७. अनुसययमकं
परिच्छेदपरिच्छिन्नुद्देसवारवण्णना
१. पच्चयपरिग्गहपरियोसाना ञातपरिञ्ञाति पच्चयदीपकेन मूलयमकेन ञातपरिञ्ञं, खन्धादीसु तीरणबाहुल्लतो खन्धादियमकेहि तीरणपरिञ्ञञ्च विभावेत्वा अनुसयपहानन्ता पहानपरिञ्ञाति पहातब्बमुद्धभूतेहि अनुसयेहि पहानपरिञ्ञं विभावेतुं अनुसययमकं आरद्धं. लब्भमानवसेनाति अनुसयभावेन लब्भमानानं वसेनाति अत्थो. तीहाकारेहि अनुसयानं गाहापनं तेसु तथा अग्गहितेसु अनुसयवारादिपाळिया दुरवबोधत्ता.
अयं पनेत्थ पुरिमेसूति एतेसु सानुसयवारादीसु पुरिमेसूति अत्थो. अत्थविसेसाभावतो ‘‘कामधातुं वा पन उपपज्जन्तस्स कामधातुया चुतस्स, रूपधातुं वा पन उपपज्जन्तस्स कामधातुया चुतस्सा’’ति एवमादीहि अवुच्चमाने कथमयं यमकदेसना सियाति? नायं यमकदेसना, पुरिमवारेहि पन यमकवसेन देसितानं अनुसयानं चुतिउपपत्तिवसेन अनुसयट्ठानपरिच्छेददस्सनं. यमकदेसनाबाहुल्लतो पन सब्बवारसमुदायस्स अनुसययमकन्ति नामं दट्ठब्बं. अथ वा पटिलोमपुच्छापि अत्थवसेन लब्भन्ति, अत्थविसेसाभावतो पन न वुत्ताति लब्भमानतावसेन एतिस्सापि देसनाय यमकदेसनता वेदितब्बा.
अनुरूपं कारणं लभित्वा उप्पज्जन्तीति एतेन कारणलाभे उप्पत्तिअरहतं दस्सेति. अप्पहीना हि अनुसया कारणलाभे सति उप्पज्जन्ति. याव च मग्गेन तेसं अनुप्पत्तिअरहता न कता होति, ताव ते एवंपकारा एवाति ‘‘अनुसया’’ति वुच्चन्ति. सो एवंपकारो उप्पज्जति-सद्देन गहितो, न खन्धयमकादीसु विय उप्पज्जमानता. तेनेव ‘‘यस्स कामरागानुसयो उप्पज्जति, तस्स पटिघानुसयो उप्पज्जतीति? आमन्ता’’तिआदिना उप्पज्जनवारो अनुसयवारेन निन्नानाकरणो विभत्तो. अनुरूपं कारणं पन लभित्वा ये उप्पज्जिंसु उप्पज्जमाना च, तेपि अप्पहीनट्ठेन थामगता अहेसुं भवन्ति च. उप्पत्तिअरहताय एव च ते उप्पज्जिंसु उप्पज्जन्ति च, न च अतीतानागतपच्चुप्पन्नतो अञ्ञे उप्पत्तिअरहा नाम अत्थि, तस्मा सब्बे अतीतानागतपच्चुप्पन्ना कामरागादयो ‘‘अनुसया’’ति वुच्चन्ति. अप्पहीनट्ठेनेव हि अनुसया, अप्पहीना च अतीतादयो एव, मग्गस्स पन तादिसानं अनुप्पत्तिअरहतापादनेन अनुसयप्पहानं होतीति. अप्पहीनाकारो नाम धम्माकारो, न धम्मो, धम्मो एव च उप्पज्जतीति इमिना अधिप्पायेनाह ‘‘अप्पहीनाकारो च उप्पज्जतीति वत्तुं न युज्जती’’ति. सत्तानुसयाति एत्थ यदि अप्पहीनट्ठेन सन्ताने अनुसेन्तीति अनुसया, अथ कस्मा सत्तेव वुत्ता, ननु सत्तानुसयतो अञ्ञेसम्पि किलेसानं अप्पहीनत्ता अनुसयभावो आपज्जतीति चे? नापज्जति, अप्पहीनमत्तस्सेव अनुसयभावस्स अवुत्तत्ता. वुत्तञ्हि ‘‘अनुसयोति पन अप्पहीनट्ठेन थामगतकिलेसो वुच्चती’’ति (यम. अट्ठ. अनुसययमक १), तस्मा अप्पहीनट्ठेन थामगतो किलेसोयेव अनुसयो नामाति युत्तं. थामगतन्ति च अञ्ञेहि असाधारणो सभावो दट्ठब्बो. तथा हि धम्मसभावबोधिना तथागतेन इमेयेव ‘‘अनुसया’’ति वुत्ता. थामगतोति अनुसयसमङ्गीति अत्थो.
अनुसयउप्पज्जनवारानं समानगतिकत्ता यथा ‘‘अनुसेती’’ति वचनं अप्पहीनाकारदीपकं, एवं ‘‘उप्पज्जती’’ति वचनं सियाति उप्पज्जनवारेन ‘‘उप्पज्जती’’ति वचनस्स अवुत्तता सक्का वत्तुन्ति चे? तं न, वचनत्थविसेसेन तंद्वयस्स वुत्तत्ता. ‘‘अनुरूपं कारणं लभित्वा उप्पज्जती’’ति हि एतस्मिं अत्थे अविसिट्ठेपि ‘‘अनुसेती’’ति वचनं सन्ताने अनुसयिततं थामगतभावं दीपेति. यदि तमेव ‘‘उप्पज्जती’’ति वचनं दीपेय्य, कस्सचि विसेसस्स अभावा उप्पज्जनवारो न वत्तब्बो सिया, ‘‘उप्पज्जती’’ति वचनं पन उप्पत्तियोग्गं दीपेति. कस्मा? उप्पज्जनवारेन उप्पत्तियोग्गस्स दस्सितत्ता, अनुसयसद्दस्स सब्बदा विज्जमानानं अपरिनिप्फन्नसयनत्थताय निवारणत्थं उप्पत्तिअरहताय थामगतभावसङ्खातस्स यथाधिप्पेतसयनत्थस्स दस्सनत्थं ‘‘अनुसेन्तीति अनुरूपं कारणं लभित्वा उप्पज्जन्ती’’ति यं उप्पत्तियोग्गवचनं वुत्तं, तं सुवुत्तमेवाति अधिप्पायो. तम्पि सुवुत्तमेव इमिना तन्तिप्पमाणेनाति सम्बन्धो. तन्तित्तयेनपि हि चित्तसम्पयुत्तता दीपिता होति.
परिच्छेदपरिच्छिन्नुद्देसवारवण्णना निट्ठिता.
उप्पत्तिट्ठानवारवण्णना
२. कामधातुया द्वीसु वेदनासूति कामावचरभूमियं सुखाय च उपेक्खाय चाति अट्ठकथायं कामधातुग्गहणं द्विन्नं वेदनानं विसेसनभावेन वुत्तं, एवं सति कामधातुया कामरागानुसयस्स अनुसयट्ठानता न वुत्ता होति. द्वीसु पन रागेसु भवरागस्स तीसु धातूसु रूपारूपधातूनं अनुसयट्ठानता वुत्ताति कामधातुया कामरागस्स अनुसयट्ठानता वत्तब्बा. धातुवेदनासब्बसक्कायपरियापन्नवसेन हि तिप्पकारं अनुसयानं अनुसयट्ठानं वुत्तन्ति. तस्मा तीसु धातूसु कामधातुया तीसु वेदनासु द्वीसु वेदनासु एत्थ कामरागानुसयो अनुसेतीति विसुं अनुसयट्ठानता धातुया वेदनानञ्च योजेतब्बा. द्वीसु वेदनासूति इदञ्च वेदनासु अनुसयमानो कामरागानुसयो द्वीस्वेव अनुसेति, न तीसूति तिण्णम्पि ठानतानिवारणत्थमेव वुत्तन्ति न सब्बासु द्वीसु अनुसयनप्पत्तो अत्थि, तेन वेदनाविसेसनत्थं न कामधातुग्गहणेन कोचि अत्थो. भवरागानुसयनट्ठानञ्हि अट्ठानञ्च अनुसयानं अपरियापन्नं सक्काये कामरागानुसयस्स अनुसयट्ठानं न होतीति पाकटमेतं. यथा च ‘‘द्वीसु वेदनासू’’ति वुत्ते पटिघानुसयानुसयट्ठानतो अञ्ञा द्वे वेदना गय्हन्ति, एवं भवरागानुसयानुसयनट्ठानतो च अञ्ञा ता गय्हन्तीति.
एत्थ च द्वीहि वेदनाहि सम्पयुत्तेसु अञ्ञेसु च पियरूपसातरूपेसु इट्ठरूपादीसु उप्पज्जमानो कामरागानुसयो सातसन्तसुखगिद्धिया पवत्ततीति द्वीसु वेदनासु तस्स अनुसयनं वुत्तं. अञ्ञत्थ उप्पज्जमानोपि हि सो इमासु द्वीसु वेदनासु अनुगतो हुत्वा सेति सुखमिच्चेव अभिलभतीति. एवं पटिघानुसयो च दुक्खवेदनासम्पयुत्तेसु अञ्ञेसु च अप्पियरूपासातरूपेसु अनिट्ठरूपादीसु उप्पज्जमानो दुक्खपटिकूलतो दुक्खमिच्चेव पटिहञ्ञतीति दुक्खवेदनमेव अनुगतो हुत्वा सेति, तेन पन तस्मिं अनुसयनं वुत्तं. एवं कामरागपटिघानं तीसु वेदनासु अनुसयवचनेन इट्ठइट्ठमज्झत्तअनिट्ठेसु आरम्मणपकतिया विपरीतसञ्ञाय च वसेन इट्ठादिभावेन गहितेसु कामरागपटिघानं उप्पत्ति दस्सिता होति. तत्थ उप्पज्जमाना हि ते तीसु वेदनासु अनुसेन्ति नाम. वेदनात्तयमुखेन वा एत्थ इट्ठादीनं आरम्मणानं गहणं वेदितब्बं, कामधातुआदिग्गहणेन कामस्सादादिवत्थुभूतानं कामभवादीनं. तत्थ कामरागानुसयो भवस्सादवसेन अनुसयमानो कामधातुया अनुसेति, कामसुखस्सादवसेन अनुसयमानो सुखोपेक्खावेदनासु. पटिघो दुक्खपटिघातवसेनेव पवत्ततीति यत्थ तत्थ पटिहञ्ञमानोपि दुक्खवेदनाय एव अनुसेति. रूपारूपभवेसु पन रूपारूपावचरधम्मेसु च कामस्सादस्स पवत्ति नत्थीति तत्थ अनुसयमानो रागो भवरागोइच्चेव वेदितब्बो. धातुत्तयवेदनात्तयग्गहणेन च सब्बसक्कायपरियापन्नानं गहितत्ता ‘‘यत्थ कामरागानुसयो नानुसेति, तत्थ दिट्ठानुसयो नानुसेती’’ति (यम. २.अनुसययमक.४६) एवमादीनं विस्सज्जनेसु धातुत्तयवेदनात्तयविनिमुत्तं दिट्ठानुसयादीनं अनुसयट्ठानं न वुत्तन्ति दट्ठब्बं. ननु च अनुत्तरेसु विमोक्खेसु पिहं उपट्ठापयतो पिहपच्चया उप्पन्नदोमनस्से पटिघानुसयो नानुसेति, तथा नेक्खम्मस्सितसोमनस्सुपेक्खासु कामरागेन नानुसयितब्बन्ति तदनुसयनट्ठानतो अञ्ञापि दिट्ठानुसयानुसयनट्ठानभूता कामावचरवेदना सन्तीति? होन्तु, न पन धातुत्तयवेदनात्तयतो अञ्ञं तदनुसयनट्ठानं अत्थि, तस्मा तं न वुत्तं. यस्मा पन ‘‘यत्थ कामरागानुसयो च पटिघानुसयो च मानानुसयो च नानुसेन्ति, तत्थ दिट्ठानुसयो विचिकिच्छानुसयो नानुसेतीति? आमन्ता’’ति (यम. २.अनुसययमक.५२) वुत्तं, तस्मा अविसेसेन दुक्खं पटिघानुसयस्स अनुसयनट्ठानन्ति समुदायवसेन गहेत्वा वुत्तन्ति वेदितब्बं. तथा लोकियसुखोपेक्खा कामरागमानानुसयनट्ठानन्ति.
अपिच सुत्ते ‘‘इधावुसो विसाख, भिक्खु इति पटिसञ्चिक्खति ‘कुदास्सु नामाहं दोमनस्सं पजहेय्य’न्ति, सो इति पटिसञ्चिक्खित्वा पटिघं तेन पजहति, न तत्थ पटिघानुसयो अनुसेती’’ति नेक्खम्मस्सितं दोमनस्सं उप्पादेत्वा तं विक्खम्भेत्वा वीरियं कत्वा अनागामिमग्गेन पटिघस्स समुग्घातनं सन्धाय वुत्तं. न हि पटिघेनेव पटिघप्पहानं, दोमनस्सेन वा दोमनस्सप्पहानं अत्थीति. पटिघुप्पत्तिरहट्ठानताय पन इध सब्बं दुक्खं ‘‘पटिघानुसयस्स अनुसयनट्ठान’’न्ति वुत्तन्ति दट्ठब्बं. निप्परियायदेसना हेसा, सा पन परियायदेसना. एवञ्च कत्वा पठमज्झानविक्खम्भितं कामरागानुसयं तथा विक्खम्भितमेव कत्वा अनागामिमग्गेन समुग्घातनं सन्धाय ‘‘विविच्चेव…पे… पठमं झानं उपसम्पज्ज विहरति, रागं तेन पजहति, न तत्थ रागानुसयो अनुसेती’’ति वुत्तं. एवं चतुत्थज्झानविक्खम्भितं अविज्जानुसयं तथा विक्खम्भितमेव कत्वा अरहत्तमग्गेन समुग्घातनं सन्धाय ‘‘सुखस्स च पहाना…पे… चतुत्थं झानं उपसम्पज्ज विहरति, अविज्जं तेन पजहति, न तत्थ अविज्जानुसयो अनुसेती’’ति (म. नि. १.४६५) वुत्तं. न हि लोकियचतुत्थज्झानुपेक्खाय अविज्जानुसयो सब्बथा नानुसेतीति सक्का वत्तुं ‘‘सब्बसक्कायपरियापन्नेसु धम्मेसु एत्थ अविज्जानुसयो अनुसेती’’ति (यम. अट्ठ. अनुसययमक २) वुत्तत्ता, तस्मा अविज्जानुसयस्सेव वत्थु चतुत्थज्झानुपेक्खा, नेक्खम्मस्सितदोमनस्सञ्च पटिघानुसयस्स वत्थु न न होतीति तत्थापि तस्स अनुसयनं वेदितब्बं. अवत्थुभावतो हि इध अनुसयनं न वुच्चति, न सुत्तन्तेसु विय वुत्तनयेन तंपटिपक्खभावतो तंसमुग्घातकमग्गस्स बलवूपनिस्सयभावतो चाति.
एत्थ च आरम्मणे अनुसयट्ठाने सति भवरागवज्जो सब्बो लोभो कामरागानुसयोति न सक्का वत्तुं. दुक्खाय हि वेदनाय रूपारूपधातूसु च अनुसयमानेन दिट्ठानुसयेन सम्पयुत्तोपि लोभो लोभो एव, न कामरागानुसयो. यदि सिया, दिट्ठानुसयस्स विय एतस्सपि ठानं वत्तब्बं सियाति. अथ पन अज्झासयवसेन तन्निन्नताय अनुसयनट्ठानं वुत्तं. यथा इट्ठानं रूपादीनं सुखाय च वेदनाय अप्पटिलद्धं वा अप्पटिलाभतो समनुपस्सतो, पटिलद्धपुब्बं वा अतीतं निरुद्धं विगतं परिणतं समनुपस्सतो उप्पज्जमानो पटिघो दुक्खे पटिहञ्ञनवसेनेव पवत्ततीति दुक्खमेव तस्स अनुसयनट्ठानं वुत्तं, नालम्बितं, एवं दुक्खादीसु अभिनिवेसनवसेन उप्पज्जमानेन दिट्ठानुसयेन सम्पयुत्तोपि लोभो सुखाभिसङ्गवसेनेव पवत्ततीति सातसन्तसुखद्वयमेवस्स अनुसयट्ठानं वुत्तन्ति भवरागवज्जस्स सब्बलोभस्स कामरागानुसयता न विरुज्झति, एकस्मिंयेव च आरम्मणे रज्जन्ति दुस्सन्ति च. तत्थ रागो सुखज्झासयो पटिघो दुक्खज्झासयोति तेसं नानानुसयट्ठानता होति.
एवञ्च कत्वा ‘‘यत्थ कामरागानुसयो अनुसेति, तत्थ पटिघानुसयो अनुसेतीति? नो’’ति (यम. २.अनुसययमक.१४) वुत्तन्ति. अट्ठकथायं पन द्वीसु वेदनासु इट्ठारम्मणे च दोमनस्सुप्पत्तिं वत्वा ‘‘दोमनस्समत्तमेव पन तं होति, न पटिघानुसयो’’ति (यम. अट्ठ. अनुसययमक २) वुत्तत्ता यथा तत्थ पटिघो पटिघानुसयो न होति, एवं दुक्खादीसु उप्पज्जमानेन दिट्ठानुसयेन सहजातो लोभो कामरागानुसयो न होतिच्चेव विञ्ञायतीति. यं पनेतं वुत्तं ‘‘दोमनस्समत्तमेव पन तं होति, न पटिघानुसयो’’ति, एत्थ न पटिघानुसयोति नत्थि पटिघानुसयोति अत्थो दट्ठब्बो. न हि दोमनस्सस्स पटिघानुसयभावासङ्का अत्थीति.
देसना संकिण्णा विय भवेय्याति भवरागस्सपि कामधातुया द्वीसु वेदनासु आरम्मणकरणवसेनेव उप्पत्ति वुत्ता विय भवेय्य, तस्मा आरम्मणविसेसेन विसेसदस्सनत्थं एवं देसना कता सहजातवेदनाविसेसाभावतोति अधिप्पायो.
उप्पत्तिट्ठानवारवण्णना निट्ठिता.