८-९. देवासुरसङ्गामसुत्तादिवण्णना

३९-४०. अट्ठमे अभियिंसूति कदा अभियिंसु? यदा बलवन्तो अहेसुं, तदा. तत्रायमनुपुब्बिकथा (सं. नि. अट्ठ. १.१.२४७; सारत्थ. टी. १.वेरञ्जकण्डवण्णना) – सक्को किर मगधरट्ठे मचलगामके मघो नाम माणवो हुत्वा तेत्तिंस पुरिसे गहेत्वा कल्याणकम्मं करोन्तो सत्त वतपदानि पूरेत्वा तत्थ कालङ्कतो देवलोके निब्बत्ति. तं बलवकम्मानुभावेन सपरिसं सेसदेवता दसहि ठानेहि अधिगण्हन्तं दिस्वा ‘‘आगन्तुकदेवपुत्ता आगता’’ति नेवासिका गन्धपानं सज्जयिंसु. सक्को सकपरिसाय सञ्ञं अदासि ‘‘मारिसा मा गन्धपानं पिवित्थ, पिवनाकारमत्तमेव दस्सेथा’’ति. ते तथा अकंसु. नेवासिकदेवता सुवण्णसरकेहि उपनीतं गन्धपानं यावदत्थं पिवित्वा मत्ता तत्थ तत्थ सुवण्णपथवियं पतित्वा सयिंसु. सक्को ‘‘गण्हथ पुत्तहताय पुत्ते’’ति ते पादेसु गहेत्वा सिनेरुपादे खिपापेसि. सक्कस्स पुञ्ञतेजेन तदनुवत्तकापि सब्बे तत्थेव पतिंसु. ते सिनेरुवेमज्झकाले सञ्ञं लभित्वा, ‘‘ताता, सुरं न पिविम्ह, सुरं न पिविम्हा’’ति आहंसु. ततो पट्ठाय असुरा नाम जाता. अथ नेसं कम्मपच्चयउतुसमुट्ठानं सिनेरुस्स हेट्ठिमतले दसयोजनसहस्सं असुरभवनं निब्बत्ति. सक्को तेसं निवत्तित्वा अनागमनत्थाय आरक्खं ठपेसि. यं सन्धाय वुत्तं –

‘‘अन्तरा द्विन्नं अयुज्झपुरानं,

पञ्चविधा ठपिता अभिरक्खा;

उरग-करोटि-पयस्स च हारी,

मदनयुता चतुरो च महत्था’’ति. (सं. नि. अट्ठ. १.१.२४७; सारत्थ. टी. १.१ वेरञ्जकण्डवण्णना);

द्वे नगरानि हि युद्धेन गहेतुं असक्कुणेय्यताय अयुज्झपुरानि नाम जातानि देवनगरञ्च असुरनगरञ्च. यदा हि असुरा बलवन्तो होन्ति, अथ देवेहि पलायित्वा देवनगरं पविसित्वा द्वारे पिदहिते असुरानं सतसहस्सम्पि किञ्चि कातुं न सक्कोति. यदा देवा बलवन्तो होन्ति, अथासुरेहि पलायित्वा असुरनगरस्स द्वारे पिदहिते सक्कानं सतसहस्सम्पि किञ्चि कातुं न सक्कोति. इति इमानि द्वे नगरानि अयुज्झपुरानि नाम. तेसं अन्तरा एतेसु उरगादीसु पञ्चसु ठानेसु सक्केन आरक्खा ठपिता. तत्थ उरगसद्देन नागा गहिता. ते हि उदके बलवन्तो होन्ति, तस्मा सिनेरुस्स पठमालिन्दे एतेसं आरक्खा. करोटिसद्देन सुपण्णा गहिता. तेसं किर करोटि नाम पानभोजनं, तेन तं नामं लभिंसु, दुतियालिन्दे तेसं आरक्खा. पयस्सहारिसद्देन कुम्भण्डा गहिता, दानवरक्खसा किर ते, ततियालिन्दे तेसं आरक्खा. मदनयुतसद्देन यक्खा गहिता. विसमचारिनो किर ते युज्झसोण्डा, चतुत्थालिन्दे तेसं आरक्खा. चतुरो च महत्ताति चत्तारो महाराजानो वुत्ता, पञ्चमालिन्दे तेसं आरक्खा, तस्मा यदि असुरा कुपिताविलचित्ता देवपुरं उपयन्ति युज्झितुं. यं गिरिनो पठमं परिभण्डं, तं उरगा पटिबाहयन्ति. एवं सेसेसु सेसा.

ते पन असुरा आयुवण्णयसइस्सरियसम्पत्तीहि तावतिंससदिसाव, तस्मा अन्तरा अत्तानं अजानित्वा पाटलिया पुप्फिताय ‘‘न इदं देवनगरं, तत्थ पारिच्छत्तको पुप्फति, इध पन चित्तपाटली, जरसक्केनाम्हाकं सुरं पायेत्वा वञ्चिता, देवनगरञ्च नो गहितं, गच्छाम, तेन सद्धिं युज्झिस्सामा’’ति हत्थिअस्सरथे आरुय्ह सुवण्णरजतमणिफलकानि गहेत्वा युद्धसज्जा हुत्वा असुरभेरियो वादेन्ता महासमुद्दे उदकं द्विधा भेत्वा उट्ठहन्ति. ते देवे वुट्ठे वम्मिकमक्खिका वम्मिकं विय सिनेरुं आरुहितुं आरभन्ति. अथ नेसं पठमं नागेहि सद्धिं युद्धं होति. तस्मिं खो पन युद्धे न कस्सचि छवि वा चम्मं वा छिज्जति, न लोहितं उप्पज्जति, केवलं कुमारकानं दारुमेण्डकयुद्धं विय अञ्ञमञ्ञसन्तासनमत्तमेव होति. कोटिसतापि कोटिसहस्सापि नागा तेहि सद्धिं युज्झित्वा ते असुरपुरंयेव पवेसेत्वा निवत्तन्ति. यदा पन असुरा बलवन्तो होन्ति, अथ नागा ओसक्कित्वा दुतिये आलिन्दे सुपण्णेहि सद्धिं एकतोव हुत्वा युज्झन्ति. एस नयो सुपण्णादीसुपि. यदा पन तानि पञ्चपि ठानानि असुरा मद्दन्ति, तदा एकतो सम्पिण्डितानिपि तानि पञ्च बलानि ओसक्कन्ति. अथ चत्तारो महाराजानो गन्त्वा सक्कस्स तं पवत्तिं आरोचेन्ति. सक्को तेसं वचनं सुत्वा दियड्ढयोजनसतिकं वेजयन्तरथं आरुय्ह सयं वा निक्खमति, एकं पुत्तं वा पेसेति. यदा देवा पुन अपच्चागमनाय असुरे जिनिंसु, तदा सक्को असुरे पलापेत्वा पञ्चसु ठानेसु आरक्खं दत्वा वेदियपादे वजिरहत्था इन्दपटिमायो ठपेसि. असुरा कालेन कालं उट्ठहित्वा पटिमायो दिस्वा ‘‘सक्को अप्पमत्तो तिट्ठती’’ति ततोव निवत्तन्ति. इध पन यदा असुरानं जयो अहोसि, देवानं पराजयो, तं सन्धायेतं वुत्तं – ‘‘पराजिता च, भिक्खवे, देवा अपयिंसुयेव उत्तरेनाभिमुखा, अभियिंसु असुरा’’ति.

दक्खिणाभिमुखा हुत्वाति चक्कवाळपब्बताभिमुखा हुत्वा. असुरा किर देवेहि पराजिता पलायन्ता चक्कवाळपब्बताभिमुखं गन्त्वा चक्कवाळमहासमुद्दपिट्ठियं रजतपट्टवण्णे वालिकापुलिने यत्थ पण्णकुटियो मापेत्वा इसयो वसन्ति, तत्थ गन्त्वा इसीनं अस्समपदेन गच्छन्ता ‘‘सक्को इमेहि सद्धिं मन्तेत्वा अम्हे नासेति, गण्हथ पुत्तहताय पुत्ते’’ति कुपिता अस्समपदे पानीयघटचङ्कमनपण्णसालादीनि विद्धंसेन्ति. इसयो अरञ्ञतो फलाफलं आदाय आगता दिस्वा पुन दुक्खेन पटिपाकतिकं करोन्ति, तेपि पुनप्पुनं तथेव पराजिता गन्त्वा विनासेन्ति. तेन वुत्तं – ‘‘पराजिता च खो, भिक्खवे, असुरा अपयिंसुयेव दक्खिणेनाभिमुखा’’ति. नवमं उत्तानत्थमेव.

देवासुरसङ्गामसुत्तादिवण्णना निट्ठिता.