सुखिन्द्रियदुक्खिन्द्रियद्वयं ठपेत्वाति अधिप्पायो. ‘‘सब्बानिपी’’ति वत्वा ‘‘सत्तझानङ्गानी’’ति वचनेन अझानङ्गानं उपेक्खाचित्तेकग्गतानं निवत्तनं कतन्ति दट्ठब्बं. यदि एवं ‘‘सत्त झानङ्गानी’’ति एतेनेव सिद्धे ‘‘ठपेत्वा सुखदुक्खवेदनाद्वय’’न्ति कस्मा वुत्तं? वेदनाभेदेसु पञ्चसु सुखदुक्खद्वयस्स एकन्तेन अझानङ्गत्तदस्सनत्थं झानङ्गट्ठाने निद्दिट्ठत्ता. सतिपि वा झानङ्गवोहारे वेदनाभेदद्वयस्स एकन्तेन झानपच्चयत्ताभावदस्सनत्थं. उपेक्खाचित्तेकग्गतानं पन यदिपि झानपच्चयत्ताभावो अत्थि, झानपच्चयभावो पन न नत्थीति ‘‘सब्बानिपि सत्त झानङ्गानी’’ति एत्थ गहणं कतं. तत्थ ‘‘सब्बानिपी’’ति वचनं सब्बकुसलादिभेदसङ्गण्हनत्थं, न पन सब्बचित्तुप्पादगतसङ्गण्हनत्थन्ति दट्ठब्बं.

यतो ततो वाति सम्मा वा मिच्छा वाति अत्थो. एते पन द्वेपि झानमग्गपच्चया अहेतुकचित्तेसु न लब्भन्तीति इदं अहेतुकचित्तेसु न लब्भन्ति, न सहेतुकचित्तेसूति सहेतुकचित्तेसु अलाभाभावदस्सनत्थं वुत्तं, न अहेतुकचित्तेसु लाभाभावदस्सनत्थन्ति. एवं अत्थे गय्हमाने अहेतुकचित्तेसु कत्थचि कस्सचि लाभो न वारितोति एत्तकमेव विञ्ञायेय्य, न सवितक्काहेतुकचित्तेसु झानपच्चयस्सेव अलाभाभावदस्सनत्थं कतन्ति. अहेतुकचित्तेसु वा लाभाभावदस्सनत्थे पन इमस्मिं वचने सवितक्काहेतुकचित्तेसु झानपच्चयस्स लाभाभावो आपज्जति, तस्मा येन अलाभेन धम्मसङ्गणियं मनोधातुआदीनं सङ्गहसुञ्ञतवारेसु झानं न उद्धटं, तं अलाभं सन्धाय एस झानपच्चयस्सपि अहेतुकचित्तेसु अलाभो वुत्तोति वेदितब्बो. यथा हि सहेतुकेसु वितक्कादीनं सहजाते संकड्ढित्वा एकत्तगतभावकरणं उपनिज्झायनब्यापारो बलवा, न तथा अहेतुकचित्तेसु होति. इमस्मिं पन पकरणे दुब्बलम्पि उपनिज्झायनं यदिपि किञ्चिमत्तम्पि अत्थि, तेन उपकारकता होतीति सवितक्काहेतुकचित्तेसुपि झानपच्चयो वुत्तोव, तस्मा ये एवं पठन्ति ‘‘न एते पन द्वेपि झानमग्गपच्चया यथासङ्ख्यं द्विपञ्चविञ्ञाणअहेतुकचित्तेसु लब्भन्ती’’ति, तेसं सो पाठो सुन्दरतरो, इमस्स पकरणस्सायं अत्थवण्णना, न धम्मसङ्गणियाति.

समं पकारेहि युत्तताय एकीभावोपगमेन विय उपकारकता सम्पयुत्तपच्चयता.

युत्तानम्पि सतं विप्पयुत्तभावेन नानत्तूपगमेन उपकारकता विप्पयुत्तपच्चयता. न हि वत्थुसहजातपच्छाजातवसेन अयुत्तानं रूपादीनं आरम्मणादिभावेन उपकारकानं विप्पयुत्तानं विप्पयुत्तपच्चयता अत्थीति. रूपानं पन रूपेहि सतिपि अविनिब्भोगे विप्पयोगोयेव नत्थीति न तेसं विप्पयुत्तपच्चयता. वुत्तञ्हि ‘‘चतूहि सम्पयोगो चतूहि विप्पयोगो’’ति (धातु. ३).

पच्चुप्पन्नलक्खणेनाति पच्चुप्पन्नसभावेन. तेन ‘‘अत्थि मे पापकम्मं कत’’न्ति (पारा. ३८), ‘‘अत्थेकच्चो पुग्गलो अत्तहिताय पटिपन्नो’’ति (पु. प. मातिका ४.२४) च एवमादीसु वुत्तं निब्बत्तउपलब्भमानतालक्खणं अत्थिभावं निवारेति. सतिपि जनकत्ते उपत्थम्भकप्पधाना अत्थिभावेन उपकारकताति आह ‘‘उपत्थम्भकत्तेना’’ति. इदञ्च उपत्थम्भकत्तं वत्थारम्मणसहजातादीनं साधारणं अत्थिभावेन उपकारकत्तं दट्ठब्बं.

आरम्मणे फुसनादिवसेन वत्तमानानं फस्सादीनं अनेकेसं सहभावो नत्थीति एकस्मिं फस्सादिसमुदाये सति दुतियो न होति, असति पन होति, तेन नत्थिभावेन उपकारकता नत्थिपच्चयता. सतिपि पुरिमतरचित्तानं नत्थिभावे न तानि नत्थिभावेन उपकारकानि, अनन्तरमेव पन अत्तनो अत्थिभावेन पवत्तिओकासं अलभमानानं नत्थिभावेन पवत्तिओकासं ददमानं विय उपकारकं होतीति ‘‘पवत्तिओकासदानेन उपकारकता’’ति आह.

एत्थ च अभावमत्तेन उपकारकता ओकासदानं नत्थिपच्चयता, सभावाविगमेन अप्पवत्तमानानं सभावविगमेन उपकारकता विगतपच्चयता, नत्थिता च निरोधानन्तरसुञ्ञता, विगतता निरोधप्पत्तता, अयमेतेसं विसेसो, तथा अत्थिताय ससभावतो उपकारकता अत्थिपच्चयता, सभावाविगमेन निरोधस्स अप्पत्तिया उपकारकता अविगतपच्चयताति पच्चयभावविसेसो धम्माविसेसेपि वेदितब्बो. धम्मानञ्हि सत्तिविसेसं सब्बं याथावतो अभिसम्बुज्झित्वा तथागतेन चतुवीसतिपच्चयविसेसा वुत्ताति भगवति सद्धाय ‘‘एवंविसेसा एते धम्मा’’ति सुतमयञाणं उप्पादेत्वा चिन्ताभावनामयेहि तदभिसमयाय योगो कातब्बो.

चतूसु खन्धेसु एकस्सपि असङ्गहितत्ताभावतो नामधम्मेकदेसता अनन्तरादीनं नत्थीति ‘‘नामधम्मावा’’ति वत्वा न केवलं पच्चयपच्चयुप्पन्नभावे भजन्तानं चतुन्नंयेव खन्धानं नामता, अथ खो निब्बानञ्च नाममेवाति दस्सेन्तो ‘‘निब्बानस्स असङ्गहितत्ता’’तिआदिमाह. पुरेजातपच्चयो रूपेकदेसोति एत्थ एकदेसवचनेन रूपरूपतो अञ्ञं वज्जेति, रूपरूपं पन कुसलत्तिके अनागतम्पि पुरेजातपच्चयभावेन अञ्ञत्थ आगतमेव. वुत्तञ्हि ‘‘अनिदस्सनअप्पटिघो धम्मो अनिदस्सनअप्पटिघस्स धम्मस्स पुरेजातपच्चयेन पच्चयो – आरम्मणपुरेजातं, वत्थुपुरेजातं. आरम्मणपुरेजातं वत्थुं इत्थिन्द्रियं पुरिसिन्द्रियं आपोधातुं कबळीकारं आहारं अनिच्चतो…पे… दोमनस्सं उप्पज्जती’’ति (पट्ठा. २.२२.३९).

पच्चयुद्देसवण्णना निट्ठिता.

पच्चयनिद्देसो

१. हेतुपच्चयनिद्देसवण्णना

१. यो हेतुपच्चयोति उद्दिट्ठो, सो एवं वेदितब्बोति एतेन हेतुसङ्खातस्स पच्चयधम्मस्स हेतुसम्पयुत्तकतंसमुट्ठानरूपसङ्खातानं पच्चयुप्पन्नानं हेतुपच्चयेन पच्चयभावो हेतुपच्चयोति उद्दिट्ठोति. यो पन हेतुभावेन यथावुत्तो पच्चयधम्मो यथावुत्तानं पच्चयुप्पन्नानं पच्चयो होति, सो हेतुपच्चयोति उद्दिट्ठोति वेदितब्बोति दस्सेति. उभयथापि हेतुभावेन उपकारकता हेतुपच्चयोति उद्दिट्ठोति दस्सितं होति. एस नयो सेसपच्चयेसुपि. उपकारकता पन धम्मसभावो एव, न धम्मतो अञ्ञा अत्थीति. तथा तथा उपकारकं तं तं धम्मं दस्सेन्तो हि भगवा तं तं उपकारकतं दस्सेतीति.

हेतू हेतुसम्पयुत्तकानन्ति एत्थ पठमो हेतु-सद्दो पच्चत्तनिद्दिट्ठो पच्चयनिद्देसो. तेन एतस्स हेतुभावेन उपकारकता हेतुपच्चयताति दस्सेति. दुतियो पच्चयुप्पन्नविसेसनं. तेन न येसं केसञ्चि सम्पयुत्तकानं हेतुपच्चयभावेन पच्चयो होति, अथ खो हेतुना सम्पयुत्तानमेवाति दस्सेति. ननु च सम्पयुत्तसद्दस्स सापेक्खत्ता दुतिये हेतुसद्दे अविज्जमानेपि अञ्ञस्स अपेक्खितब्बस्स अनिद्दिट्ठत्ता अत्तनाव सम्पयुत्तकानं हेतुपच्चयेन पच्चयोति अयमत्थो विञ्ञायतीति? नायं एकन्तो. हेतुसद्दो हि पच्चत्तनिद्दिट्ठो ‘‘हेतुपच्चयेन पच्चयो’’ति एत्थेव ब्यावटो यदा गय्हति, तदा सम्पयुत्तविसेसनं न होतीति सम्पयुत्ता अविसिट्ठा ये केचि गहिता भवेय्युन्ति एवं सम्पयुत्तसद्देन अत्तनि एव ब्यावटेन हेतुसद्देन विसेसनेन विना येसं केसञ्चि सम्पयुत्तानं गहणं होतीति तं सन्धाय ‘‘अथापि…पे… अत्थो भवेय्या’’ति आह. ननु यथा ‘‘अरूपिनो आहारा सम्पयुत्तकानं धम्मान’’न्ति (पट्ठा. १.१.१५), ‘‘अरूपिनो इन्द्रिया सम्पयुत्तकान’’न्ति (पट्ठा. १.१.१६) च वुत्ते दुतियेन आहारग्गहणेन इन्द्रियग्गहणेन च विनापि आहारिन्द्रियसम्पयुत्तकाव गय्हन्ति, एवमिधापि सियाति? न, आहारिन्द्रियासम्पयुत्तस्स अभावतो. वज्जेतब्बाभावतो हि तत्थ दुतियआहारिन्द्रियग्गहणे असतिपि तंसम्पयुत्तकाव गय्हन्तीति तं न कतं, इध पन वज्जेतब्बं अत्थीति वत्तब्बं दुतियं हेतुग्गहणन्ति.

एवम्पि हेतू हेतुसम्पयुत्तकानन्ति एत्थ हेतुसम्पयुत्तकानं सो एव सम्पयुत्तकहेतूति विसेसनस्स अकतत्ता यो कोचि हेतु यस्स कस्सचि हेतुसम्पयुत्तकस्स हेतुपच्चयेन पच्चयोति आपज्जतीति? नापज्जति, पच्चत्तनिद्दिट्ठस्सेव हेतुस्स पुन सम्पयुत्तविसेसनभावेन वुत्तत्ता, एतदत्थमेव च विनापि दुतियेन हेतुसद्देन हेतुसम्पयुत्तभावे सिद्धेपि तस्स गहणं कतं. अथ वा असति दुतिये हेतुसद्दे हेतुसम्पयुत्तकानं हेतुपच्चयेन पच्चयो, न पन हेतूनन्ति एवम्पि गहणं सियाति तन्निवारणत्थं सो वुत्तो, तेन हेतुसम्पयुत्तभावं ये लभन्ति, तेसं सब्बेसं हेतूनं अञ्ञेसम्पि हेतुपच्चयेन पच्चयोति दस्सितं होति. यस्मा पन हेतुझानमग्गा पतिट्ठामत्तादिभावेन निरपेक्खा, न आहारिन्द्रिया विय सापेक्खा एव, तस्मा एतेस्वेव दुतियं हेतादिग्गहणं कतं. आहारिन्द्रिया पन आहरितब्बइसितब्बापेक्खा एव, तस्मा ते विनापि दुतियेन आहारिन्द्रियग्गहणेन अत्तना एव आहरितब्बे च इसितब्बे च आहारिन्द्रियभूते अञ्ञे च सम्पयुत्तके परिच्छिन्दन्तीति तं तत्थ न कतं, इध च दुतियेन हेतुग्गहणेन पच्चयुप्पन्नानं हेतुना पच्चयभूतेनेव सम्पयुत्तानं हेतूनं अञ्ञेसञ्च परिच्छिन्नत्ता पुन विसेसनकिच्चं नत्थीति पञ्हावारे ‘‘कुसला हेतू सम्पयुत्तकानं खन्धान’’न्तिआदीसु (पट्ठा. १.१.४०१) दुतियं हेतुग्गहणं न कतन्ति दट्ठब्बं.

निद्दिसितब्बस्स अपाकटत्ताति तं-सद्दो पुरिमवचनापेक्खो वुत्तस्सेव निद्देसो ‘‘रूपायतनं चक्खुविञ्ञाणधातुया तंसम्पयुत्तकान’’न्तिआदीसु (पट्ठा. १.१.२) पुरिमवचनेन निद्दिसितब्बे पाकटीभूते एव पवत्तति. एत्थ च पच्चत्तनिद्दिट्ठो हेतुसद्दो ‘‘हेतुपच्चयेन पच्चयो’’ति एत्थ ब्यावटो सम्पयुत्तसद्देन विय तं-सद्देनपि अनपेक्खनीयो अञ्ञो च कोचि निद्दिसितब्बप्पकासको वुत्तो नत्थि, तस्मा ‘‘तंसम्पयुत्तकान’’न्ति च न वुत्तन्ति अधिप्पायो.

‘‘हेतुसम्पयुत्तकान’’न्ति इमिना पन पच्चयुप्पन्नवचनेन असमत्तेन पच्चयुप्पन्नवचनन्तरापेक्खेन पुब्बे वुत्तेन तं-सद्देन निद्दिसितब्बं पाकटीकतं, तेन ‘‘तंसमुट्ठानान’’न्ति एत्थ तंगहणं कतन्ति. किं पन तस्मिं हेतुसम्पयुत्तकसद्दे तं-सद्देन निद्दिसितब्बं पाकटीभूतन्ति? येहि हेतूहि सम्पयुत्ता ‘‘हेतुसम्पयुत्तका’’ति वुत्ता, ते हेतू चेव सम्पयुत्तकविसेसनभूता तब्बिसेसिता च हेतुसम्पयुत्तका. तेनाह ‘‘ते हेतू चेवा’’तिआदि. अञ्ञथा ‘‘ते हेतू चेवा’’ति एतस्स पच्चत्तनिद्दिट्ठेन हेतुसद्देन सम्बन्धे सति यथा इध तेनेव तं-सद्देन निद्दिसितब्बा पाकटा, एवं पुब्बेपि भवितुं अरहन्तीति ‘‘निद्दिसितब्बस्स अपाकटत्ता ‘तंसम्पयुत्तकान’न्ति न वुत्त’’न्ति इदं न युज्जेय्याति. दुविधम्पि वा हेतुग्गहणं अपनेत्वा तंसद्दवचनीयतं चोदेति परिहरति च. तंसमुट्ठानानन्ति च हेतुसमुट्ठानानन्ति युत्तं. हेतू हि पच्चयाति.

चित्तजरूपं अजनयमानापीति पि-सद्देन जनयमानापि. यदि ‘‘चित्तसमुट्ठानान’’न्ति वचनेन पटिसन्धिक्खणे कटत्तारूपस्स अग्गहणतो तं न वुत्तं, सहजातपच्चयविभङ्गे चित्तचेतसिकानं तस्स कटत्तारूपस्स पच्चयभावो न वुत्तो भवेय्य. यदि च तत्थ चित्तसमुट्ठानानं पच्चयभावेन तंसमानलक्खणानं कटत्तारूपानम्पि पच्चयभावो निदस्सितो, एवमिधापि भवितब्बं. ‘‘चित्तसमुट्ठानान’’न्ति पन अवत्वा ‘‘तंसमुट्ठानान’’न्ति वचनं चित्तसमुट्ठानानं सब्बचित्तचेतसिकसमुट्ठानतादस्सनत्थं. एवंपकारेन हि तंसमुट्ठानवचनेन तत्थ तत्थ वुत्तं समुट्ठानवचनं विसेसितं होति. ननु ‘‘चित्तचेतसिका धम्मा चित्तसमुट्ठानान’’न्ति वचनेन चित्तसमुट्ठानानं चित्तचेतसिकसमुट्ठानता वुत्ताति? न वुत्ता. चित्तचेतसिकानं पच्चयभावो एव हि तत्थ वुत्तोति.

चित्तपटिबद्धवुत्तितायाति एतेनेव हेतुआदिपटिबद्धतञ्च दस्सेति. ‘‘यञ्च, भिक्खवे, चेतेति, यञ्च पकप्पेति, यञ्च अनुसेति, आरम्मणमेतं होति, विञ्ञाणस्स ठितिया आरम्मणे सति पतिट्ठा विञ्ञाणस्स होति, तस्मिं पतिट्ठिते विञ्ञाणे विरुळ्हे नामरूपस्स अवक्कन्ति होति, नामरूपपच्चया सळायतन’’न्ति (सं. नि. २.३९) इमस्मिम्पि सुत्ते पटिसन्धिनामरूपस्स विञ्ञाणपच्चयता वुत्ताति आह ‘‘तस्मिं पतिट्ठिते’’तिआदि.

पुरिमतरसिद्धाय पथविया बीजपतिट्ठानं विय पुरिमतरसिद्धे कम्मे तन्निब्बत्तस्सेव विञ्ञाणबीजस्स पतिट्ठानं कम्मस्स कटत्ता उप्पत्तीति वुत्तं होति. तेनाह – ‘‘कम्मं खेत्तं, विञ्ञाणं बीज’’न्ति. कस्स पन तं खेत्तं बीजञ्चाति? नामरूपङ्कुरस्स.

अयञ्च पनत्थोति पटिसन्धियं कम्मजरूपानं चित्तपटिबद्धवुत्तिता. ओकासवसेनेवाति नामरूपोकासवसेनेव. सो हि तस्स अत्थस्स ओकासोति. वत्थुरूपमत्तम्पीति वदन्तो वत्थुरूपस्स उपत्थम्भकानं सेसरूपानम्पि तदुपत्थम्भकभावेनेव अरूपधम्मानं पच्चयभावं दस्सेति, सहभवनमत्तं वा. तत्थ कायभावादिकलापानं कत्थचि अभावतो कत्थचि अभावाभावतो ‘‘वत्थुरूपमत्तम्पि विना’’ति आह. सस्सामिकेति एतस्सेव विसेसनत्थं ‘‘सराजके’’ति वुत्तं.

पवत्तियं कटत्तारूपादीनं पच्चयभावपटिबाहनतोति इदं कस्मा वुत्तं, ननु तेसं पच्चयभावप्पसङ्गोयेव नत्थि ‘‘हेतू सहजातान’’न्ति (पट्ठा. अट्ठ. १.१) वचनतो. न हि येसं हेतू सहजातपच्चयो न होन्ति, तानि हेतुसहजातानि नाम होन्ति. यदि सियुं, ‘‘कुसलं धम्मं सहजातो अब्याकतो धम्मो उप्पज्जति न हेतुपच्चया’’तिआदि च लब्भेय्य, न पन लब्भति, तस्मा न तानि हेतुसहजातानीति? सच्चमेतं, यो पन हेतूहि समानकालुप्पत्तिमत्तं गहेत्वा हेतुसहजातभावं मञ्ञेय्य, तस्सायं पसङ्गो अत्थीति इदं वुत्तन्ति दट्ठब्बं. भगवा पन वचनानं लहुगरुभावं न गणेति, बोधनेय्यानं पन अज्झासयानुरूपतो धम्मसभावं अविलोमेन्तो तथा तथा देसनं नियामेतीति न कत्थचि अक्खरानं बहुता वा अप्पता वा चोदेतब्बाति.

हेतुपच्चयनिद्देसवण्णना निट्ठिता.

२. आरम्मणपच्चयनिद्देसवण्णना

२. उप्पज्जनक्खणेयेवाति एतेन वत्तमानक्खणेकदेसेन सब्बं वत्तमानक्खणं गय्हतीति दट्ठब्बं. न हि उप्पज्जनक्खणेयेव चक्खुविञ्ञाणादीनं रूपादीनि आरम्मणपच्चयो, अथ खो सब्बस्मिं वत्तमानक्खणेति. तेन आलम्बियमानानम्पि रूपादीनं चक्खुविञ्ञाणादिवत्तमानताय पुरे पच्छा च विज्जमानानं आरम्मणपच्चयत्ताभावं दस्सेति, को पन वादो अनालम्बियमानानं. न एकतो होन्तीति नीलादीनि सब्बरूपानि सह न होन्ति, तथा सद्दादयोपीति अत्थो. ‘‘यं य’’न्ति हि वचनं रूपादीनि भिन्दतीति. तत्थ पुरिमेनत्थेन ‘‘उप्पज्जन्ती’’ति वचनेन आरम्मणपच्चयभावलक्खणदीपनत्थं ‘‘यं यं धम्म’’न्तिआदि वुत्तन्ति दस्सेति, पच्छिमेन ‘‘यं य’’न्ति वचनेन रूपादिभेददीपनत्थन्ति. ‘‘यं यं वा पनारब्भा’’ति एतस्स वण्णनायं दस्सितसब्बारम्मणादिवसेन वा इधापि अत्थो गहेतब्बोति.

एवं वुत्तन्ति यथा नदीपब्बतानं सन्दनं ठानञ्च पवत्तं अविरतं अविच्छिन्नन्ति सन्दन्ति तिट्ठन्तीति वत्तमानवचनं वुत्तं, एवं ‘‘ये ये धम्मा’’ति अतीतानागतपच्चुप्पन्नानं सब्बसङ्गहसमुदायवसेन गहितत्ता तेसं उप्पज्जनं पवत्तनं अविरतन्ति उप्पज्जन्तीति वत्तमानवचनं वुत्तन्ति अधिप्पायो. इमे पन न हेतादिपच्चया सब्बेपि अतीतानागतानं होन्ति. न हि अतीतो च अनागतो च अत्थि, यस्सेते पच्चया सियुं. एवञ्च कत्वा अतीतत्तिके अतीतानागतानं न कोचि पच्चयो वुत्तो, तस्मा इधापि ‘‘उप्पज्जन्ती’’ति वचनेन येसं रूपादयो आरम्मणधम्मा आरम्मणपच्चया होन्ति, ते पच्चुप्पन्नाव दस्सिताति दट्ठब्बा. तेसु हि दस्सितेसु अतीतानागतेसु तंतंपच्चया अहेसुं भविस्सन्ति चाति अयमत्थो दस्सितो होति, न पन तंतंपच्चयवन्तता. पच्चयवन्तो हि पच्चुप्पन्नायेवाति.

एत्थ च ‘‘यं यं धम्मं आरब्भा’’ति एकवचननिद्देसं कत्वा पुन ‘‘ते ते धम्मा’’ति बहुवचननिद्देसो ‘‘यं य’’न्ति वुत्तस्स आरम्मणधम्मस्स अनेकभावोपि अत्थीति दस्सनत्थो. चत्तारो हि खन्धा सहेव आरम्मणपच्चया होन्ति, ते सब्बेपि आरब्भ उप्पज्जमानम्पि तेसु एकेकं आरब्भ उप्पज्जमानं न न होति, तस्मा वेदनादीसु फस्सादीसु च एकेकस्सपि आरम्मणपच्चयभावदस्सनत्थं ‘‘यं य’’न्ति वुत्तं, सब्बेसं एकचित्तुप्पादपरियापन्नानं आरम्मणपच्चयभावदस्सनत्थं ‘‘ते ते’’ति. तत्थ यो च रूपादिको एकेकोव यंयं-सद्देन वुत्तो, ये च अनेके फस्सादयो एकेकवसेन यंयं-सद्देन वुत्ता, ते सब्बे गहेत्वा ‘‘ते ते’’ति वुत्तन्ति दट्ठब्बं. अथ वा यस्मिं काले आरब्भ उप्पज्जन्ति, तस्मिं काले नीलादीसु चित्तुप्पादेसु च एकेकमेव आरब्भ उप्पज्जन्तीति दस्सनत्थं ‘‘यं य’’न्ति वुत्तं, ते पन आलम्बियमाना रूपारम्मणधम्मा च अनेके, तथा सद्दादिआरम्मणधम्मा चाति दस्सनत्थं ‘‘ते ते’’ति.

निब्बानारम्मणं कामावचररूपावचरकुसलस्स अपरियापन्नतो कुसलविपाकस्स कामावचररूपावचरकिरियस्स चाति इमेसं छन्नं रासीनं आरम्मणपच्चयो होतीति इदं पुब्बेनिवासानुस्सतिञाणेन खन्धपटिबद्धानुस्सरणकाले निब्बानम्पि रूपावचरकुसलकिरियानं आरम्मणं होतीति इमिना अधिप्पायेन वुत्तं. एवं सति यथा ‘‘अप्पमाणा खन्धा पुब्बेनिवासानुस्सतिञाणस्स आरम्मणपच्चयेन पच्चयो’’ति (पट्ठा. २.१२.५८) वुत्तं, एवं ‘‘निब्बान’’न्ति च वत्तब्बं सिया, न च तं वुत्तं. न हि निब्बानं पुब्बे निवुट्ठं असङ्खतत्ता, न च पुब्बेनिवासानुस्सतिञाणेन पुब्बे निवुट्ठेसु अप्पमाणक्खन्धेसु ञातेसु निब्बानजानने न तेन पयोजनं अत्थि. यथा हि चेतोपरियञाणं चित्तं विभावेन्तमेव चित्तारम्मणजाननस्स कामावचरस्स पच्चयो होति, एवमिदम्पि अप्पमाणक्खन्धे विभावेन्तमेव तदारम्मणजाननस्स कामावचरस्स पच्चयो होतीति. दिट्ठनिब्बानोयेव च पुब्बे निवुट्ठे अप्पमाणक्खन्धे अनुस्सरति, तेन यथादिट्ठमेव निब्बानं तेसं खन्धानं आरम्मणन्ति दट्ठब्बं, न पन पुब्बेनिवासानुस्सतिञाणेन तदारम्मणविभावनं कातब्बं. विभूतमेव हि तं तस्साति. एवं अनागतंसञाणेपि यथारहं योजेतब्बं, तस्मा निब्बानं न कस्सचि रूपावचरस्स आरम्मणन्ति ‘‘चतुन्नं रासीन’’न्ति वत्तुं युत्तं.

आरम्मणपच्चयनिद्देसवण्णना निट्ठिता.

३. अधिपतिपच्चयनिद्देसवण्णना

३. धुरन्ति धुरग्गाहं. जेट्ठकन्ति सेट्ठं. छन्दाधिपति छन्दसम्पयुत्तकानन्ति एत्थ पुरिमछन्दस्स समानरूपेन तदनन्तरं निद्दिट्ठेन तंसम्बन्धेन छन्दसद्देनेव पच्चयभूतस्स छन्दस्स सम्पयुत्तकविसेसनभावो दस्सितो होतीति ‘‘छन्दाधिपति सम्पयुत्तकान’’न्ति अवत्वा ‘‘छन्दसम्पयुत्तकान’’न्ति वुत्तन्ति दट्ठब्बं. एस नयो इतरेसुपि.

गरुकारचित्तीकारवसेन वाति कुसलाब्याकतानं पवत्तिं दस्सेति. अलद्धं लद्धब्बं, लद्धं अविजहितब्बं. येन वा विना न भवितब्बं, तं लद्धब्बं, तस्सेवत्थो अविजहितब्बन्ति. अनवञ्ञातन्ति अवञ्ञातम्पि अदोसदस्सिताय अस्सादनेन अनवञ्ञातं कत्वा.

मिच्छत्तनियता अप्पनासदिसा महाबला विना अधिपतिना नुप्पज्जन्तीति ‘‘एकन्तेनेवा’’ति आह. कम्मकिलेसावरणभूता च ते सग्गावरणा च मग्गावरणा च पच्चक्खसग्गानं कामावचरदेवानम्पि उप्पज्जितुं न अरहन्ति, को पन वादो रूपारूपीनन्ति.

कामावचरादिभेदतो पन तिविधो किरियारम्मणाधिपति लोभसहगताकुसलस्सेव आरम्मणाधिपतिपच्चयो होतीति इदं परसन्तानगतानं सारम्मणधम्मानं ‘‘अज्झत्तारम्मणो धम्मो बहिद्धारम्मणस्स धम्मस्स अधिपतिपच्चयेन पच्चयो’’ति एतस्स अभावतो ‘‘बहिद्धारम्मणो धम्मो बहिद्धारम्मणस्सा’’ति एत्थ च आरम्मणाधिपतिनो अनुद्धटत्ता अधिपतिपच्चयता नत्थीति विञ्ञायमानेपि ‘‘बहिद्धा खन्धे गरुं कत्वा अस्सादेती’’तिआदिवचनं (पट्ठा. २.२०.३१) निस्साय अरहतो किरियधम्मा पुथुज्जनादीहि गरुं कत्वा अस्सादियन्तीति इमिना अधिप्पायेन वुत्तन्ति दट्ठब्बं. ‘‘सनिदस्सनसप्पटिघा खन्धा’’तिआदीसु (पट्ठा. २.२२.३०) विय खन्धसद्दो रूपे एव भवितुं अरहतीति विचारितमेतं. पुथुज्जनादिकाले वा अनागते किरियधम्मे गरुं कत्वा अस्सादनं सन्धायेतं वुत्तं. ‘‘नेवविपाकनविपाकधम्मधम्मे खन्धे गरुं कत्वा अस्सादेति अभिनन्दती’’तिआदिवचनतो (पट्ठा. १.३.९६) किरियधम्मा रागदिट्ठीनं अधिपतिपच्चयो होन्तेव, ते च ‘‘अतीतारम्मणे अनागते खन्धे गरुं कत्वा अस्सादेती’’तिआदिवचनतो (पट्ठा. २.१९.२३) अनागता तेभूमकापि अधिपतिपच्चयो होन्तीति. आवज्जनकिरियसब्भावतो पन इदम्पि विचारेतब्बं.

अधिपतिपच्चयनिद्देसवण्णना निट्ठिता.

४. अनन्तरपच्चयनिद्देसवण्णना

४. यथा ओकासदानविसेसभावेन नत्थिविगता वुत्ता, न एवं अनन्तरसमनन्तरा, एते पन चित्तनियामहेतुविसेसभावेन वुत्ता, तस्मा तं चित्तनियामहेतुविसेसभावं दस्सेन्तो ‘‘चक्खुविञ्ञाणधातू’’तिआदिना धातुवसेन कुसलादिवसेन च निद्देसमाह. तत्थ ‘‘मनोविञ्ञाणधातु मनोविञ्ञाणधातुया’’ति वुत्ते पच्चयपच्चयुप्पन्नविसेसो न विञ्ञायतीति ‘‘पुरिमा पुरिमा पच्छिमाय पच्छिमाया’’ति वत्तब्बं सिया. तथा च सति धातुविसेसेन चित्तविसेसे दस्सनं यं कातुं आरद्धो, तं वोच्छिज्जेय्य. ‘‘मनोविञ्ञाणधातु मनोधातुया’’ति इदम्पि न सक्का वत्तुं नियामाभावतो, ‘‘मनोधातु चक्खुविञ्ञाणधातुया’’ति च तथेव न सक्का. न हि मनोधातु चक्खुविञ्ञाणधातुयायेव अनन्तरपच्चयोति नियामो अत्थि, तस्मा पाकटा पञ्चविञ्ञाणधातुयो आदिं कत्वा याव धातुविसेसनियामो अत्थि, ताव निदस्सनेन नयं दस्सेत्वा पुन निरवसेसदस्सनत्थं ‘‘पुरिमा पुरिमा कुसला’’तिआदिमाह. सदिसकुसलानन्ति वेदनाय वा हेतूहि वा सदिसकुसलानं अनुरूपकुसलानन्ति वा अत्थो. तेन भूमिभिन्नानम्पि पच्चयभावो वुत्तो होति. भवङ्गग्गहणेन कुसलाकुसलमूलकेसु चुतिपि गहिताति दट्ठब्बं, अब्याकतमूलके तदारम्मणम्पि.

कामावचरकिरियावज्जनस्साति कामावचरकिरियाय आवज्जनस्साति आवज्जनग्गहणेन कामावचरकिरियं विसेसेतीति दट्ठब्बं. कामावचरविपाको कामावचरकिरियरासिस्स च अनन्तरपच्चयो होति, होन्तो च आवज्जनस्सेवाति अयञ्हेत्थ अधिप्पायो. आवज्जनग्गहणेनेव चेत्थ वोट्ठब्बनम्पि गहितन्ति दट्ठब्बं.

अनन्तरपच्चयनिद्देसवण्णना निट्ठिता.

६. सहजातपच्चयनिद्देसवण्णना

६. ‘‘अञ्ञमञ्ञस्साति अञ्ञो अञ्ञस्सा’’ति पोराणपाठो. पाळियं पन ‘‘अञ्ञमञ्ञं सहजातपच्चयेन पच्चयो’’ति एत्थ वुत्तस्स ‘‘अञ्ञमञ्ञ’’न्ति इमस्स अत्थो वत्तब्बो, न अवुत्तस्स ‘‘अञ्ञमञ्ञस्सा’’ति इमस्स, न च समानत्थस्सपि सद्दन्तरस्स अत्थे वुत्ते सद्दन्तरस्स अत्थो वुत्तो होति, तस्मा ‘‘अञ्ञमञ्ञन्ति अञ्ञो अञ्ञस्सा’’ति पठन्ति. ओक्कन्तीति पञ्चवोकारपटिसन्धियेव वुच्चति, न इतराति इमिना अधिप्पायेनाह ‘‘पञ्चवोकारभवे पटिसन्धिक्खणे’’ति. रूपिनो धम्मा अरूपीनं धम्मानन्ति इदं यदिपि पुब्बे ‘‘ओक्कन्तिक्खणे नामरूप’’न्ति वुत्तं, तथापि न तेन खणन्तरे पच्चयभावो रूपीनं निवारितोति तन्निवारणत्थं वुत्तं. कञ्चि कालेति केचि किस्मिञ्चि कालेति वा अत्थो. तेन रूपिनो धम्मा केचि वत्थुभूता किस्मिञ्चि पटिसन्धिकालेति रूपन्तरानं वत्थुस्स च कालन्तरे अरूपीनं सहजातपच्चयं पुब्बे अनिवारितं निवारेति. एवञ्च कत्वा ‘‘कञ्चि काल’’न्ति वा ‘‘किस्मिञ्चि काले’’ति वा वत्तब्बे विभत्तिविपल्लासो कतो. तेन हि ‘‘कञ्ची’’ति उपयोगेकवचनं ‘‘रूपिनो धम्मा’’ति एतेन सह सम्बन्धेन पच्चत्तबहुवचनस्स आदेसो, ‘‘काले’’ति इमिना सम्बन्धेन भुम्मेकवचनस्साति विञ्ञायति. पुरिमेन च ‘‘एको खन्धो वत्थु च तिण्णन्नं खन्धान’’न्तिआदिना नामसहितस्सेव वत्थुस्स ‘‘नामस्स पच्चयो’’ति वत्तब्बत्ते आपन्ने एतेन केवलस्सेव तथा वत्तब्बतं दस्सेति.

तयो न अञ्ञमञ्ञवसेनाति लब्भमानेपि कत्थचि अञ्ञमञ्ञसहजातपच्चयभावे वचनेन असङ्गहितत्ता तस्स एवं वुत्तन्ति दट्ठब्बं. चतुसमुट्ठानिकस्स रूपस्स एकदेसभूते कम्मसमुट्ठानरूपे समुदायेकदेसवसेन सामिवचनं दट्ठब्बं, निद्धारणे वा.

सहजातपच्चयनिद्देसवण्णना निट्ठिता.

८. निस्सयपच्चयनिद्देसवण्णना

८. निस्सयपच्चयनिद्देसे ‘‘रूपिनो धम्मा अरूपीनं धम्मानं किस्मिञ्चि काले’’ति इदं न लब्भति. यं पनेत्थ लब्भति ‘‘रूपिनो धम्मा केची’’ति, तत्थ ते एव धम्मे दस्सेतुं ‘‘चक्खायतन’’न्तिआदि वुत्तन्ति. ‘‘वत्थुरूपं पञ्चवोकारभवे’’ति वुत्तत्ता ‘‘ठपेत्वा आरुप्पविपाक’’न्ति इदं न वत्तब्बन्ति चे? न, ‘‘तेभूमकविपाकस्सा’’ति वुत्ते पञ्चवोकारभवे अनुप्पज्जनकं ठपेतब्बं अजानन्तस्स तस्स पकासेतब्बत्ता.

निस्सयपच्चयनिद्देसवण्णना निट्ठिता.

९. उपनिस्सयपच्चयनिद्देसवण्णना

९. ते तयोपि रासयोति उपनिस्सये तयो अनेकसङ्गाहकताय रासयोति वदति. एतस्मिं पन उपनिस्सयनिद्देसे ये पुरिमा येसं पच्छिमानं अनन्तरूपनिस्सया होन्ति, ते तेसं सब्बेसं एकन्तेनेव होन्ति, न केसञ्चि कदाचि, तस्मा येसु पदेसु अनन्तरूपनिस्सयो सङ्गहितो, तेसु ‘‘केसञ्ची’’ति न सक्का वत्तुन्ति न वुत्तं. ये पन पुरिमा येसं पच्छिमानं आरम्मणपकतूपनिस्सया होन्ति, ते तेसं न सब्बेसं एकन्तेन होन्ति, येसं उप्पत्तिपटिबाहिका पच्चया बलवन्तो होन्ति, तेसं न होन्ति, इतरेसं होन्ति. तस्मा येसु पदेसु अनन्तरूपनिस्सयो न लब्भति, तेसु ‘‘केसञ्ची’’ति वुत्तं. सिद्धानं पच्चयधम्मानं येहि पच्चयुप्पन्नेहि अकुसलादीहि भवितब्बं, तेसं केसञ्चीति अयञ्चेत्थ अत्थो, न पन अविसेसेन अकुसलादीसु केसञ्चीति.

पुरिमा पुरिमा कुसला…पे… अब्याकतानं धम्मानन्ति येसं उपनिस्सयपच्चयेन भवितब्बं, तेसं अब्याकतानं पच्छिमानन्ति दट्ठब्बं. न हि रूपाब्याकतं उपनिस्सयं लभतीति. कथं? आरम्मणानन्तरूपनिस्सये ताव न लभति अनारम्मणत्ता पुब्बापरनियमेन अप्पवत्तितो च, पकतूपनिस्सयञ्च न लभति अचेतनेन रूपसन्तानेन पकतस्स अभावतो. यथा हि अरूपसन्तानेन सद्धादयो निप्फादिता उतुभोजनादयो च उपसेविता, न एवं रूपसन्तानेन. यस्मिञ्च उतुबीजादिके कम्मादिके च सति रूपं पवत्तति, न तं तेन पकतं होति. सचेतनस्सेव हि उप्पादनुपत्थम्भनुपयोगादिवसेन चेतनं पकप्पनं पकरणं, रूपञ्च अचेतनन्ति. यथा च निरीहकेसु पच्चयायत्तेसु धम्मेसु केसञ्चि सारम्मणसभावता होति, केसञ्चि न, एवं सप्पकरणसभावता निप्पकरणसभावता च दट्ठब्बा. उतुबीजादयो पन अङ्कुरादीनं तेसु असन्तेसु अभावतो एव पच्चया, न पन उपनिस्सयादिभावतोति. पुरिमपुरिमानंयेव पनेत्थ उपनिस्सयपच्चयभावो बाहुल्लवसेन पाकटवसेन च वुत्तो. ‘‘अनागते खन्धे पत्थयमानो दानं देती’’तिआदिवचनतो (पट्ठा. २.१८.८) पन अनागतापि उपनिस्सयपच्चया होन्ति, ते पुरिमेहि आरम्मणपकतूपनिस्सयेहि तंसमानलक्खणताय इध सङ्गय्हन्तीति दट्ठब्बा.

पुग्गलोपि सेनासनम्पीति पुग्गलसेनासनग्गहणवसेन उपनिस्सयभावं भजन्ते धम्मे दस्सेति, पि-सद्देन चीवरारञ्ञरुक्खपब्बतादिग्गहणवसेन उपनिस्सयभावं भजन्ते सब्बे सङ्गण्हाति. ‘‘अब्याकतो धम्मो अब्याकतस्स धम्मस्स उपनिस्सयपच्चयेन पच्चयो’’तिआदीसु हि ‘‘सेनासनं कायिकस्स सुखस्सा’’तिआदिवचनेन सेनासनग्गहणेन उपनिस्सयभावं भजन्ताव धम्मा उपनिस्सयपच्चयेन पच्चयोति इममत्थं दस्सेन्तेन पुग्गलादीसुपि अयं नयो दस्सितो होतीति. पच्चुप्पन्नापि आरम्मणपकतूपनिस्सया पच्चुप्पन्नताय सेनासनसमानलक्खणत्ता एत्थेव सङ्गहिताति दट्ठब्बा. वक्खति हि ‘‘पच्चुप्पन्नं उतुं भोजनं सेनासनं उपनिस्साय झानं उप्पादेती’’तिआदिना सेनासनस्स पच्चुप्पन्नभावं विय पच्चुप्पन्नानं उतुआदीनं पकतूपनिस्सयभावं, ‘‘पच्चुप्पन्नं चक्खुं…पे… वत्थुं पच्चुप्पन्ने खन्धे गरुं कत्वा अस्सादेती’’तिआदिना (पट्ठा. २.१८.४) चक्खादीनं आरम्मणूपनिस्सयभावञ्चाति. पच्चुप्पन्नानम्पि च तादिसानं पुब्बे पकतत्ता पकतूपनिस्सयता दट्ठब्बा.

कसिणारम्मणादीनि आरम्मणमेव होन्ति, न उपनिस्सयोति इमिना अधिप्पायेन ‘‘एकच्चाया’’ति आह.

अरूपावचरकुसलम्पि यस्मिं कसिणादिम्हि झानं अनुप्पादितं, तस्मिं अनुप्पन्नझानुप्पादने सब्बस्स च उप्पन्नझानस्स समापज्जने इद्धिविधादीनं अभिञ्ञानञ्च उपनिस्सयोति इममत्थं सन्धायाह ‘‘तेभूमककुसलो चतुभूमकस्सपि कुसलस्सा’’ति. वुत्तम्पि चेतं ‘‘अरूपावचरं सद्धं उपनिस्साय रूपावचरं झानं विपस्सनं मग्गं अभिञ्ञं समापत्तिं उप्पादेती’’ति (पट्ठा. ४.१३.२८५). कामावचरकुसलं रूपावचरारूपावचरविपाकानम्पि तदुप्पादककुसलानं उपनिस्सयभाववसेन, पटिसन्धिनियामकस्स चुतितो पुरिमजवनस्स च वसेन उपनिस्सयो, रूपावचरकुसलं अरूपावचरविपाकस्स, अरूपावचरकुसलञ्च रूपावचरविपाकस्स तदुप्पादककुसलूपनिस्सयभावेनाति एवं पच्चेकं तेभूमककुसलानं चतुभूमकविपाकस्स तेभूमककिरियस्स च यथायोगं पच्चयभावो वेदितब्बो. पाळियम्पि हि पकतूपनिस्सयो नयदस्सनमत्तेनेव पञ्हावारेसु विस्सज्जितोति.

इमिना पन नयेनाति लोकुत्तरनिब्बत्तनं उपनिस्साय सिनेहुप्पादनलेसेनाति अत्थो. लोकुत्तरा पन धम्मा अकुसलानं न केनचि पच्चयेन पच्चयो होन्तीति न इदं सारतो दट्ठब्बन्ति अधिप्पायो. कामावचरादितिहेतुकभवङ्गं कायिकसुखादि च रूपावचरादिकुसलानं उपनिस्सयो, अरूपावचरविपाको रूपावचरकुसलस्स तं पत्थेत्वा तन्निब्बत्तककुसलुप्पादनत्थं उप्पादियमानस्स, रूपावचरकिरियस्स च पुब्बे निवुट्ठादीसु अरूपावचरविपाकजाननत्थं झानाभिञ्ञायो उप्पादेन्तस्स अरहतो, चतुभूमकविपाकानं पन तदुप्पादककुसलूपनिस्सयभाववसेन सो सो विपाको उपनिस्सयो. तेनाह ‘‘तथा तेभूमकविपाको’’ति. यदिपि अरहत्तफलत्तं झानविपस्सना उप्पादेति अनागामी, न पन तेन तं कदाचि दिट्ठपुब्बं पुथुज्जनादीहि सोतापत्तिफलादीनि विय, तस्मा तानि विय तेसं झानादीनं इमस्स च अग्गफलं न झानादीनं उपनिस्सयो. उपलद्धपुब्बसदिसमेव हि अनागतम्पि उपनिस्सयोति. तेनाह ‘‘उपरिट्ठिमं कुसलस्सपी’’ति.

किरियअत्थपटिसम्भिदादिम्पि पत्थेत्वा दानादिकुसलं करोन्तस्स तेभूमककिरियापि चतुभूमकस्सपि कुसलस्स उपनिस्सयपच्चयेन पच्चयो. योनिसोमनसिकारे वत्तब्बमेव नत्थि, तं उपनिस्साय रागादिउप्पादने अकुसलस्स, कुसलाकुसलूपनिस्सयभावमुखेन चतुभूमकविपाकस्स. एवं किरियस्सपि योजेतब्बं. तेनाह ‘‘किरियसङ्खातोपि पकतूपनिस्सयो चतुभूमकानं कुसलादिखन्धानं होतियेवा’’ति. नेवविपाकनविपाकधम्मधम्मेसु पन उतुभोजनसेनासनानमेव तिण्णं रासीनं पकतूपनिस्सयभावदस्सनं नयदस्सनमेवाति. इमस्मिं पट्ठानमहापकरणे आगतनयेनाति इदं ‘‘कुसलं धम्मं पटिच्च अब्याकतो धम्मो उप्पज्जति न उपनिस्सयपच्चया, कुसले खन्धे पटिच्च चित्तसमुट्ठानं रूप’’न्ति (पट्ठा. १.१.९१) एवमादिकं उपनिस्सयपटिक्खेपं, अनुलोमे च अनागमनं सन्धाय वुत्तं. सुत्तन्तिकपरियायेनाति ‘‘विञ्ञाणूपनिसं नामरूपं, नामरूपनिसं सळायतन’’न्तिआदिकेन (सं. नि. २.२३),

‘‘यथापि पब्बतो सेलो, अरञ्ञस्मिं ब्रहावने;

तं रुक्खा उपनिस्साय, वड्ढन्ते ते वनप्पती’’ति (अ. नि. ३.४९). –

आदिकेन च.

उपनिस्सयपच्चयनिद्देसवण्णना निट्ठिता.

१०. पुरेजातपच्चयनिद्देसवण्णना

१०. नयदस्सनवसेन यानि विना आरम्मणपुरेजातेन न वत्तन्ति, तेसं चक्खुविञ्ञाणादीनं आरम्मणपुरेजातदस्सनेन मनोद्वारेपि यं यदारम्मणपुरेजातेन वत्तति, तस्स तदालम्बितं सब्बम्पि रूपरूपं आरम्मणपुरेजातन्ति दस्सितमेव होति, सरूपेन पन अदस्सितत्ता ‘‘सावसेसवसेन देसना कता’’ति आह. चित्तवसेन कायं परिणामयतो इद्धिविधाभिञ्ञाय च अट्ठारससु यंकिञ्चि आरम्मणपुरेजातं होतीति दट्ठब्बं.

तदारम्मणभाविनोति एत्थ पटिसन्धिभाविनो वत्थुपुरेजाताभावेन इतरस्सपि अभावा अग्गहणं. भवङ्गभाविनो पन गहणं कातब्बं न वा कातब्बं पटिसन्धिया विय अपरिब्यत्तस्स आरम्मणस्स आरम्मणमत्तभावतो, ‘‘मनोधातूनञ्चा’’ति एत्थ सन्तीरणभाविनो मनोविञ्ञाणधातुयापि.

पुरेजातपच्चयनिद्देसवण्णना निट्ठिता.

११. पच्छाजातपच्चयनिद्देसवण्णना

११. तस्सेवाति इदं कामावचररूपावचरविपाकानं निरवसेसदस्सितपुरेजातदस्सनवसेन वुत्तं, रूपावचरविपाको पन आहारसमुट्ठानस्स न होतीति.

पच्छाजातपच्चयनिद्देसवण्णना निट्ठिता.

१२. आसेवनपच्चयनिद्देसवण्णना

१२. पगुणतरबलवतरभावविसिट्ठन्ति एतेन विपाकाब्याकततो विसेसेति.

आसेवनपच्चयनिद्देसवण्णना निट्ठिता.

१३. कम्मपच्चयनिद्देसवण्णना

१३. चेतनासम्पयुत्तकम्मं अभिज्झादि कम्मपच्चयो न होतीति ‘‘चेतनाकम्ममेवा’’ति आह. सतिपि हि विपाकधम्मधम्मत्ते न चेतनावज्जा एवंसभावाति. अत्तनो फलं उप्पादेतुं समत्थेनाति कम्मस्स समत्थता तस्स कम्मपच्चयभावो वुत्ताति दट्ठब्बा.

पञ्चवोकारेयेव, न अञ्ञत्थाति एतेन कामावचरचेतना एकवोकारे रूपम्पि न जनेतीति दस्सेति.

कम्मपच्चयनिद्देसवण्णना निट्ठिता.

१४. विपाकपच्चयनिद्देसवण्णना

१४. विपाकपच्चयनिद्देसे येसं एकन्तेन विपाको विपाकपच्चयो होति, तेसं वसेन नयदस्सनं कतं. न हि आरुप्पे भूमिद्वयविपाको रूपस्स पच्चयो होति.

विपाकपच्चयनिद्देसवण्णना निट्ठिता.

१५. आहारपच्चयनिद्देसवण्णना

१५. कबळं करित्वा अज्झोहरितोवाति असितपीतादिवत्थूहि सह अज्झोहरितोवाति वुत्तं होति. पातब्बसायितब्बानिपि हि सभाववसेन कबळायेव होन्तीति.

सेसतिसन्ततिसमुट्ठानस्स अनुपालकोव हुत्वाति एत्थ चित्तसमुट्ठानस्स आहारपच्चयभावो विचारेत्वा गहेतब्बो. न हि चित्तसमुट्ठानो कबळीकारो आहारो नोचित्तसमुट्ठानो तदुभयञ्च चित्तसमुट्ठानकायस्स आहारपच्चयो वुत्तो, तिविधोपि पन सो नोचित्तसमुट्ठानकायस्स वुत्तोति.

आहारपच्चयनिद्देसवण्णना निट्ठिता.

१६. इन्द्रियपच्चयनिद्देसवण्णना

१६. अरूपजीवितिन्द्रियम्पि सङ्गहितन्ति मिस्सकत्ता जीवितिन्द्रियं न सब्बेन सब्बं वज्जितब्बन्ति अधिप्पायो.

अविनिब्भुत्तधम्मानन्ति एत्थ अयं अधिप्पायो – रूपारूपानं अञ्ञमञ्ञं अविनिब्भुत्तवोहारो नत्थीति अरूपानं इन्द्रियपच्चयभूतानि पच्चयन्तरापेक्खानि चक्खादीनि अत्तनो विज्जमानक्खणे अविनिब्भुत्तधम्मानं इन्द्रियपच्चयतं अफरन्तानिपि इन्द्रियपच्चया सियुं. यो पन निरपेक्खो इन्द्रियपच्चयो अविनिब्भुत्तधम्मानं होति, सो अत्तनो विज्जमानक्खणे तेसं इन्द्रियपच्चयतं अफरन्तो नाम नत्थि. यदि च इत्थिन्द्रियपुरिसिन्द्रियानि इन्द्रियपच्चयो लिङ्गादीनं सियुं, अविनिब्भुत्तानं तेसम्पि सियुं. न हि रूपं रूपस्स, अरूपं वा अरूपस्स विनिब्भुत्तस्स इन्द्रियपच्चयो अत्थीति. सति चेवं इत्थिपुरिसिन्द्रियेहि अविनिब्भुत्तत्ता कललादिकाले च लिङ्गादीनि सियुं, येसं तानि इन्द्रियपच्चयतं फरेय्युं, न च फरन्ति. तस्मा न तेहि तानि अविनिब्भुत्तकानि, अविनिब्भुत्तत्ताभावतो च तेसं इन्द्रियपच्चयतं न फरन्ति. अञ्ञेसं पन येहि तानि सहजातानि, तेसं अबीजभावतोयेव न फरन्ति, तस्मा आपन्नविनिब्भुत्तभावानं तेसं लिङ्गादीनं अविनिब्भुत्तानं अञ्ञेसञ्च समानकलापधम्मानं इन्द्रियपच्चयताय अफरणतो तानि इन्द्रियपच्चयो न होन्तीति. येसं बीजभूतानि इत्थिपुरिसिन्द्रियानि, तेसं लिङ्गादीनं अपरमत्थभावतोति केचि, ते पन कललादिकालेपि लिङ्गादीनं तदनुरूपानं अत्थितं इच्छन्ति.

जातिभूमिवसेन वुत्तेसु भेदेसु कुसलजातियं रूपावचरकुसलमेव आरुप्पे ठपेतब्बन्ति ‘‘ठपेत्वा पन रूपावचरकुसलं अवसेसा कुसलाकुसला’’ति वुत्तं. पठमलोकुत्तरं पन दोमनस्सयुत्तञ्च विसुं एका जाति भूमि वा न होतीति आरुप्पे अलब्भमानम्पि न ठपितं. हेतुआदीसुपि ‘‘तथा अपरियापन्नकुसलहेतु, तथा अकुसलहेतू’’तिआदीसु (पट्ठा. अट्ठ. १.१) एस नयो योजेतब्बो.

ठितिक्खणेति इदं रूपजीवितिन्द्रियस्स सहजातपच्चयत्ताभावं सन्धाय वुत्तं. उप्पादक्खणेपि पन तस्स इन्द्रियपच्चयता न सक्का निवारेतुं. वक्खति हि ‘‘अब्याकतं धम्मं पटिच्च…पे… असञ्ञसत्तानं एकं महाभूतं पटिच्च…पे… इन्द्रियपच्चयं कम्मपच्चयसदिस’’न्ति (पट्ठा. १.१.६६). न हि असञ्ञसत्तानं इन्द्रियपच्चया उप्पज्जमानस्स रूपस्स रूपजीवितिन्द्रियतो अञ्ञो इन्द्रियपच्चयो अत्थि, पञ्चवोकारे पवत्ते च कटत्तारूपस्स. पटिच्चवारादयो च छ उप्पादक्खणमेव गहेत्वा पवत्ता, एवञ्च कत्वा पच्छाजातपच्चयो एतेसु अनुलोमतो न तिट्ठतीति.

इन्द्रियपच्चयनिद्देसवण्णना निट्ठिता.

१७. झानपच्चयनिद्देसवण्णना

१७. वितक्कविचारपीतिसोमनस्सदोमनस्सुपेक्खाचित्तेकग्गतासङ्खातानीति एत्थ यदिपि सोमनस्सदोमनस्ससङ्खातानि झानङ्गानि नत्थि, सुखदुक्खसङ्खातानि पन सोमनस्सदोमनस्सभूतानेव झानङ्गानि, न कायिकसुखदुक्खभूतानीति इमस्स दस्सनत्थं सोमनस्सदोमनस्सग्गहणं कतं. ननु च ‘‘द्विपञ्चविञ्ञाणवज्जेसू’’ति वचनेनेव कायिकसुखदुक्खानि वज्जितानीति सुखदुक्खग्गहणमेव कत्तब्बन्ति? न, झानङ्गसुखदुक्खानं झानङ्गभावविसेसनतो. ‘‘द्विपञ्चविञ्ञाणवज्जेसु सुखदुक्खुपेक्खाचित्तेकग्गतासङ्खातानी’’ति हि वुत्ते द्विपञ्चविञ्ञाणेसु उपेक्खाचित्तेकग्गताहि सद्धिं कायिकसुखदुक्खानिपि वज्जितानीति एत्तकमेव विञ्ञायति, न पन यानि सुखदुक्खानि झानङ्गानि होन्ति, तेसं झानङ्गभूतो सुखभावो दुक्खभावो च विसेसितो, तस्मा सोमनस्सदोमनस्सभावविसिट्ठोयेव सुखदुक्खभावो सुखदुक्खानं झानङ्गभावोति दस्सनत्थं सोमनस्सदोमनस्सग्गहणं करोति. तेन ‘‘द्विपञ्चविञ्ञाणवज्जेसू’’ति वचनेन वज्जियमानानम्पि सुखदुक्खानं सोमनस्सदोमनस्सभावाभावतो झानङ्गभावाभावोति दस्सितं होति. यथावज्जिता पन सुखदुक्खोपेक्खेकग्गता कस्मा वज्जिताति? यत्थ झानङ्गानि उद्धरीयन्ति चित्तुप्पादकण्डे, तत्थ च झानङ्गन्ति अनुद्धटत्ता. कस्मा पन न उद्धटाति तं दस्सेतुं ‘‘पञ्चन्नं पन विञ्ञाणकायान’’न्तिआदिमाह.

अभिनिपातमत्तत्ताति एतेन आवज्जनसम्पटिच्छनमत्तायपि चिन्तनापवत्तिया अभावं दस्सेति. ‘‘तेसु विज्जमानानिपि उपेक्खासुखदुक्खानी’’ति पोराणपाठो. तत्थ उपेक्खासुखदुक्खेहेव तंसमानलक्खणाय चित्तेकग्गतायपि यथावुत्तेनेव कारणेन अनुद्धटभावो दस्सितोति दट्ठब्बो. पुब्बे पन सत्त अङ्गानि दस्सेन्तेन चत्तारि अङ्गानि वज्जितानीति तेसं वज्जने कारणं दस्सेन्तेन न समानलक्खणेन लेसेन दस्सेतब्बं. अट्ठकथा हेसाति. यदि च लेसेन दस्सेतब्बं, यथावुत्तेसुपि तीसु एकमेव वत्तब्बं सिया, तिण्णं पन वचनेन ततो अञ्ञस्स झानङ्गन्ति उद्धटभावो आपज्जति, यथावुत्तकारणतो अञ्ञेन कारणेन अनुद्धटभावो वा, तस्मा तंदोसपरिहरणत्थं ‘‘उपेक्खाचित्तेकग्गतासुखदुक्खानी’’ति पठन्ति. ये पन ‘‘झानङ्गभूतेहि सोमनस्सादीहि सुखदुक्खेन अविभूतभावेन पाकटताय इन्द्रियकिच्चयुत्तताय च समानानं सुखादीनं झानङ्गन्ति अनुद्धटभावे कारणं वत्तब्बं, न चित्तेकग्गतायाति सा एत्थ न गहिता’’ति वदन्ति, तेसं तं रुचिमत्तं. यदि झानङ्गसमानानं झानङ्गन्ति अनुद्धटभावे कारणं वत्तब्बं, चित्तेकग्गता चेत्थ झानङ्गभूताय विचिकिच्छायुत्तमनोधातुआदीसु चित्तेकग्गताय समानाति तस्सा अनुद्धटभावे कारणं वत्तब्बमेवाति. सेसाहेतुकेसुपि झानङ्गं उद्धटमेव उद्धरणट्ठाने चित्तुप्पादकण्डेति अधिप्पायो.

झानपच्चयनिद्देसवण्णना निट्ठिता.

१८. मग्गपच्चयनिद्देसवण्णना

१८. पञ्ञा वितक्को सम्मावाचाकम्मन्ताजीवा वीरियं सति समाधि मिच्छादिट्ठि मिच्छावाचाकम्मन्ताजीवाति इमानि द्वादसङ्गानीति एत्थ दुविधम्पि सङ्कप्पं वीरियं समाधिञ्च वितक्कवीरियसमाधिवचनेहि सङ्गण्हित्वा ‘‘अयमेव खो, आवुसो, अट्ठङ्गिको मिच्छामग्गो अब्रह्मचरियं. सेय्यथिदं – मिच्छादिट्ठि…पे… मिच्छासमाधी’’तिआदीहि (सं. नि. ५.१८) सुत्तवचनेहि मिच्छावाचाकम्मन्ताजीवेसुपि मग्गङ्गवोहारसिद्धितो तेहि सह द्वादसङ्गानि इध लब्भमानानि च अलब्भमानानि च मग्गङ्गवचनसामञ्ञेन सङ्गण्हित्वा वुत्तानि. एवञ्हि सुत्तन्तवोहारोपि दस्सितो होति, एवं पन दस्सेन्तेन ‘‘मग्गपच्चयनिद्देसे मग्गङ्गानी’’ति एवं उद्धरित्वा तस्स पाठगतस्स मग्गङ्गसद्दस्स अत्थभावेन इमानि द्वादसङ्गानि न दस्सेतब्बानि. न हि पाळियं मग्गङ्गसद्दस्स मिच्छावाचाकम्मन्ताजीवोति अत्थो वत्तब्बो. तेहि सम्मावाचादीहि पटिपक्खा चेतनाधम्मा तप्पटिपक्खभावतोयेव ‘‘मिच्छामग्गङ्गानी’’ति सुत्ते वुत्तानि, न पन मग्गपच्चयभावेन. मग्गङ्गानि मग्गपच्चयभूतानि च इध पाळियं ‘‘मग्गङ्गानी’’ति वुत्तानि, न च अञ्ञं उद्धरित्वा अञ्ञस्स अत्थो वत्तब्बो. परियायनिप्परियायमग्गङ्गदस्सनत्थं पन इच्छन्तेन पाळिगतमग्गङ्गसद्दपतिरूपको अञ्ञो मग्गङ्गसद्दो उभयपदत्थो उद्धरितब्बो यथा ‘‘अधिकरणं नाम चत्तारि अधिकरणानी’’ति (पारा. ३८६, ४०५). इध पन ‘‘मग्गपच्चयनिद्देसे मग्गङ्गानी’’ति पाळिगतोयेव मग्गङ्गसद्दो उद्धटो, न च अत्थुद्धरणवसेन दस्सेत्वा अधिप्पेतत्थनियमनं कतं, तस्मा पाळियं मग्गङ्गसद्दस्स मिच्छावाचादीनं अत्थभावो मा होतूति ‘‘सम्मादिट्ठिसङ्कप्पवाचाकम्मन्ताजीववायामसतिसमाधिमिच्छादिट्ठिसङ्कप्पवायामसमाधयोति इमानि द्वादसङ्गानी’’ति पठन्ति. ननु एवं ‘‘अहेतुकचित्तुप्पादवज्जेसू’’ति न वत्तब्बं. न हि तेसु सम्मादिट्ठिआदयो यथावुत्ता सन्ति, ये वज्जेतब्बा सियुन्ति? न, उप्पत्तिट्ठाननियमनत्थत्ता. अहेतुकचित्तुप्पादवज्जेस्वेव एतानि उप्पज्जन्ति, नाहेतुकचित्तुप्पादेसु. तत्थुप्पन्नानि द्वादसङ्गानीति अयञ्हेत्थ अत्थो.

मग्गपच्चयनिद्देसवण्णना निट्ठिता.

२०. विप्पयुत्तपच्चयनिद्देसवण्णना

२०. सम्पयोगासङ्काय अभावतोति एतेन सम्पयोगासङ्कावत्थुभूतो उपकारकभावो विप्पयुत्तपच्चयताति दस्सेति.

विप्पयुत्तपच्चयनिद्देसवण्णना निट्ठिता.

२१. अत्थिपच्चयनिद्देसवण्णना

२१. कुसलादिवसेन पञ्चविधो अत्थिपच्चयो वुत्तो, न निब्बानं. यो हि अत्थिभावाभावेन अनुपकारको अत्थिभावं लभित्वा उपकारको होति, सो अत्थिपच्चयो होति. निब्बानञ्च निब्बानारम्मणानं न अत्तनो अत्थिभावाभावेन अनुपकारकं हुत्वा अत्थिभावलाभेन उपकारकं होति. उप्पादादियुत्तानं वा नत्थिभावोपकारकताविरुद्धो उपकारकभावो अत्थिपच्चयताति न निब्बानं अत्थिपच्चयो.

सति च येसं पच्चया होन्ति, तेहि एकतो पुरेतरं पच्छा च उप्पन्नत्ते सहजातादिपच्चयत्ताभावतो आह ‘‘आहारो इन्द्रियञ्च सहजातादिभेदं न लभती’’ति. तदभावो च एतेसं धम्मसभाववसेन दट्ठब्बो.

अत्थिपच्चयनिद्देसवण्णना निट्ठिता.

२२-२३-२४. नत्थिविगतअविगतपच्चयनिद्देसवण्णना

२२-२३. पच्चयलक्खणमेव हेत्थ नानन्ति एतेन नत्थिविगतपच्चयेसु अत्थिअविगतपच्चयेसु च ब्यञ्जनमत्तेयेव नानत्तं, न अत्थेति इदं यो पच्चयोति अत्थो, तस्मिं नानत्तं नत्थि, ब्यञ्जनसङ्गहिते पच्चयलक्खणमत्तेयेव नानत्तन्ति इममत्थं सन्धाय वुत्तन्ति विञ्ञायति.

नत्थिविगतअविगतपच्चयनिद्देसवण्णना निट्ठिता.

पच्चयनिद्देसवण्णना निट्ठिता.

पच्चयनिद्देसपकिण्णकविनिच्छयकथावण्णना

‘‘लोभदोसमोहा विपाकपच्चयापि न होन्ति, सेसानं सत्तरसन्नं पच्चयानं वसेन पच्चया होन्ती’’तिआदिमपाठो. एत्थ च लोभदोसमोहानं पच्चेकं सत्तरसहि पच्चयेहि पच्चयभावो वुत्तो, सब्बे हेतू सह अग्गहेत्वा एकधम्मस्स अनेकपच्चयभावदस्सनत्थं अमोहादीनं विसुं गहितत्ताति दोसस्सपि सत्तरसहि पच्चयभावो आपज्जति, तथा च सति दोसस्सपि गरुकरणं पाळियं वत्तब्बं सिया. ‘‘अकुसलो पन आरम्मणाधिपति नाम लोभसहगतचित्तुप्पादो वुच्चती’’ति (पट्ठा. अट्ठ. १.४) एत्थापि लोभदोससहगतचित्तुप्पादाति वत्तब्बं सिया, न पन वुत्तं, तस्मा दोसस्स अधिपतिपच्चयतापि निवारेतब्बा. न च ‘‘सेसान’’न्ति वचनेन अधिपतिपच्चयो निवारितो, अथ खो सङ्गहितो पुरेजातादीहि यथावुत्तेहि सेसत्ताति तन्निवारणत्थं दोसं लोभमोहेहि सह अग्गहेत्वा विसुञ्च अग्गहेत्वा ‘‘दोसो अधिपतिपच्चयोपि न होति, सेसानं पच्चयानं वसेन पच्चयो होती’’ति पठन्ति. इमिना नयेनाति एतेन फोट्ठब्बायतनस्स सहजातादिपच्चयभावं, सब्बधम्मानं यथायोगं हेतादिपच्चयभावञ्च दस्सेति. न हि एतं एकपच्चयस्स अनेकपच्चयभावदस्सनन्ति रूपादीनं पकतूपनिस्सयभावो च एतेन दस्सितोति दट्ठब्बो.

चतुन्नं खन्धानं भेदा चक्खुविञ्ञाणधातुआदयोति भेदं अनामसित्वा ते एव गहेत्वा आह ‘‘चतूसु खन्धेसू’’ति. मिच्छावाचाकम्मन्ताजीवा तेहि चेव कम्माहारपच्चयेहि चाति एकूनवीसतिधाति इदमेवं न सक्का वत्तुं. न हि मिच्छावाचादयो मिच्छादिट्ठि विय मग्गपच्चया होन्ति चेतनाय मग्गपच्चयत्ताभावतो. यदि च भवेय्य, पञ्हावारे ‘‘कम्मपच्चया मग्गे तीणी’’ति वत्तब्बं सिया, तस्मा मिच्छावाचादीनं मग्गपच्चयभावो न वत्तब्बो. पट्ठानसंवण्णना हेसा. सेसपच्चयभावो च चेतनाय अनेकपच्चयभाववचनेन वुत्तोयेवाति न इदं पठितब्बन्ति न पठन्ति. ‘‘अहिरिकं…पे… मिद्धं उद्धच्चं विचिकिच्छा’’तिआदिमपाठो, विचिकिच्छा पन अधिपतिपच्चयो न होतीति तं तत्थ अपठित्वा ‘‘विचिकिच्छाइस्सामच्छरियकुक्कुच्चानि ततो अधिपतिपच्चयं अपनेत्वा’’ति एवमेत्थ पठन्ति.

‘‘चत्तारि महाभूतानि आरम्मण…पे… पुरेजातविप्पयुत्तअत्थिअविगतवसेन दसधा पच्चया होन्ति, पुन तथा हदयवत्थू’’ति पुरिमपाठो, महाभूतानि पन विप्पयुत्तपच्चया न होन्तीति ‘‘पुरेजातअत्थिअविगतवसेन नवधा पच्चया होन्ति, विप्पयुत्तपच्चयं पक्खिपित्वा दसधा वत्थु’’न्ति पठन्ति. एत्तकमेवेत्थ अपुब्बन्ति एतस्मिं पुरेजातपच्चये सहजातनिस्सयेहि अपुब्बं रूपसद्दगन्धरसायतनमत्तमेवाति अत्थो, आरम्मणानि पनेतानि आरम्मणपच्चयधम्मानं अनेकपच्चयभावे वुत्तानीति सब्बातिक्कन्तपच्चयापेक्खा एतेसं अपुब्बता नत्थीति. इन्द्रियादीसु अपुब्बं नत्थीति रूपजीवितिन्द्रियस्सपि अरूपजीवितिन्द्रियतो अपुब्बस्स पच्चयभावस्स अभावं मञ्ञमानेन अपुब्बता न वुत्ता. तस्स पन पुरेजातपच्चयभावतो अपुब्बता. कबळीकाराहारस्स च पुरेजातेन सद्धिं सत्तधा पच्चयभावो योजेतब्बो.

आकारोति मूलादिआकारो. अत्थोति तेनाकारेन उपकारकता. ‘‘येनाकारेना’’ति एतस्स वा अत्थवचनं ‘‘येनत्थेना’’ति. विपाकहेतूसुयेव लब्भतीति एत्थ अमोहविपाकहेतुस्स अधिपतिपच्चयभावो च लोकुत्तरविपाकेयेव लब्भतीति. एवं सब्बत्थ लब्भमानालब्भमानं सल्लक्खेतब्बं. विप्पयुत्तं अपठित्वा ‘‘छहाकारेही’’ति पुरिमपाठो, तं पन पठित्वा ‘‘सत्तहाकारेही’’ति पठन्ति. उक्कट्ठपरिच्छेदो हेत्थ वुच्चति, न च यं आरम्मणं निस्सयो होति, तं विप्पयुत्तं न होतीति.

अनन्तरसमनन्तरेसु यं कम्मपच्चयो होति, तं न आसेवनपच्चयो. यञ्च आसेवनपच्चयो होति, न तं कम्मपच्चयोति दट्ठब्बं. ‘‘पकतूपनिस्सयो पकतूपनिस्सयोवा’’ति वुत्तं, कम्मपच्चयोपि पन सो होति, तस्मा ‘‘कम्मपच्चयो चा’’ति पठन्ति. अयं पनेत्थ अत्थो – पकतूपनिस्सयो येभुय्येन पकतूपनिस्सयोव होति, कोचि पनेत्थ कम्मपच्चयो च होतीति. ‘‘आरम्मणपुरेजाते पनेत्थ इन्द्रियविप्पयुत्तपच्चयता न लब्भती’’ति वुत्तं. तत्थ आरम्मणपुरेजातन्ति यदि कञ्चि आरम्मणभूतं पुरेजातं वुत्तं, आरम्मणभूतस्स वत्थुस्स विप्पयुत्तपच्चयता लब्भतीति सा न लब्भतीति न वत्तब्बा. अथ पन वत्थुपुरेजाततो अञ्ञं वत्थुभावरहितारम्मणमेव ‘‘आरम्मणपुरेजात’’न्ति वुत्तं, तस्स निस्सयपच्चयता न लब्भतीति ‘‘निस्सयिन्द्रियविप्पयुत्तपच्चयता न लब्भती’’ति वत्तब्बं. इतो उत्तरिपीति पुरेजाततो परतोपीति अत्थो, इतो वा इन्द्रियविप्पयुत्ततो निस्सयिन्द्रियविप्पयुत्ततो वा उत्तरि आरम्मणाधिपतिआदि च लब्भमानालब्भमानं वेदितब्बन्ति अत्थो वत्तब्बो. कम्मादीसु पन लब्भमानालब्भमानं न वक्खतीति पुरिमोयेवेत्थ अत्थो अधिप्पेतो.

‘‘कबळीकारो आहारो आहारपच्चयोवा’’ति पुरिमपाठो, अत्थिअविगतपच्चयोपि पन सो होति, तेन ‘‘कबळीकारो आहारो आहारपच्चयत्तं अविजहन्तोव अत्थिअविगतानं वसेन अपरेहिपि द्वीहाकारेहि अनेकपच्चयभावं गच्छती’’ति पठन्ति.

‘‘यथानुरूपं झानपच्चये वुत्तानं दसन्नं हेतुअधिपतीनञ्चाति इमेसं वसेना’’ति पुरिमपाठो, ‘‘यथानुरूपं झानपच्चये वुत्तानं मग्गवज्जानं नवन्नं हेतुअधिपतिझानानञ्चाति इमेसं वसेना’’ति पच्छिमपाठो, तेसु विचारेत्वा युत्तो गहेतब्बो.

समनन्तरनिरुद्धताय आरम्मणभावेन च सदिसो पच्चयभावो पच्चयसभागता, विरुद्धपच्चयता पच्चयविसभागता. ‘‘इमिना उपायेना’’ति वचनतो हेतुआदीनं सहजातानं सहजातभावेन सभागता, सहजातासहजातानं हेतुआरम्मणादीनं अञ्ञमञ्ञविसभागताति एवमादिना उपायेन सभागता विसभागता योजेतब्बा.

जनकायेव, न अजनकाति जनकभावप्पधानायेव हुत्वा पच्चया होन्ति, न उपत्थम्भकभावप्पधानाति अत्थो दट्ठब्बो. येसं हेतुआदयो पच्चया होन्ति, ते तेहि विना नेव उप्पज्जन्ति, न च पवत्तन्तीति तेसं उभयप्पधानता वुत्ता. न हि ते अनन्तरादयो विय जननेनेव पवत्तिं करोन्तीति.

सब्बेसं ठानं कारणभावो सब्बट्ठानं, तं एतेसं अत्थीति सब्बट्ठानिका. उपनिस्सयं भिन्दन्तेन तयोपि उपनिस्सया वत्तब्बा, अभिन्दित्वा वा उपनिस्सयग्गहणमेव कातब्बं. तत्थ भिन्दनं पकतूपनिस्सयस्स रूपानं पच्चयत्ताभावदस्सनत्थं, आरम्मणानन्तरूपनिस्सयानं पन पुब्बे आरम्मणाधिपतिअनन्तरग्गहणेहि गहितत्ता तेसु एकदेसेन अनन्तरूपनिस्सयेन इतरम्पि दस्सेतीति दट्ठब्बं. पुरेजातपच्छाजातापि असब्बट्ठानिका अरूपरूपानञ्ञेव यथाक्कमेन पच्चयभावतोति एत्थ पुरेजातपच्चयो अनन्तरादीसु एव वत्तब्बो तंसमानगतिकत्ता, न च युगळभावो पच्छाजातेन सह कथने कारणं असब्बट्ठानिकदस्सनमत्तस्स अधिप्पेतत्ताति तं तत्थ पठित्वा ‘‘पच्छाजातोपि असब्बट्ठानिको रूपानंयेव पच्चयभावतो’’ति पठन्ति.

पच्चयनिद्देसपकिण्णकविनिच्छयकथावण्णना निट्ठिता.

पुच्छावारो

१. पच्चयानुलोमवण्णना

एकेकं तिकदुकन्ति एकेकं तिकं दुकञ्चाति अत्थो, न तिकदुकन्ति.

पच्चया चेवाति ये कुसलादिधम्मे पटिच्चाति वुत्ता, ते पटिच्चत्थं फरन्ता कुसलादिपच्चया चेवाति अत्थो. तेनेवाह ‘‘ते च खो सहजातावा’’ति. येहि पन हेतादिपच्चयेहि उप्पत्ति वुत्ता, ते सहजातापि होन्ति असहजातापीति. एत्थ पटिच्चसहजातवारेहि समानत्थेहि पटिच्चसहजाताभिधानेहि समानत्थं बोधेन्तेन भगवता पच्छिमवारेन पुरिमवारो, पुरिमवारेन च पच्छिमवारो च बोधितोति वेदितब्बो. एस नयो पच्चयनिस्सयवारेसु संसट्ठसम्पयुत्तवारेसु च, एवञ्च निरुत्तिकोसल्लं जनितं होतीति.

‘‘ते ते पन पञ्हे उद्धरित्वा पुन कुसलो हेतु हेतुसम्पयुत्तकानं धम्मान’’न्ति लिखितं. ‘‘कुसला हेतू सम्पयुत्तकानं खन्धान’’न्ति (पट्ठा. १.१.४०१) पञ्हावारपाठोति पमादलेखा एसाति पाळियं आगतपाठमेव पठन्ति. पुरिमवारेसु सहजातनिस्सयसम्पयुत्तपच्चयभावेहि कुसलादिधम्मे नियमेत्वा तस्मिं नियमे कुसलादीनं हेतुपच्चयादीहि उप्पत्तिं पुच्छित्वा विस्सज्जनं कतं, न तत्थ ‘‘इमे नाम ते धम्मा हेतादिपच्चयभूता’’ति विञ्ञायन्ति, तस्मा तत्थ ‘‘सिया कुसलं धम्मं पटिच्च कुसलो धम्मो उप्पज्जेय्य हेतुपच्चया’’ति (पट्ठा. १.१.२५) एवमादीहि सङ्गहिते पटिच्चत्थादिफरणकभावे हेतादिपच्चयपच्चयुप्पन्नेसु हेतादिपच्चयानं निच्छयाभावतो पञ्हा निज्जटा निग्गुम्बा च कत्वा न विभत्ता, इध पन ‘‘सिया कुसलो धम्मो कुसलस्स धम्मस्स हेतुपच्चयेन पच्चयो’’ति एवमादीहि सङ्गहिता हेतादिपच्चयभूता कुसलादयो पच्चयुप्पन्ना च निच्छिता, न कोचि पुच्छासङ्गहितो अत्थो अनिच्छितो नाम अत्थीति आह ‘‘सब्बेपि ते पञ्हा निज्जटा निग्गुम्बा च कत्वा विभत्ता’’ति. पञ्हा पन उद्धरित्वा विस्सज्जनं सब्बत्थ समानन्ति न तं सन्धाय निज्जटता वुत्ताति दट्ठब्बा.

उप्पत्तिया पञ्ञापितत्ताति पुच्छामत्तेनेव उप्पत्तिया ठपितत्ता पकासितत्ता, नानप्पकारेहि वा ञापितत्ताति अत्थो.