१६. इन्द्रियपच्चयनिद्देसवण्णना

१६. अरूपजीवितिन्द्रियम्पि सङ्गहितन्ति मिस्सकत्ता जीवितिन्द्रियं न सब्बेन सब्बं वज्जितब्बन्ति अधिप्पायो.

अविनिब्भुत्तधम्मानन्ति एत्थ अयं अधिप्पायो – रूपारूपानं अञ्ञमञ्ञं अविनिब्भुत्तवोहारो नत्थीति अरूपानं इन्द्रियपच्चयभूतानि पच्चयन्तरापेक्खानि चक्खादीनि अत्तनो विज्जमानक्खणे अविनिब्भुत्तधम्मानं इन्द्रियपच्चयतं अफरन्तानिपि इन्द्रियपच्चया सियुं. यो पन निरपेक्खो इन्द्रियपच्चयो अविनिब्भुत्तधम्मानं होति, सो अत्तनो विज्जमानक्खणे तेसं इन्द्रियपच्चयतं अफरन्तो नाम नत्थि. यदि च इत्थिन्द्रियपुरिसिन्द्रियानि इन्द्रियपच्चयो लिङ्गादीनं सियुं, अविनिब्भुत्तानं तेसम्पि सियुं. न हि रूपं रूपस्स, अरूपं वा अरूपस्स विनिब्भुत्तस्स इन्द्रियपच्चयो अत्थीति. सति चेवं इत्थिपुरिसिन्द्रियेहि अविनिब्भुत्तत्ता कललादिकाले च लिङ्गादीनि सियुं, येसं तानि इन्द्रियपच्चयतं फरेय्युं, न च फरन्ति. तस्मा न तेहि तानि अविनिब्भुत्तकानि, अविनिब्भुत्तत्ताभावतो च तेसं इन्द्रियपच्चयतं न फरन्ति. अञ्ञेसं पन येहि तानि सहजातानि, तेसं अबीजभावतोयेव न फरन्ति, तस्मा आपन्नविनिब्भुत्तभावानं तेसं लिङ्गादीनं अविनिब्भुत्तानं अञ्ञेसञ्च समानकलापधम्मानं इन्द्रियपच्चयताय अफरणतो तानि इन्द्रियपच्चयो न होन्तीति. येसं बीजभूतानि इत्थिपुरिसिन्द्रियानि, तेसं लिङ्गादीनं अपरमत्थभावतोति केचि, ते पन कललादिकालेपि लिङ्गादीनं तदनुरूपानं अत्थितं इच्छन्ति.

जातिभूमिवसेन वुत्तेसु भेदेसु कुसलजातियं रूपावचरकुसलमेव आरुप्पे ठपेतब्बन्ति ‘‘ठपेत्वा पन रूपावचरकुसलं अवसेसा कुसलाकुसला’’ति वुत्तं. पठमलोकुत्तरं पन दोमनस्सयुत्तञ्च विसुं एका जाति भूमि वा न होतीति आरुप्पे अलब्भमानम्पि न ठपितं. हेतुआदीसुपि ‘‘तथा अपरियापन्नकुसलहेतु, तथा अकुसलहेतू’’तिआदीसु (पट्ठा. अट्ठ. १.१) एस नयो योजेतब्बो.

ठितिक्खणेति इदं रूपजीवितिन्द्रियस्स सहजातपच्चयत्ताभावं सन्धाय वुत्तं. उप्पादक्खणेपि पन तस्स इन्द्रियपच्चयता न सक्का निवारेतुं. वक्खति हि ‘‘अब्याकतं धम्मं पटिच्च…पे… असञ्ञसत्तानं एकं महाभूतं पटिच्च…पे… इन्द्रियपच्चयं कम्मपच्चयसदिस’’न्ति (पट्ठा. १.१.६६). न हि असञ्ञसत्तानं इन्द्रियपच्चया उप्पज्जमानस्स रूपस्स रूपजीवितिन्द्रियतो अञ्ञो इन्द्रियपच्चयो अत्थि, पञ्चवोकारे पवत्ते च कटत्तारूपस्स. पटिच्चवारादयो च छ उप्पादक्खणमेव गहेत्वा पवत्ता, एवञ्च कत्वा पच्छाजातपच्चयो एतेसु अनुलोमतो न तिट्ठतीति.

इन्द्रियपच्चयनिद्देसवण्णना निट्ठिता.