.नमो तस्स भगवतो अरहतो सम्मासम्बुद्धस्स.
अङ्गुत्तरनिकाये
नवकनिपात-टीका
१. पठमपण्णासकं
१. सम्बोधिवग्गो
१-२. सम्बोधिसुत्तादिवण्णना
१-२. नवकनिपातस्स पठमदुतियेसु नत्थि वत्तब्बं.
३. मेघियसुत्तवण्णना
३. ततिये (उदा. अट्ठ. ३१) मेघियोति तस्स थेरस्स नामं. उपट्ठाको होतीति परिचारको होति. भगवतो हि पठमबोधियं उपट्ठाका अनिबद्धा अहेसुं. एकदा नागसमलो, एकदा नागितो, एकदा उपवाणो, एकदा सुनक्खत्तो, एकदा चुन्दो समणुद्देसो, एकदा सागतो, एकदा मेघियो, तदापि मेघियत्थेरोव उपट्ठाको होति. तेनाह ‘‘तेन खो पन समयेन आयस्मा मेघियो भगवतो उपट्ठाको होती’’ति.
किमिकाळायाति काळकिमीनं बहुलताय ‘‘किमिकाळा’’ति लद्धनामाय नदिया. जङ्घाविहारन्ति चिरनिसज्जाय जङ्घासु उप्पन्नकिलमथविनोदनत्थं विचरणं. पासादिकन्ति अविरळरुक्खताय सिनिद्धपत्तताय च पस्सन्तानं पसादं आवहतीति पासादिकं. सन्दच्छायताय मनुञ्ञभूमिभागताय च अन्तो पविट्ठानं पीतिसोमनस्सजननट्ठेन चित्तं रमेतीति रमणीयं. अलन्ति परियत्तं, युत्तन्तिपि अत्थो. पधानत्थिकस्साति पधानेन भावनानुयोगेन अत्थिकस्स. यस्मा सो पधानकम्मे युत्तो पधानकम्मिको नाम होति, तस्मा वुत्तं ‘‘पधानकम्मिकस्सा’’ति. आगच्छेय्याहन्ति आगच्छेय्यं अहं. थेरेन किर पुब्बे तं ठानं अनुप्पटिपाटिया पञ्च जातिसतानि रञ्ञा एव सता अनुभूतपुब्बं उय्यानं अहोसि, तेनस्स दिट्ठमत्तेयेव तत्थ विहरितुं चित्तं नमि.
याव अञ्ञोपि कोचि भिक्खु आगच्छतीति अञ्ञो कोचिपि भिक्खु मम सन्तिकं याव आगच्छति, ताव आगमेहीति अत्थो. ‘‘कोचि भिक्खु दिस्सती’’तिपि पाठो, ‘‘आगच्छतू’’तिपि पठन्ति, तथा ‘‘दिस्सतू’’तिपि. नत्थि किञ्चि उत्तरि करणीयन्ति चतूसु सच्चेसु चतूहि मग्गेहि परिञ्ञादीनं सोळसन्नं किच्चानं कतत्ता अभिसम्बोधिया वा अधिगतत्ता ततो अञ्ञं उत्तरि करणीयं नाम नत्थि. चतूसु सच्चेसु चतुन्नं किच्चानं कतत्ताति इदं पन मग्गवसेन लब्भभानं भेदं अनुपेक्खित्वा वुत्तं. अत्थि कतस्स पटिचयोति मय्हं सन्ताने निप्फादितस्स सीलादिधम्मस्स अरियमग्गस्स अनधिगतत्ता तदत्थं पुन वड्ढनसङ्खातो पटिचयो अत्थि, इच्छितब्बोति अत्थो.
तिविधनाटकपरिवारोति महन्तित्थियो मज्झिमित्थियो अतितरुणित्थियोति एवं वधूकुमारिककञ्ञावत्थाहि तिविधाहि नाटकित्थीहि परिवुतो. अकुसलवितक्केहीति यथावुत्तेहि कामवितक्कादीहि. अपरे पन ‘‘तस्मिं वनसण्डे पुप्फफलपल्लवादीसु लोभवसेन कामवितक्को, खरस्सरानं पक्खिआदीनं सद्दस्सवनेन ब्यापादवितक्को, लेड्डुआदीहि तेसं विहेठनाधिप्पायेन विहिंसावितक्को. ‘इधेवाहं वसेय्य’न्ति तत्थ सापेक्खतावसेन वा कामवितक्को, वनचरके तत्थ तत्थ दिस्वा तेसु चित्तदुब्भनेन ब्यापादवितक्को, तेसं विहेठनाधिप्पायेन विहिंसावितक्को तस्स उप्पज्जती’’ति वदन्ति. यथा तथा वा तस्स मिच्छावितक्कप्पवत्तियेव अच्छरियकारणं. अच्छरियं वत, भोति गरहणच्छरियं नाम किरेतं. यथा आयस्मा आनन्दो भगवतो वलियगत्तं दिस्वा अवोच ‘‘अच्छरियं, भन्ते, अब्भुतं, भन्ते’’ति (सं. नि. ५.५११). सम्परिवारिताति वोकिण्णा. अत्तनि गरुम्हि च एकत्तेपि बहुवचनं दिस्सति. ‘‘अन्वासत्तो’’तिपि पाठो. कस्मा पनस्स भगवा तत्थ गमनं अनुजानि? ‘‘अननुञ्ञातोपि चायं मं ओहाय गच्छिस्सतेव, परिचारकामताय मञ्ञे भगवा गन्तुं न देतीति चस्स सिया अञ्ञथत्तं, तदस्स दीघरत्तं अहिताय दुक्खाय संवत्तेय्या’’ति अनुजानि.
एवं तस्मिं अत्तनो पवत्तिं आरोचेत्वा निसिन्ने अथस्स भगवा सप्पायधम्मं देसेन्तो ‘‘अपरिपक्काय, मेघिय, चेतोविमुत्तिया’’तिआदिमाह. तत्थ ‘‘अपरिपक्काया’’ति परिपाकं अप्पत्ताय. चेतोविमुत्तियाति किलेसेहि चेतसो विमुत्तिया. पुब्बभागे हि तदङ्गवसेन चेव विक्खम्भनवसेन च चेतसो विमुत्ति होति, अपरभागे समुच्छेदवसेन चेव पटिप्पस्सद्धिवसेन च. सायं विमुत्ति हेट्ठा वित्थारतो कथिताव, तस्मा तत्थ वुत्तनयेन वेदितब्बा. तत्थ विमुत्तिपरिपाचनीयेहि धम्मेहि आसये परिपाचिते सोधिते विपस्सनाय मग्गगब्भं गण्हन्तिया परिपाकं गच्छन्तिया चेतोविमुत्ति परिपक्का नाम होति, तदभावे अपरिपक्का.
कतमे पन विमुत्तिपरिपाचनीया धम्मा? सद्धिन्द्रियादीनं विसुद्धिकरणवसेन पन्नरस धम्मा वेदितब्बा. वुत्तञ्हेतं –
‘‘अस्सद्धे पुग्गले परिवज्जयतो, सद्धे पुग्गले सेवतो भजतो पयिरुपासतो, पसादनीये सुत्तन्ते पच्चवेक्खतो इमेहि तीहाकारेहि सद्धिन्द्रियं विसुज्झति.
‘‘कुसीते पुग्गले परिवज्जयतो, आरद्धवीरिये पुग्गले सेवतो भजतो पयिरुपासतो, सम्मप्पधाने पच्चवेक्खतो इमेहि तीहाकारेहि वीरियिन्द्रियं विसुज्झति.
‘‘मुट्ठस्सती पुग्गले परिवज्जयतो, उपट्ठितस्सती पुग्गले सेवतो भजतो पयिरुपासतो, सतिपट्ठाने पच्चवेक्खतो इमेहि तीहाकारेहि सतिन्द्रियं विसुज्झति.
‘‘असमाहिते पुग्गले परिवज्जयतो, समाहिते पुग्गले सेवतो भजतो पयिरुपासतो, झानविमोक्खे पच्चवेक्खतो इमेहि तीहाकारेहि समाधिन्द्रियं विसुज्झति.
‘‘दुप्पञ्ञे पुग्गले परिवज्जयतो, पञ्ञवन्ते पुग्गले सेवतो भजतो पयिरुपासतो, गम्भीरञाणचरियं पच्चवेक्खतो इमेहि तीहाकारेहि पञ्ञिन्द्रियं विसुज्झति.
‘‘इति इमे पञ्च पुग्गले परिवज्जयतो, पञ्च पुग्गले सेवतो भजतो पयिरुपासतो, पञ्च सुत्तन्ते पच्चवेक्खतो इमेहि पन्नरसहि आकारेहि इमानि पञ्चिन्द्रियानि विसुज्झन्ती’’ति (पटि. म. १.१८५).
अपरेहिपि पन्नरसहि आकारेहि इमानि पञ्चिन्द्रियानि विसुज्झन्ति. अपरेपि पन्नरस धम्मा विमुत्तिपरिपाचनीया. सद्धापञ्चमानि इन्द्रियानि, अनिच्चसञ्ञा अनिच्चे, दुक्खसञ्ञा दुक्खे, अनत्तसञ्ञा, पहानसञ्ञा, विरागसञ्ञाति इमा पञ्च निब्बेधभागिया सञ्ञा, कल्याणमित्तता, सीलसंवरो, अभिसल्लेखता, वीरियारम्भो, निब्बेधिकपञ्ञाति. तेसु वेनेय्यदमनकुसलो सत्था वेनेय्यस्स मेघियत्थेरस्स अज्झासयवसेन इध कल्याणमित्ततादयो विमुत्तिपरिपाचनीये धम्मे दस्सेन्तो ‘‘पञ्च धम्मा परिपक्काय संवत्तन्ती’’ति वत्वा ते वित्थारेन्तो ‘‘इध, मेघिय, भिक्खु कल्याणमित्तो होती’’तिआदिमाह.
तत्थ कल्याणमित्तोति कल्याणो भद्दो सुन्दरो मित्तो एतस्साति कल्याणमित्तो. यस्स सीलादिगुणसम्पन्नो ‘‘अघस्स ताता हितस्स विधाता’’ति एवं सब्बाकारेन उपकारो मित्तो होति, सो पुग्गलो कल्याणमित्तोव. यथावुत्तेहि कल्याणपुग्गलेहेव सब्बिरियापथेसु सह अयति पवत्तति, न विना तेहीति कल्याणसहायो. कल्याणपुग्गलेसु एव चित्तेन चेव कायेन च निन्नपोणपब्भारभावेन पवत्ततीति कल्याणसम्पवङ्को. पदत्तयेन कल्याणमित्तसंसग्गे आदरं उप्पादेति. अयं कल्याणमित्ततासङ्खातो ब्रह्मचरियवासस्स आदिभावतो सब्बेसञ्च कुसलधम्मानं बहुकारताय पधानभावतो च इमेसु पञ्चसु धम्मेसु आदितो वुत्तत्ता पठमो अनवज्जधम्मो अविसुद्धानं सद्धादीनं विसुद्धिकरणवसेन चेतोविमुत्तिया परिपक्काय संवत्तति. एत्थ च कल्याणमित्तस्स बहुकारता पधानता च ‘‘उपड्ढमिदं, भन्ते, ब्रह्मचरियस्स यदिदं कल्याणमित्तता’’ति वदन्तं धम्मभण्डागारिकं ‘‘मा हेवं, आनन्दा’’ति द्विक्खतुं पटिसेधेत्वा ‘‘सकलमेव हिदं, आनन्द, ब्रह्मचरियं यदिदं कल्याणमित्तता कल्याणसहायता’’ति – आदिसुत्तपदेहि (सं. नि. १.१२९; ५.२) वेदितब्बा.
पुन चपरन्ति पुन च अपरं धम्मजातं. सीलवाति एत्थ केनट्ठेन सीलं? सीलनट्ठेन सीलं. किमिदं सीलनं नाम? समाधानं, कायकम्मादीनं सुसील्यवसेन अविप्पकिण्णताति अत्थो. अथ वा उपधारणं, झानादिकुसलधम्मानं पतिट्ठानवसेन आधारभावोति अत्थो. तस्मा सीलेति, सीलतीति वा सीलं. अयं ताव सद्दलक्खणनयेन सीलट्ठो. अपरे पन ‘‘सिरट्ठो सीलट्ठो, सीतलट्ठो, सीलट्ठो’’ति निरुत्तिनयेन अत्थं वण्णेन्ति. तयिदं पारिपूरितो अतिसयतो वा सीलं अस्स अत्थीति सीलवा, सीलसम्पन्नोति अत्थो.
यथा च सीलवा होति सीलसम्पन्नो, तं दस्सेतुं ‘‘पातिमोक्खसंवरसंवुतो’’तिआदि वुत्तं. तत्थ पातिमोक्खन्ति सिक्खापदसीलं. तञ्हि यो नं पाति रक्खति, तं मोक्खेति मोचेति आपायिकादीहि दुक्खेहीति पातिमोक्खं. संवरणं संवरो, कायवाचाहि अवीतिक्कमो. पातिमोक्खमेव संवरो पातिमोक्खसंवरो, तेन संवुतो पिहितकायवाचोति पातिमोक्खसंवरसंवुतो. इदमस्स तस्मिं सीले पतिट्ठितभावपरिदीपनं. विहरतीति तदनुरूपविहारसमङ्गिभावपरिदीपनं. आचारगोचरसम्पन्नोति हेट्ठा पातिमोक्खसंवरस्स उपरि विसेसानं योगस्स च उपकारधम्मपरिदीपनं. अणुमत्तेसु वज्जेसु भयदस्सावीति पातिमोक्खसीलतो अचवनधम्मतापरिदीपनं. समादायाति सिक्खापदानं अनवसेसतो आदानपरिदीपनं. सिक्खतीति सिक्खाय समङ्गिभावपरिदीपनं. सिक्खापदेसूति सिक्खितब्बधम्मपरिदीपनं.
अपरो नयो – किलेसानं बलवभावतो पापकिरियाय सुकरभावतो पुञ्ञकिरियाय च दुक्करभावतो बहुक्खत्तुं अपायेसु पतनसीलोति पाती, पुथुज्जनो. अनिच्चताय वा भवादीसु कम्मवेगुक्खित्तो घटियन्तं विय अनवट्ठानेन परिब्भमनतो गमनसीलोति पाती. मरणवसेन वा तम्हि तम्हि सत्तनिकाये अत्तभावस्स पतनसीलो वा पाती, सत्तसन्तानो, चित्तमेव वा. तं पातिनं संसारदुक्खतो मोक्खेतीति पातिमोक्खं. चित्तस्स हि विमोक्खेन सत्तो ‘‘विमुत्तो’’ति वुच्चति. वुत्तञ्हि ‘‘चित्तवोदाना विसुज्झन्ती’’ति (सं. नि. ३.१००), ‘‘अनुपादाय आसवेहि चित्तं विमुत्त’’न्ति (महाव. २८) च.
अथ वा अविज्जादिहेतुना संसारे पतति गच्छति पवत्ततीति पाति. ‘‘अविज्जानीवरणानं सत्तानं तण्हासंयोजनानं सन्धावतं संसरत’’न्ति (सं. नि. २.१२४) हि वुत्तं. तस्स पातिनो सत्तस्स तण्हादिसंकिलेसत्तयतो मोक्खो एतेनाति पातिमोक्खं.
अथ वा पातेति विनिपातेति दुक्खेति पाति, चित्तं. वुत्तञ्हि ‘‘चित्तेन नीयती लोको, चित्तेन परिकस्सती’’ति (सं. नि. १.६२). तस्स पातिनो मोक्खो एतेनाति पातिमोक्खं. पतति वा एतेन अपायदुक्खे संसारदुक्खे चाति पाति, तण्हादिसंकिलेसो. वुत्तञ्हि ‘‘तण्हा जनेति पुरिसं (सं. नि. १.५५). तण्हादुतियो पुरिसो’’ति (अ. नि. ४.९; इतिवु. १५, १०५) च आदि. ततो पातितो मोक्खोति पातिमोक्खं.
अथ वा पतति एत्थाति पाति, छ अज्झत्तिकबाहिरानि आयतनानि. वुत्तञ्हि ‘‘छसु लोको समुप्पन्नो, छसु कुब्बति सन्थव’’न्ति (सु. नि. १७१). ततो छअज्झत्तिकबाहिरायतनसङ्खाततो पातितो मोक्खोति पातिमोक्खं. अथ वा पातो विनिपातो अस्स अत्थीति पाती, संसारो. ततो मोक्खोति पातिमोक्खं. अथ वा सब्बलोकाधिपतिभावतो धम्मिस्सरो भगवा पतीति वुच्चति, मुच्चति एतेनाति मोक्खो, पतिनो मोक्खो तेन पञ्ञत्तत्ताति पतिमोक्खो, पतिमोक्खो एव पातिमोक्खं. सब्बगुणानं वा मूलभावतो उत्तमट्ठेन पति च सो यथावुत्तेनत्थेन मोक्खो चाति पतिमोक्खो, पतिमोक्खो एव पातिमोक्खं. तथा हि वुत्तं ‘‘पातिमोक्खन्ति आदिमेतं मुखमेतं पमुखमेत’’न्ति (महाव. १३५) वित्थारो.
अथ वा प-इति पकारे, अतीति अच्चन्तत्थे निपातो, तस्मा पकारेहि अच्चन्तं मोक्खेतीति पातिमोक्खं. इदञ्हि सीलं सयं तदङ्गवसेन, समाधिसहितं पञ्ञासहितञ्च विक्खम्भनवसेन समुच्छेदवसेन अच्चन्तं मोक्खेति मोचेतीति पातिमोक्खं. पति पति मोक्खोति वा पतिमोक्खो, तम्हा तम्हा वीतिक्कमदोसतो पच्चेकं मोक्खोति अत्थो. पतिमोक्खो एव पातिमोक्खं. मोक्खोति वा निब्बानं, तस्स मोक्खस्स पटिबिम्बभूतोति पतिमोक्खो. सीलसंवरो हि सूरियस्स अरुणुग्गमनं विय निब्बानस्स उदयभूतो तप्पटिभागोव यथारहं किलेसनिब्बापनतो. पतिमोक्खोयेव पातिमोक्खं. अथ वा मोक्खं पति वत्तति, मोक्खाभिमुखन्ति वा पतिमोक्खं, पतिमोक्खमेव पातिमोक्खन्ति एवं ताव एत्थ पातिमोक्खसद्दस्स अत्थो वेदितब्बो.
संवरति पिदहति एतेनाति संवरो, पातिमोक्खमेव संवरोति पातिमोक्खसंवरो. अत्थतो पन ततो ततो वीतिक्कमितब्बतो विरतियो चेतना च, तेन पातिमोक्खसंवरेन उपेतो समन्नागतो पातिमोक्खसंवरसंवुतो. वुत्तञ्हेतं भगवता – ‘‘इमिना पातिमोक्खसंवरेन उपेतो होति समुपेतो उपगतो सम्पन्नो समन्नागतो, तेन वुच्चति पातिमोक्खसंवरसंवुतो’’ति (विभ. ५११).
विहरतीति इरियापथविहारेन विहरति इरियति वत्तति. आचारगोचरसम्पन्नोति वेळुदानादिमिच्छाजीवस्स कायपागब्भियादीनञ्च अकरणेन सब्बसो अनाचारं वज्जेत्वा कायिको अवीतिक्कमो, वाचसिको अवीतिक्कमो, कायिकवाचसिको अवीतिक्कमोति एवं वुत्तभिक्खु सारुप्पआचारसम्पत्तिया वेसियादिअगोचरं वज्जेत्वा पिण्डपातादिअत्थं उपसङ्कमितुं युत्तट्ठानसङ्खातगोचरचरणेन च सम्पन्नत्ता आचारगोचरसम्पन्नो.
अपिच यो भिक्खु सत्थरि सगारवो सप्पतिस्सो सब्रह्मचारीसु सगारवो सप्पतिस्सो हिरोत्तप्पसम्पन्नो सुनिवत्थो सुपारुतो पासादिकेन अभिक्कन्तेन पटिक्कन्तेन आलोकितेन विलोकितेन समिञ्जितेन पसारितेन इरियापथसम्पन्नो इन्द्रियेसु गुत्तद्वारो भोजने मत्तञ्ञू जागरियं अनुयुत्तो सतिसम्पजञ्ञेन समन्नागतो अप्पिच्छो सन्तुट्ठो पविवित्तो असंसट्ठो आभिसमाचारिकेसु सक्कच्चकारी गरुचित्तीकारबहुलो विहरति, अयं वुच्चति आचारसम्पन्नो.
गोचरो पन उपनिस्सयगोचरो, आरक्खगोचरो, उपनिबन्धगोचरोति तिविधो. तत्थ यो दसकथावत्थुगुणसमन्नागतो वुत्तलक्खणो कल्याणमित्तो, यं निस्साय अस्सुतं सुणाति, सुतं परियोदापेति, कङ्खं वितरति, दिट्ठिं उजुं करोति, चित्तं पसादेति, यस्स च अनुसिक्खन्तो सद्धाय वड्ढति, सीलेन, सुतेन, चागेन, पञ्ञाय वड्ढति, अयं वुच्चति उपनिस्सयगोचरो.
यो भिक्खु अन्तरघरं पविट्ठो वीथिं पटिपन्नो ओक्खित्तचक्खु युगमत्तदस्सी संवुतो गच्छति, न हत्थिं ओलोकेन्तो, न अस्सं, न रथं, न पत्तिं, न इत्थिं, न पुरिसं ओलोकेन्तो, न उद्धं उल्लोकेन्तो, न अधो ओलोकेन्तो, न दिसाविदिसं पेक्खमानो गच्छति, अयं आरक्खगोचरो.
उपनिबन्धगोचरो पन चत्तारो सतिपट्ठाना, यत्थ भिक्खु अत्तनो चित्तं उपनिबन्धति. वुत्तञ्हेतं भगवता – ‘‘को च, भिक्खवे, भिक्खुनो गोचरो सको पेत्तिको विसयो, यदिदं चत्तारो सतिपट्ठाना’’ति (सं. नि. ५.३७२). तत्थ उपनिस्सयगोचरस्स पुब्बे वुत्तत्ता इतरेसं वसेनेत्थ गोचरो वेदितब्बो. इति यथावुत्ताय आचारसम्पत्तिया इमाय च गोचरसम्पत्तिया समन्नागतत्ता आचारगोचरसम्पन्नो.
अणुमत्तेसु वज्जेसु भयदस्सावीति अप्पमत्तकत्ता अणुप्पमाणेसु अस्सतिया असञ्चिच्च आपन्नसेखियअकुसलचित्तुप्पादादिभेदेसु वज्जेसु भयदस्सनसीलो. यो हि भिक्खु परमाणुमत्तं वज्जं अट्ठसट्ठियोजनसतसहस्सुब्बेधसिनेरुपब्बतराजसदिसं कत्वा पस्सति, योपि सब्बलहुकं दुब्भासितमत्तं पाराजिकसदिसं कत्वा पस्सति, अयम्पि अणुमत्तेसु वज्जेसु भयदस्सावी नाम. समादाय सिक्खति सिक्खापदेसूति यंकिञ्चि सिक्खापदेसु सिक्खितब्बं, तं सब्बेन सब्बं सब्बथा सब्बं अनवसेसं समादियित्वा सिक्खति, वत्तति पूरेतीति अत्थो.
अभिसल्लेखिकाति अतिविय किलेसानं सल्लेखनीया, तेसं तनुभावाय पहानाय युत्तरूपा. चेतोविवरणसप्पायाति चेतसो पटिच्छादकानं नीवरणानं दूरीभावकरणेन चेतोविवरणसङ्खातानं समथविपस्सनानं सप्पाया, समथविपस्सनाचित्तस्सेव वा विवरणाय पाकटीकरणाय वा सप्पाया उपकारिकाति चेतोविवरणसप्पाया.
इदानि येन निब्बिदादिआवहणेन अयं कथा अभिसल्लेखिका चेतोविवरणसप्पाया च नाम होति, तं दस्सेतुं ‘‘एकन्तनिब्बिदाया’’तिआदि वुत्तं. तत्थ एकन्तनिब्बिदायाति एकंसेनेव वट्टदुक्खतो निब्बिन्दनत्थाय. विरागाय निरोधायाति तस्सेव विरज्जनत्थाय च निरुज्झनत्थाय च. उपसमायाति सब्बकिलेसवूपसमाय. अभिञ्ञायाति सब्बस्सपि अभिञ्ञेय्यस्स अभिजाननाय. सम्बोधायाति चतुमग्गसम्बोधाय. निब्बानायाति अनुपादिसेसनिब्बानाय. एतेसु हि आदितो तीहि पदेहि विपस्सना वुत्ता, द्वीहि निब्बानं वुत्तं. समथविपस्सना आदिं कत्वा निब्बानपरियोसानो अयं सब्बो उत्तरिमनुस्सधम्मो दसकथावत्थुलाभिनो सिज्झतीति दस्सेति.
इदानि तं कथं विभजित्वा दस्सेन्तो ‘‘अप्पिच्छकथा’’तिआदिमाह. तत्थ अप्पिच्छोति निइच्छो, तस्स कथा अप्पिच्छकथा, अप्पिच्छभावप्पटिसंयुत्तकथा वा अप्पिच्छकथा. एत्थ च अत्रिच्छो, पापिच्छो, महिच्छो, अप्पिच्छोति इच्छावसेन चत्तारो पुग्गला. तेसु अत्तना यथालद्धेन लाभेन अतित्तो उपरूपरि लाभं इच्छन्तो अत्रिच्छो नाम. यं सन्धाय –
‘‘चतुब्भि अट्ठज्झगमा, अट्ठाहिपि च सोळस;
सोळसाहि च बात्तिंस, अत्रिच्छं चक्कमासदो;
इच्छाहतस्स पोसस्स, चक्कं भमति मत्थके’’ति. (जा. १.५.१०३) च;
‘‘अत्रिच्छं अतिलोभेन, अतिलोभमदेन चा’’ति. च वुत्तं;
लाभसक्कारसिलोकनिकामयमानाय असन्तगुणसम्भावनाधिप्पायो पापिच्छो. यं सन्धाय वुत्तं ‘‘इधेकच्चो अस्सद्धो समानो ‘सद्धोति मं जनो जानातू’ति इच्छति, दुस्सीलो समानो ‘सीलवाति मं जनो जानातू’ति इच्छती’’तिआदि (विभ. ८५१).
सन्तगुणसम्भावनाधिप्पायो पटिग्गहणे अमत्तञ्ञू महिच्छो, यं सन्धाय वुत्तं ‘‘इधेकच्चो सद्धो समानो ‘सद्धोति मं जनो जानातू’ति इच्छति, सीलवा समानो ‘सीलवाति मं जनो जानातू’ति इच्छती’’तिआदि. दुत्तप्पियताय हिस्स विजातमातापि चित्तं गहेतुं न सक्कोति. तेनेतं वुच्चति –
‘‘अग्गिक्खन्धो समुद्दो च, महिच्छो चापि पुग्गलो;
सकटेन पच्चये देन्तु, तयोपेते अतप्पया’’ति.
एते पन अत्रिच्छतादयो दोसे आरका विवज्जेत्वा सन्तगुणनिगुहनाधिप्पायो पटिग्गहणे च मत्तञ्ञू अप्पिच्छो. अत्तनि विज्जमानम्पि गुणं पटिच्छादेतुकामताय सद्धो समानो ‘‘सद्धोति मं जनो जानातू’’ति न इच्छति, सीलवा, बहुस्सुतो, पविवित्तो, आरद्धवीरियो, उपट्ठितस्सति, समाहितो, पञ्ञवा समानो ‘‘पञ्ञवाति मं जनो जानातू’’ति न इच्छति. स्वायं पच्चयप्पिच्छो, धुतङ्गप्पिच्छो, परियत्तिअप्पिच्छो अधिगमप्पिच्छोति चतुब्बिधो. तत्थ चतूसु पच्चयेसु अप्पिच्छो पच्चयदायकं देय्यधम्मं अत्तनो थामञ्च ओलोकेत्वा सचेपि हि देय्यधम्मो बहु होति, दायको अप्पं दातुकामो, दायकस्स वसेन अप्पमेव गण्हाति. देय्यधम्मो चे अप्पो, दायको बहुं दातुकामो, देय्यधम्मस्स वसेन अप्पमेव गण्हाति. देय्यधम्मोपि चे बहु, दायकोपि बहुं दातुकामो, अत्तनो थामं ञत्वा पमाणयुत्तमेव गण्हाति. एवरूपो हि भिक्खु अनुप्पन्नं लाभं उप्पादेति, उप्पन्नं लाभं थावरं करोति, दायकानं चित्तं आराधेति. धुतङ्गसमादानस्स पन अत्तनि अत्थिभावं न जानापेतुकामो धुतङ्गप्पिच्छो. यो अत्तनो बहुस्सुतभावं जानापेतुं न इच्छति, अयं परियत्तिअप्पिच्छो. यो पन सोतापन्नादीसु अञ्ञतरो हुत्वा सब्रह्मचारीनम्पि अत्तनो सोतापन्नादिभावं जानापेतुं न इच्छति, अयं अधिगमप्पिच्छो. एवमेतेसं अप्पिच्छानं या अप्पिच्छता, तस्सा सद्धिं सन्दस्सनादिविधिना अनेकाकारवोकारानिसंसविभावनवसेन सप्पटिपक्खस्स अत्रिच्छतादिभेदस्स इच्छाचारस्स आदीनवविभावनवसेन च पवत्ता कथा अप्पिच्छकथा.
सन्तुट्ठिकथाति एत्थ सन्तुट्ठीति सकेन अत्तना लद्धेन तुट्ठि सन्तुट्ठि. अथ वा विसमं पच्चयिच्छं पहाय समं तुट्ठि सन्तुट्ठि, सन्तेन वा विज्जमानेन तुट्ठि सन्तुट्ठि. वुत्तञ्चेतं –
‘‘अतीतं नानुबद्धो सो, नप्पजप्पमनागतं;
पच्चुप्पन्नेन यापेन्तो, सन्तुट्ठोति पवुच्चती’’ति.
सम्मा वा ञायेन भगवता अनुञ्ञातविधिना पच्चयेहि तुट्ठि सन्तुट्ठि, अत्थतो इतरीतरपच्चयसन्तोसो, सो द्वादसविधो होति. कथं? चीवरे यथालाभसन्तोसो, यथाबलसन्तोसो, यथासारुप्पसन्तोसोति तिविधो. एवं पिण्डपातादीसु.
तत्रायं पभेदवण्णना – इध भिक्खु चीवरं लभति सुन्दरं वा असुन्दरं वा, सो तेनेव यापेति, अञ्ञं न पत्थेति, लभन्तोपि न गण्हाति, अयमस्स चीवरे यथालाभसन्तोसो. अथ पन पकतिदुब्बलो वा होति आबाधजराभिभूतो वा, गरुचीवरं पारुपन्तो किलमति, सो सभागेन भिक्खुना सद्धिं तं परिवत्तेत्वा लहुकेन यापेन्तोपि सन्तुट्ठोव होति, अयमस्स चीवरे यथाबलसन्तोसो. अपरो पणीतपच्चयलाभी होति, सो पट्टचीवरादीनं अञ्ञतरं महग्घचीवरं बहूनि वा लभित्वा ‘‘इदं थेरानं चिरपब्बजितानं बहुस्सुतानं अनुरूपं, इदं गिलानानं दुब्बलानं अप्पलाभीनं होतू’’ति तेसं दत्वा अत्तना सङ्कारकूटादितो वा नन्तकानि उच्चिनित्वा सङ्घाटिं कत्वा तेसं वा पुराणचीवरानि गहेत्वा धारेन्तोपि सन्तुट्ठोव होति, अयमस्स चीवरे यथासारुप्पसन्तोसो.
इध पन भिक्खु पिण्डपातं लभति लूखं वा पणीतं वा, सो तेनेव यापेति, अञ्ञं न पत्थेति, लभन्तोपि न गण्हाति, अयमस्स पिण्डपाते यथालाभसन्तोसो. अथ पन आबाधिको होति, लूखं पणीतं पकतिविरुद्धं ब्याधिविरुद्धं वा पिण्डपातं भुञ्जित्वा गाळ्हं वा रोगाबाधं पापुणाति, सो सभागस्स भिक्खुनो दत्वा तस्स हत्थतो सप्पायभोजनं भुञ्जित्वा समणधम्मं करोन्तोपि सन्तुट्ठोव होति, अयमस्स पिण्डपाते यथाबलसन्तोसो. अपरो बहुं पणीतं पिण्डपातं लभति, सो ‘‘अयं पिण्डपातो चिरपब्बजितानं अनुरूपो’’ति चीवरं विय तेसं दत्वा तेसं वा सेसकं अत्तना पिण्डाय चरित्वा मिस्सकाहारं वा भुञ्जन्तोपि सन्तुट्ठोव होति, अयमस्स पिण्डपाते यथासारुप्पसन्तोसो.
इध पन भिक्खुनो सेनासनं पापुणाति मनापं वा आमनापं वा अन्तमसो तिणसन्थारकम्पि, सो तेनेव सन्तुस्सति, पुन अञ्ञं सुन्दरतरं पापुणाति, तं न गण्हाति, अयमस्स सेनासने यथालाभसन्तोसो. अथ पन आबाधिको होति दुब्बलो वा, पकतिविरुद्धं वा सो ब्याधिविरुद्धं वा सेनासनं लभति, यत्थस्स वसतो अफासु होति, सो तं सभागस्स भिक्खुनो दत्वा तस्स सन्तके सप्पायसेनासने वसित्वा समणधम्मं करोन्तोपि सन्तुट्ठोव होति, अयमस्स सेनासने यथाबलसन्तोसो. अपरो सुन्दरं सेनासनं पत्तम्पि न सम्पटिच्छति ‘‘पणीतसेनासनं नाम पमादट्ठान’’न्ति, महापुञ्ञताय वा लेणमण्डपकूटागारादीनि बहूनि पणीतसेनासनानि लभति, सो तानि चीवरादीनि विय चिरपब्बजितादीनं दत्वा यत्थ कत्थचि वसन्तोपि सन्तुट्ठोव होति, अयमस्स सेनासने यथासारुप्पसन्तोसो.
इध पन भिक्खु भेसज्जं लभति लूखं वा पणीतं वा, सो तेनेव तुस्सति, अञ्ञं न पत्थेति, लभन्तोपि न गण्हाति, अयं गिलानपच्चये यथालाभसन्तोसो. अथ पन तेलेन अत्थिको फाणितं लभति, सो यं लभति, सो तं सभागस्स भिक्खुनो दत्वा तस्स हत्थतो तेलेन भेसज्जं कत्वा समणधम्मं करोन्तोपि सन्तुट्ठोव होति, अयमस्स गिलानपच्चये यथाबलसन्तोसो. अपरो महापुञ्ञो बहुं तेलमधुफाणितादिपणीतभेसज्जं लभति, सो तं चीवरादीनि विय चिरपब्बजितादीनं दत्वा तेसं आभतकेन येन केनचि भेसज्जं करोन्तोपि सन्तुट्ठोव होति. यो पन एकस्मिं भाजने मुत्तहरीतकं, एकस्मिं चतुमधुरं ठपेत्वा ‘‘गण्हथ, भन्ते, यदिच्छसी’’ति वुच्चमानो ‘‘सचस्स तेसु अञ्ञतरेनपि रोगो वूपसम्मति, इदं मुत्तहरीतकं नाम बुद्धादीहि वण्णित’’न्ति, ‘‘पूतिमुत्तभेसज्जं निस्साय पब्बज्जा, तत्थ ते यावजीवं उस्साहो करणीयो’’ति (महाव. १२८) वचनं अनुस्सरन्तो चतुमधुरं पटिक्खिपित्वा मुत्तहरीतकेन भेसज्जं करोन्तो परमसन्तुट्ठोव होति, अयमस्स गिलानपच्चये यथासारुप्पसन्तोसो.
सो एवंपभेदो सब्बोपि सन्तोसो सन्तुट्ठीति पवुच्चति. तेन वुत्तं ‘‘अत्थतो इतरीतरपच्चयसन्तोसो’’ति. तस्सा सन्तुट्ठिया सद्धिं सन्दस्सनादिविधिना आनिसंसविभावनवसेन तप्पटिपक्खस्स अत्रिच्छतादिभेदस्स इच्छाचारस्स आदीनवविभावनवसेन च पवत्ता कथा सन्तुट्ठिकथा. इतो परासुपि कथासु एसेव नयो. विसेसमत्तमेव वक्खाम.
पविवेककथाति एत्थ कायविवेको, चित्तविवेको, उपधिविवेकोति तयो विवेका. तेसु एको गच्छति, एको तिट्ठति, एको निसीदति, एको सेय्यं कप्पेति, एको गामं पिण्डाय पविसति, एको पटिक्कमति, एको अभिक्कमति, एको चङ्कमं अधिट्ठाति, एको चरति, एको विहरति, एवं सब्बिरियापथेसु सब्बकिच्चेसु गणसङ्गणिकं पहाय विवित्तवासो कायविवेको नाम. अट्ठ समापत्तियो पन चित्तविवेको नाम. निब्बानं उपधिविवेको नाम. वुत्तञ्हेतं ‘‘कायविवेको च विवेकट्ठकायानं नेक्खम्माभिरतानं, चित्तविवेको च परिसुद्धचित्तानं परमवोदानप्पत्तानं, उपधिविवेको च निरुपधीनं पुग्गलानं विसङ्खारगतान’’न्ति (महानि. ५७). विवेकोयेव पविवेको, पविवेके पटिसंयुत्ता कथा पविवेककथा.
असंसग्गकथाति एत्थ सवनसंसग्गो, दस्सनसंसग्गो, समुल्लपनसंसग्गो, सम्भोगसंसग्गो, कायसंसग्गोति पञ्च संसग्गा. तेसु इधेकच्चो भिक्खु सुणाति ‘‘अमुकस्मिं ठाने गामे वा निगमे वा इत्थी अभिरूपा दस्सनीया पासादिका परमाय वण्णपोक्खरताय समन्नागता’’ति, सो तं सुत्वा संसीदति विसीदति, न सक्कोति ब्रह्मचरियं सन्धारेतुं, सिक्खं पच्चक्खाय हीनायावत्तति, एवं विसभागारम्मणस्सवनेन उप्पन्नकिलेससन्थवो सवनसंसग्गो नाम. न हेव खो भिक्खु सुणाति, अपिच खो सामं पस्सति इत्थिं अभिरूपं दस्सनीयं पासादिकं परमाय वण्णपोक्खरताय समन्नागतं, सो तं दिस्वा संसीदति विसीदति, न सक्कोति ब्रह्मचरियं सन्धारेतुं, सिक्खं पच्चक्खाय हीनायावत्तति, एवं विसभागारम्मणदस्सनेन उप्पन्नकिलेससन्थवो दस्सनसंसग्गो नाम. दिस्वा पन अञ्ञमञ्ञं आलापसल्लापवसेन उप्पन्नो किलेससन्थवो समुल्लपनसंसग्गो नाम. सञ्जग्घनादिपि एतेनेव सङ्गय्हति. अत्तनो पन सन्तकं यं किञ्चि मातुगामस्स दत्वा अदत्वा वा तेन दिन्नस्स वनभङ्गिनियादिनो परिभोगवसेन उप्पन्नो किलेससन्थवो सम्भोगसंसग्गो नाम. मातुगामस्स हत्थग्गाहादिवसेन उप्पन्नकिलेससन्थवो कायसंसग्गो नाम.
योपि चेस ‘‘गिहीहि संसट्ठो विहरति अननुलोमिकेन संसग्गेन सहसोकी सहनन्दी सुखितेसु सुखितो दुक्खितेसु दुक्खितो उप्पन्नेसु किच्चकरणीयेसु अत्तना वो योगं आपज्जती’’ति (सं. नि. ३.३; महानि. १६४) एवं वुत्तो अननुलोमिको गिहिसंसग्गो नाम, यो च सब्रह्मचारीहिपि किलेसुप्पत्तिहेतुभूतो संसग्गो, तं सब्बं पहाय य्वायं संसारे थिरतरं संवेगसङ्खारेसु तिब्बं भयसञ्ञं सरीरे पटिक्कूलसञ्ञं सब्बाकुसलेसु जिगुच्छापुब्बङ्गमं हिरोत्तप्पं सब्बकिरियासु सतिसम्पजञ्ञन्ति सब्बं पच्चुपट्ठपेत्वा कमलदले जलबिन्दु विय सब्बत्थ अलग्गभावो, अयं सब्बसंसग्गप्पटिपक्खताय असंसग्गो, तप्पटिसंयुत्ता कथा असंसग्गकथा.
वीरियारम्भकथाति एत्थ वीरस्स भावो, कम्मन्ति वा वीरियं, विधिना ईरेतब्बं पवत्तेतब्बन्ति वा वीरियं, वीरियञ्च तं अकुसलानं धम्मानं पहानाय, कुसलानं धम्मानं उपसम्पदाय आरभनं वीरियारम्भो. स्वायं कायिको, चेतसिको चाति दुविधो, आरम्भधातु, निक्कमधातु, परक्कमधातु, चाति तिविधो, सम्मप्पधानवसेन चतुब्बिधो. सो सब्बोपि यो भिक्खु गमने उप्पन्नकिलेसं ठानं पापुणितुं न देति, ठाने उप्पन्नं निसज्जं, निसज्जाय उप्पन्नं सयनं पापुणितुं न देति, तत्थ तत्थेव अजपदेन दण्डेन कण्हसप्पं उप्पीळेत्वा गण्हन्तो विय तिखिणेन असिना अमित्तं गीवाय पहरन्तो विय सीसं उक्खिपितुं अदत्वा वीरियबलेन निग्गण्हाति, तस्सेवं वीरियारम्भो आरद्धवीरियस्स वसेन वेदितब्बो, तप्पटिसंयुत्ता कथा वीरियारम्भकथा.
सीलकथातिआदीसु दुविधं सीलं लोकियं लोकुत्तरञ्च. तत्थ लोकियं पातिमोक्खसंवरादि चतुपारिसुद्धिसीलं. लोकुत्तरं मग्गसीलं फलसीलञ्च. तथा समाधिपि. विपस्सनाय पादकभूता सह उपचारेन अट्ठ समापत्तियो लोकियो समाधि, मग्गसम्पयुत्तो पनेत्थ लोकुत्तरो समाधि नाम. तथा पञ्ञापि. लोकिया सुतमया, चिन्तामया, झानसम्पयुत्ता, विपस्सनाञाणञ्च. विसेसतो पनेत्थ विपस्सनापञ्ञा गहेतब्बा. लोकुत्तरा मग्गपञ्ञा फलपञ्ञा च. विमुत्ति अरियफलविमुत्ति निब्बानञ्च. अपरे पन तदङ्गविक्खम्भनसमुच्छेदविमुत्तीनम्पि वसेनेत्थ अत्थं संवण्णेन्ति. विमुत्तिञाणदस्सनम्पि एकूनवीसतिविधं पच्चवेक्खणञाणं. इति इमेसं सीलादीनं सद्धिं सन्दस्सनादिविधिना अनेकाकारवोकारआनिसंसविभावनवसेन चेव तप्पटिपक्खानं दुस्सील्यादीनं आदीनवविभावनवसेन च पवत्ता कथा, तप्पटिसंयुत्ता कथा वा सीलादिकथा नाम.
एत्थ च ‘‘अत्तना च अप्पिच्छो होति, अप्पिच्छ कथञ्च परेसं कत्ता’’ति (म. नि. १.२५२; अ. नि. १०.७०) ‘‘सन्तुट्ठो होति इतरीतरेन चीवरेन, इतरीतरचीवरसन्तुट्ठिया च वण्णवादी’’ति (सं. नि. २.१४४; चूळनि. खग्गविसाणपुच्छानिद्देसो १२८) च आदिवचनतो सयञ्च अप्पिच्छतादिगुणसमन्नागतेन परेसम्पि तदत्थाय हितज्झासयेन पवत्तेतब्बा तथारूपी कथा. या इध अभिसल्लेखिकादिभावेन विसेसेत्वा वुत्ता अप्पिच्छकथादीति वेदितब्बा. कारकस्सेव हि कथा विसेसतो अधिप्पेतत्थसाधिनी. तथा हि वक्खति – ‘‘कल्याणमित्तस्सेतं, मेघिय, भिक्खुनो पाटिकङ्खं…पे… अकसिरलाभी’’ति (अ. नि. ९.३).
एवरूपियाति ईदिसाय यथावुत्ताय. निकामलाभीति यथिच्छितलाभी यथारुचिलाभी, सब्बकालं इमं कथं सोतुं विचारेतुञ्च यथासुखं लभन्तो. अकिच्छलाभीति निदुक्खलाभी. अकसिरलाभीति विपुललाभी.
आरद्धवीरियोति पग्गहितवीरियो. अकुसलानं धम्मानं पहानायाति अकोसल्लसम्भूतट्ठेन अकुसलानं पापधम्मानं पजहनत्थाय. कुसलानं धम्मानन्ति कुच्छितानं सलनादिअत्थेन अनवज्जट्ठेन च कुसलानं सहविपस्सनानं मग्गफलधम्मानं. उपसम्पदायाति सम्पादनाय अत्तनो सन्ताने उप्पादनाय. थामवाति उस्सोळ्हिसङ्खातेन वीरियथामेन समन्नागतो. दळ्हपरक्कमोति थिरपरक्कमो असिथिलवीरियो. अनिक्खित्तधुरोति अनोरोहितधुरो अनोसक्कवीरियो.
पञ्ञवाति विपस्सनापञ्ञाय पञ्ञवा. उदयत्थगामिनियाति पञ्चन्नं खन्धानं उदयञ्च वयञ्च पटिविज्झन्तिया. अरियायाति विक्खम्भनवसेन किलेसेहि आरका दूरे ठिताय निद्दोसाय. निब्बेधिकायाति निब्बेधभागियाय. सम्मा दुक्खक्खयगामिनियाति वट्टदुक्खस्स खेपनतो ‘‘दुक्खक्खयो’’ति लद्धनामं अरियमग्गं सम्मा हेतुना नयेन गच्छन्तिया. इमेसु च पन पञ्चसु धम्मेसु सीलं वीरियं पञ्ञा च योगिनो अज्झत्तिकं अङ्गं, इतरद्वयं बाहिरं अङ्गं. तत्थापि कल्याणमित्तसन्निस्सयेनेव सेसं चतुब्बिधं इज्झति, कल्याणमित्तस्सेवेत्थ बहुकारतं दस्सेन्तो सत्था ‘‘कल्याणमित्तस्सेतं, मेघिय, भिक्खुनो पाटिकङ्ख’’न्तिआदिना देसनं वड्ढेसि. तत्थ पाटिकङ्खन्ति एकंसेन इच्छितब्बं, अवस्संभावीति अत्थो. यन्ति किरियापरामसनं. इदं वुत्तं होति – ‘‘सीलवा भविस्सती’’ति एत्थ यदेतं कल्याणमित्तस्स भिक्खुनो सीलवन्तताय भवनं सीलसम्पन्नत्तं, तस्स भिक्खुनो सीलसम्पन्नत्ता एतं तस्स पाटिकङ्खं, अवस्संभावी एकंसेनेव तस्स तत्थ नियोजनतोति अधिप्पायो. पातिमोक्खसंवरसंवुतो विहरतीतिआदीसुपि एसेव नयो.
एवं भगवा सदेवके लोके उत्तमकल्याणमित्तसङ्खातस्स अत्तनो वचनं अनादियित्वा तं वनसण्डं पविसित्वा तादिसं विप्पकारं पत्तस्स आयस्मतो मेघियस्स कल्याणमित्ततादिना सकलं सासनसम्पदं दस्सेत्वा इदानिस्स तत्थ आदरजातस्स पुब्बे येहि कामवितक्कादीहि उपद्दुतत्ता कम्मट्ठानं न सम्पज्जति, तस्स तेसं उजुविपच्चनीकभूतत्ता च भावनानयं पकासेत्वा ततो परं अरहत्तस्स कम्मट्ठानं आचिक्खन्तो ‘‘तेन च पन, मेघिय, भिक्खुना इमेसु पञ्चसु धम्मेसु पतिट्ठाय चत्तारो धम्मा उत्तरि भावेतब्बा’’तिआदिमाह. तत्थ तेनाति एवं कल्याणमित्तसन्निस्सयेन यथावुत्तसीलादिगुणसमन्नागतेन. तेनेवाह ‘‘इमेसु पञ्चसु धम्मेसु पतिट्ठाया’’ति. उत्तरीति आरद्धतरुणविपस्सनस्स रागादिपरिस्सया चे उप्पज्जेय्युं, तेसं विसोधनत्थं ततो उद्धं चत्तारो धम्मा भावेतब्बा उप्पादेतब्बा वड्ढेतब्बा च.
असुभाति एकादससु असुभकम्मट्ठानेसु यथारहं यत्थ कत्थचि असुभभावना. रागस्स पहानायाति कामरागस्स पजहनत्थाय. अयमत्थो सालिलावकोपमाय विभावेतब्बो. एवंभूतं भावनाविधिं सन्धाय वुत्तं – ‘‘असुभा भावेतब्बा रागस्स पहानाया’’ति. मेत्ताति मेत्ताकम्मट्ठानं. ब्यापादस्स पहानायाति वुत्तनयेनेव उप्पन्नस्स कोपस्स पजहनत्थाय. आनापानस्सतीति सोळसवत्थुका आनापानस्सति. वितक्कुपच्छेदायाति वुत्तनयेनेव उप्पन्नानं वितक्कानं पच्छेदनत्थाय. अस्मिमानसमुग्घातायाति ‘‘अस्मी’’ति उप्पज्जनकस्स नवविधस्स मानस्स समुच्छेदनत्थाय.
अनिच्चसञ्ञिनोति हुत्वा अभावतो उदयब्बयवन्ततो पभङ्गुतो तावकालिकतो निच्चप्पटिक्खेपतो च ‘‘सब्बे सङ्खारा अनिच्चा’’ति (ध. प. २७७; चूळनि. हेमकमाणवपुच्छानिद्देसो ५६) पवत्तअनिच्चानुपस्सनावसेन अनिच्चसञ्ञिनो. अनत्तसञ्ञा सण्ठातीति असारकतो अवसवत्तनतो परतो रित्ततो तुच्छतो सुञ्ञतो च ‘‘सब्बे धम्मा अनत्ता’’ति (ध. प. २७९; चूळनि. हेमकमाणवपुच्छानिद्देसो ५६) एवं पवत्तअनत्तानुपस्सनासङ्खाता अनत्तसञ्ञा चित्ते सण्ठहति अतिदळ्हं पतिट्ठहति. अनिच्चलक्खणे हि दिट्ठे अनत्तलक्खणं दिट्ठमेव होति. तीसु लक्खणेसु हि एकस्मिं दिट्ठे इतरद्वयं दिट्ठमेव होति. तेन वुत्तं ‘‘अनिच्चसञ्ञिनो, मेघिय, अनत्तसञ्ञा सण्ठाती’’ति. अनत्तलक्खणे सुदिट्ठे ‘‘अस्मी’’ति उप्पज्जनकमानो सुप्पजहोव होतीति आह ‘‘अनत्तसञ्ञी अस्मिमानसमुग्घातं पापुणाती’’ति. दिट्ठेव धम्मे निब्बानन्ति दिट्ठेव धम्मे इमस्मिंयेव अत्तभावे अपच्चयपरिनिब्बानं पापुणाति. अयमेत्थ सङ्खेपो, वित्थारतो पन असुभादिभावनानयो विसुद्धिमग्गे वुत्तनयेन वेदितब्बो.
मेघियसुत्तवण्णना निट्ठिता.
४-५. नन्दकसुत्तादिवण्णना
४-५. चतुत्थे आगमयमानोति ओलोकयमानो, बुद्धो सहसा अपविसित्वा याव सा कथा निट्ठाति, ताव अट्ठासीति अत्थो. तेनाह ‘‘इदमवोचाति इदं कथावसानं उदिक्खमानो’’ति. अनिच्चदुक्खादिवसेन सब्बधम्मसन्तीरणं अधिपञ्ञाविपस्सनाति आह ‘‘सङ्खारपरिग्गहविपस्सनाञाणस्सा’’ति. मानसन्ति रागोपि चित्तम्पि अरहत्तम्पि. ‘‘अन्तलिक्खचरो पासो, य्वायं चरति मानसो’’ति (सं. नि. १.१५१; महाव. ३३) एत्थ रागो मानसं. ‘‘चित्तं मनो मानस’’न्ति (ध. स. ६) एत्थ चित्तं. ‘‘अप्पत्तमानसो सेखो, कालं कयिरा जने सुता’’ति (सं. नि. १.१५९) एत्थ अरहत्तं. इधापि अरहत्तमेव अधिप्पेतं. तेनाह ‘‘अप्पत्तमानसाति अप्पत्तअरहत्ता’’ति. अप्पत्तं मानसं अरहत्तं एतेहीति अप्पत्तमानसा. इदानि चित्तपरियायमेव मानससद्दं सन्धायाह ‘‘अरहत्तं वा’’तिआदि. पञ्चमं सुविञ्ञेय्यमेव.
नन्दकसुत्तादिवण्णना निट्ठिता.
६. सेवनासुत्तवण्णना
६. छट्ठे जीवितसम्भाराति जीवितप्पवत्तिया सम्भारा पच्चया. समुदानेतब्बाति सम्मा ञायेन अनवज्जउञ्छाचरियादिना उद्धमुद्धमानेतब्बा पापुणितब्बा. ते पन समुदानिता समाहता नाम होन्तीति आह ‘‘समाहरितब्बा’’ति. दुक्खेन उप्पज्जन्तीति सुलभुप्पादा न होन्ति. एतेन गोचरअसप्पायादिभावं दस्सेति. रत्तिभागं वा दिवसभागं वाति भुम्मत्थे उपयोगवचनन्ति आह ‘‘रत्तिकोट्ठासे वा दिवसकोट्ठासे वा’’ति. रत्तिंयेव पक्कमितब्बं समणधम्मस्स तत्थ अनिप्फज्जनतो. सङ्खापीति ‘‘यदत्थमहं पब्बजितो, न मेतं इध निप्फज्जति, चीवरादि पन समुदागच्छति, नाहं तदत्थं पब्बजितो, किं मे इध वासेना’’ति पटिसङ्खायपि. तेनाह ‘‘सामञ्ञत्थस्स भावनापारिपूरिअगमनं जानित्वा’’ति. अनन्तरवारे सङ्खापीति समणधम्मस्स निप्फज्जनभावं जानित्वा. सो पुग्गलो अनापुच्छा पक्कमितब्बं, नानुबन्धितब्बोति ‘‘सो पुग्गलो’’ति पदस्स ‘‘नानुबन्धितब्बो’’ति इमिना सम्बन्धो. यस्स येन हि सम्बन्धो, दूरट्ठेनपि सो भवति. तं पुग्गलन्ति सो पुग्गलोति पच्चत्तवचनं उपयोगवसेन परिणामेत्वा तं पुग्गलं अनापुच्छा पक्कमितब्बन्ति अत्थो. अत्थवसेन हि विभत्तिपरिणामोति. आपुच्छा पक्कमितब्बन्ति च कतञ्ञुकतवेदिताय नियोजनं. एवरूपोति यं निस्साय भिक्खुनो गुणेहि वुद्धियेव पाटिकङ्खा, पच्चयेहि न परिस्सयो, एवरूपो दण्डकम्मादीहि निग्गण्हाति चेपि, न परिच्चजितब्बोति दस्सेति ‘‘सचेपी’’तिआदिना.
सेवनासुत्तवण्णना निट्ठिता.
७-१०. सुतवासुत्तादिवण्णना
७-१०. सत्तमे अभब्बो खीणासवो भिक्खु सञ्चिच्च पाणन्तिआदि देसनासीसमेव, सोतापन्नादयोपि पन अभब्बाव, पुथुज्जनखीणासवानं निन्दापसंसत्थम्पि एवं वुत्तं. पुथुज्जनो नाम गारय्हो मातुघातादीनि करोति, खीणासवो पन पासंसो कुन्थकिपिल्लिकघातादीनिपि न करोतीति. सन्निधिकारकं कामे परिभुञ्जितुन्ति यथा गिहिभूतो सन्निधिं कत्वा वत्थुकामे परिभुञ्जति, एवं तिलतण्डुलसप्पिनवनीतादीनि सन्निधिं कत्वा इदानि परिभुञ्जितुं अभब्बोति अत्थो. वत्थुकामे पन निदहित्वा परिभुञ्जन्ता तन्निस्सितं किलेसकामम्पि निदहित्वा परिभुञ्जन्ति नामाति आह ‘‘वत्थुकामकिलेसकामे’’ति. ननु च खीणासवस्सेव वसनट्ठाने तिलतण्डुलादयो पञ्ञायन्तीति? न पन ते अत्तनो अत्थाय निधेन्ति, अफासुकपब्बजितादीनं अत्थाय निधेन्ति. अनागामिस्स कथन्ति? तस्सपि पञ्च कामगुणा सब्बसोव पहीना, धम्मेन पन लद्धं विचारेत्वा परिभुञ्जति. अकप्पियकामगुणे सन्धायेतं वुत्तं, न मञ्चपीठअत्थरणपावुरणादिसन्निस्सितं. सेय्याथापि पुब्बे अगारियभूतोति यथा पुब्बे गिहिभूतो परिभुञ्जति, एवं परिभुञ्जितुं अभब्बो. अगारमज्झे वसन्ता हि सोतापन्नादयो यावजीवं गिहिब्यञ्जनेन तिट्ठन्ति. खीणासवो पन अरहत्तं पत्वाव मनुस्सभूतो परिनिब्बाति वा पब्बजति वा. चातुमहाराजिकादीसु कामावचरदेवेसु मुहुत्तम्पि न तिट्ठति. कस्मा? विवेकट्ठानस्स अभावा. भुम्मदेवत्तभावे पन ठितो अरहत्तं पत्वापि तिट्ठति विवेकट्ठानसम्भवा. अट्ठमादीनि उत्तानत्थानेव.
सुतवासुत्तादिवण्णना निट्ठिता.
सम्बोधिवग्गवण्णना निट्ठिता.
२. सीहनादवग्गो
१. सीहनादसुत्तवण्णना
११. दुतियस्स पठमे अवापुरेन्ति विवरन्ति द्वारं एतेनाति अवापुरणं. रजं हरन्ति एतेनाति रजोहरणं. कळोपिहत्थोति विलीवमयभाजनहत्थो, ‘‘चम्ममयभाजनहत्थो’’ति च वदन्ति. छिन्नानि विसाणानि एतस्साति छिन्नविसाणो, उसभो च सो छिन्नविसाणो चाति उसभछिन्नविसाणो. विसेसनपरोयं समासो. अहिकुणपेन वातिआदि अतिजेगुच्छप्पटिकूलकुणपदस्सनत्थं वुत्तं. कण्ठे आसत्तेनाति केनचिदेव पच्चत्थिकेन आनेत्वा कण्ठे बद्धेन, ओमुक्केनाति अत्थो. अट्टो आतुरो दुग्गन्धपीळाय पीळितो. अच्चयस्स पटिग्गण्हनं वा अधिवासनं. एवञ्हि सो कारणे देसियमाने ततो विगतो नाम होति. तेनाह ‘‘पटिग्गण्हतूति खमतू’’ति. सेसमेत्थ सुविञ्ञेय्यमेव.
सीहनादसुत्तवण्णना निट्ठिता.
२. सउपादिसेससुत्तवण्णना
१२. दुतिये भवस्स अप्पमत्तकता नाम इत्तरकालतायाति आह ‘‘अच्छरासङ्घातमत्तम्पी’’ति.
सउपादिसेससुत्तवण्णना निट्ठिता.
३. कोट्ठिकसुत्तवण्णना
१३. ततिये दिट्ठधम्मो वुच्चति पच्चक्खभूतो अत्तभावो, तस्मिं वेदितब्बं फलं दिट्ठधम्मवेदनीयं. तेनाह ‘‘इमस्मिंयेव अत्तभावे’’ति. चतुप्पञ्चक्खन्धफलताय सञ्ञाभवूपगं कम्मं बहुवेदनीयं. एकक्खन्धफलत्ता असञ्ञाभवूपगं कम्मं ‘‘अप्पवेदनीय’’न्ति वुत्तं. केचि पन ‘‘अरूपावचरकम्मं बहुकालं वेदितब्बफलत्ता बहुवेदनीयं, इतरं अप्पवेदनीयं. रूपारूपावचरकम्मं वा बहुवेदनीयं, परित्तं कम्मं अप्पवेदनीय’’न्ति वदन्ति. वेदनीयन्ति पच्चयन्तरसमवाये विपाकुप्पादनसमत्थं, न आरद्धविपाकमेव. अवेदनीयन्ति पच्चयवेकल्लेन विपच्चितुं असमत्थं अहोसिकम्मादिभेदं.
कोट्ठिकसुत्तवण्णना निट्ठिता.
४. समिद्धिसुत्तवण्णना
१४. चतुत्थे समिद्धीति थेरस्स किर अत्तभावो समिद्धो अभिरूपो पासादिको, तस्मा समिद्धीत्वेव सङ्खातो. तेनाह ‘‘अत्तभावसमिद्धताया’’तिआदि. रूपधातुआदीसूति आदि-सद्देन सद्दधातुआदिं सङ्गण्हाति.
समिद्धिसुत्तवण्णना निट्ठिता.
५-९. गण्डसुत्तादिवण्णना
१५-१९. पञ्चमे मातापेत्तिकसम्भवस्साति मातितो च पितितो च निब्बत्तेन मातापेत्तिकेन सुक्कसोणितेन सम्भूतस्स. उच्छादनधम्मस्साति उच्छादेतब्बसभावस्स. परिमद्दनधम्मस्साति परिमद्दितब्बसभावस्स. एत्थ च ओदनकुम्मासूपचयउच्छादनपदेहि वड्ढि कथिता, अनिच्चभेदनविद्धंसनपदेहि हानि. पुरिमेहि वा समुदयो, पच्छिमेहि अत्थङ्गमोति एवं चातुमहाभूतिकस्स कायस्स वड्ढिपरिहानिनिब्बत्तिभेदा दस्सिता. सेसं सुविञ्ञेय्यमेव. छट्ठादीनि उत्तानत्थानि.
गण्डसुत्तादिवण्णना निट्ठिता.
१०. वेलामसुत्तवण्णना
२०. दसमे सकुण्डकभत्तन्ति सकुण्डकं उत्तण्डुलभत्तं. परित्तेहि सकुण्डेहि तण्डुलेहिपि सद्धिं विपक्कभत्तं उत्तण्डुलमेव होति. बिळङ्गं वुच्चति आरनाळं, बिळङ्गतो निब्बत्तनतो तदेव कञ्जियतो जातन्ति कञ्जियं, तं दुतियं एतस्साति बिळङ्गदुतियं, तं कञ्जियदुतियन्ति वुत्तं. असक्करित्वाति देय्यधम्मम्पि पुग्गलम्पि असक्करित्वा. देय्यधम्मस्स असक्करणं असम्पन्नकारो, पुग्गलस्स असक्करणं अगरुकरणं. देय्यधम्मं असक्करोन्तो हि उत्तण्डुलादिदोससमन्नागतं आहारं देति, न सम्पन्नं करोति. पुग्गलं असक्करोन्तो निसीदनट्ठानं असम्मज्जित्वा यत्थ तत्थ वा निसीदापेत्वा यं वा तं वा दारकं पेसेत्वा देति. अचित्तीकत्वाति न चित्तिं कत्वा, न पूजेत्वाति अत्थो. पूजेन्तो हि पूजेतब्बवत्थुं चित्ते ठपेति, न ततो बहि करोति. चित्तं वा अच्छरियं कत्वा पटिपत्ति चित्तीकरणं सम्भावनकिरिया, तप्पटिक्खेपतो अचित्तीकरणं असम्भावनकिरिया. अपविद्धन्ति उच्छिट्ठादिछड्डनीयधम्मं विय अवखित्तकं. यो हि छड्डेतुकामो हुत्वा रोगिनो सरीरे ओदनादीनि मज्जित्वा वम्मिके रोगं पक्खिपन्तो विय देति, अयं अपविद्धं देति नाम. अनागमनदिट्ठिकोति ‘‘अद्धा इमस्स दानस्स फलं मम आगच्छती’’ति एवं यस्स कम्मस्सकतदिट्ठि अत्थि, सो आगमनदिट्ठिको. अयं पन न तादिसोति अनागमनदिट्ठिको, फलं पाटिकङ्खं हुत्वा न देतीति अत्थो. तेनाह ‘‘न कम्मञ्च फलञ्च सद्दहित्वा देती’’ति.
वेलामोति एत्थ मा-सद्दो पटिसेधवचनो. जातिगोत्तरूपभोगादिगुणानं वेला मरियादा नत्थि एतस्मिन्ति वेलामो. अथ वा यथावुत्तगुणानं वेला मरियादा अमति ओसानं गच्छति एतस्मिन्ति वेलामो, वेलं वा मरियादं अमति गच्छति अतिक्कमतीति वेलामो. तेनाह ‘‘जातिगोत्त…पे… एवंलद्धनामो’’ति. दीयतीति दानं, दानवत्थु. तं अग्गीयति निस्सज्जीयति एत्थाति दानग्गं. दानं वा गण्हन्ति एत्थाति दानग्गं, एवं भत्तग्गं, परिवेसनट्ठानं. दुकूलसन्दनानीति रजतभाजनादिनिस्सिते दुकूले खीरस्स सन्दनं एतेसन्ति दुकूलसन्दनानि. कंसूपधारणानीति रजतमयदोहभाजनानि. तेनाह ‘‘रजतमयखीरपटिच्छकानी’’ति. रजतमयानि खीरपटिच्छकानि खीरपटिग्गहभाजनानि एतेसन्ति रजतमयखीरपटिच्छकानि. सोधेय्याति महप्फलभावकरणेन विसोधेय्य. महप्फलभावप्पत्तिया हि दक्खिणा विसुज्झति नाम.
मग्गेनागतं अनिवत्तनसरणन्ति इमिना लोकुत्तरसरणगमनं दीपेति. अपरेतिआदिना लोकियसरणगमनं वुत्तं. सरणं नाम तिण्णं रतनानं जीवितपरिच्चागमयं पुञ्ञं सब्बसम्पत्तिं देति, तस्मा महप्फलतरन्ति अधिप्पायो. इदञ्च – ‘‘सचे त्वं यथा गहितं सरणं न भिन्दिस्ससि, एवाहं तं मारेमी’’ति यदिपि कोचि तिण्हेन सत्थेन जीविता वोरोपेय्य, तथापि ‘‘नेवाहं बुद्धं न बुद्धोति, धम्मं न धम्मोति, सङ्घं न सङ्घोति वदामी’’ति दळ्हतरं कत्वा गहितस्स वसेन वुत्तं. मग्गेनागतन्ति लोकुत्तरसीलं सन्धाय वदति. अपरेतिआदिना पन लोकियसीलं वुत्तं. सब्बेसं सत्तानं जीवितदानादिनिहितदण्डताय सकललोकियलोकुत्तरगुणाधिट्ठानतो चस्स महप्फलमहानिसंसता वेदितब्बा.
उपसिङ्घनमत्तन्ति घायनमत्तं. गद्दोहनमत्तन्ति पाठन्तरे गोदोहनमत्तं कालन्ति अत्थो. सो च न सकलो गोदोहनक्खणो अधिप्पेतोति दस्सेतुं ‘‘गाविया एकवारं थनअञ्छनमत्त’’न्ति अत्थो वुत्तो. अञ्छनमत्तन्ति आकड्ढनमत्तं. गाविया थनं गहेत्वा एकखीरबिन्दुदुहनकालमत्तम्पि गद्दुहनमत्तन्ति वदन्ति. एत्तकम्पि हि कालं यो वसनगब्भपरिवेणविहारूपचारपरिच्छेदेन वा अपरिमाणासु लोकधातूसु सब्बसत्ते हितफरणं मेत्तचित्तं भावेतुं सक्कोति. इदं ततो यथावुत्तदानादितो महप्फलतरं.
वेलामसुत्तवण्णना निट्ठिता.
सीहनादवग्गवण्णना निट्ठिता.
३. सत्तावासवग्गो
१. तिठानसुत्तवण्णना
२१. ततियस्स पठमे अममाति वत्थाभरणपानभोजनादीसुपि ममत्तविरहिता. अपरिग्गहाति इत्थिपरिग्गहेन अपरिग्गहा. तेसं किर ‘‘अयं मय्हं भरिया’’ति ममत्तं न होति, मातरं वा भगिनिं वा दिस्वा छन्दरागो न उप्पज्जति. धम्मतासिद्धस्स सीलस्स आनुभावेन पुत्ते दिट्ठमत्ते एव मातुथनतो थञ्ञं पग्घरति, तेन सञ्ञाणेन नेसं मातरि पुत्तस्स मातुसञ्ञा, मातु च पुत्ते पुत्तसञ्ञा पच्चुपट्ठिताति केचि.
अपिचेत्थ (सारत्थ. टी. १.१ वेरञ्जकण्डवण्णना) उत्तरकुरुकानं पुञ्ञानुभावसिद्धो अयम्पि विसेसो वेदितब्बो. तत्थ किर तेसु तेसु पदेसेसु घननिचितपत्तसञ्छन्नसाखापसाखा कूटागारसमा मनोरमा रुक्खा तेसं मनुस्सानं निवेसनकिच्चं साधेन्ति. यत्थ सुखं निवसन्ति, अञ्ञेपि तत्थ रुक्खा सुजाता सब्बदापि पुप्फितग्गा तिट्ठन्ति. जलासयापि विकसितकमलकुवलयपुण्डरीकसोगन्धिकादिपुप्फसञ्छन्ना सब्बकालं परमसुगन्धं समन्ततो पवायन्ता तिट्ठन्ति. सरीरम्पि तेसं अतिदीघादिदोसरहितं आरोहपरिणाहसम्पन्नं जराय अनभिभूतत्ता वलितपलितादिदोसविरहितं यावतायुकं अपरिक्खीणजवबलपरक्कमसोभमेव हुत्वा तिट्ठति. अनुट्ठानफलूपजीविताय न च नेसं कसिवणिज्जादिवसेन आहारपरियेट्ठिवसेन दुक्खं अत्थि, ततो एव न दासदासिकम्मकरादिपरिग्गहो अत्थि, न च तत्थ सीतुण्हडंसमकसवातातपसरीसपवाळादिपरिस्सयो अत्थि. यथा नामेत्थ गिम्हानं पच्छिमे मासे पच्चूसवेलायं समसीतुण्हो उतु होति, एवमेव सब्बकालं तत्थ समसीतुण्होव उतु होति, न च नेसं कोचि उपघातो विहेसा वा उप्पज्जति. अकट्ठपाकिमेव सालिं अकणं अथुसं सुद्धं सुगन्धं तण्डुलप्फलं परिभुञ्जन्ति. तं भुञ्जन्तानं नेसं कुट्ठं, गण्डो, किलासो, सोसो, कासो, सासो, अपमारो, जरोति एवमादिको न कोचि रोगो उप्पज्जति, न च ते खुज्जा वा वामना वा काणा वा कुणी वा खञ्जा वा पक्खहता वा विकलङ्गा वा विकलिन्द्रिया वा होन्ति.
इत्थियोपि तत्थ नातिदीघा, नातिरस्सा, नातिकिसा, नातिथूला, नातिकाळा, नच्चोदाता, सोभग्गप्पत्तरूपा होन्ति. तथा हि दीघङ्गुली, तम्बनखा, अलम्बथना, तनुमज्झा, पुण्णचन्दमुखी, विसालक्खी, मुदुगत्ता, सहितोरू, ओदातदन्ता, गम्भीरनाभी, तनुजङ्घा, दीघनीलवेल्लितकेसी, पुथुलसुस्सोणी, नातिलोमा, नालोमा, सुभगा, उतुसुखसम्फस्सा, सण्हा, सखिला, सुखसम्भासा, नानाभरणविभूसिता विचरन्ति. सब्बदापि सोळसवस्सुद्देसिका विय होन्ति, पुरिसा च पञ्चवीसतिवस्सुद्देसिका विय. न पुत्तदारेसु रज्जन्ति. अयं तत्थ धम्मता.
सत्ताहिकमेव च तत्थ इत्थिपुरिसा कामरतिया विहरन्ति. ततो वीतरागा विय यथासकं गच्छन्ति, न तत्थ इध विय गब्भोक्कन्तिमूलकं, गब्भपरिहरणमूलकं, विजायनमूलकं वा दुक्खं होति. रत्तकञ्चुकतो कञ्चनपटिमा विय दारका मातुकुच्छितो अमक्खिता एव सेम्हादिना सुखेनेव निक्खमन्ति. अयं तत्थ धम्मता.
माता पन पुत्तं वा धीतरं वा विजायित्वा ते विचरणकप्पदेसे ठपेत्वा अनपेक्खा यथारुचि गच्छति. तेसं तत्थ सयितानं ये पस्सन्ति पुरिसा वा इत्थियो वा, ते अत्तनो अङ्गुलियो उपनामेन्ति. तेसं कम्मबलेन ततो खीरं पवत्तति, तेन ते दारका यापेन्ति. एवं पन वड्ढेन्ता कतिपयदिवसेहेव लद्धबला हुत्वा दारिका इत्थियो उपगच्छन्ति, दारका पुरिसे. कप्परुक्खतो एव च तेसं तत्थ वत्थाभरणानि निप्फज्जन्ति. नानाविरागवण्णविचित्तानि हि सुखुमानि मुदुसुखसम्फस्सानि वत्थानि तत्थ तत्थ कप्परुक्खेसु ओलम्बन्तानि तिट्ठन्ति. नानाविधरस्मिजालसमुज्जलविविधवण्णरतनविनद्धानि अनेकविधमालाकम्मलताकम्मभित्तिकम्मविचित्तानि सीसूपगगीवूपगहत्थूपगकटूपगपादूपगानि सोवण्णमयानि आभरणानि कप्परुक्खतो ओलम्बन्ति. तथा वीणामुदिङ्गपणवसम्मताळसङ्खवंसवेताळपरिवादिनीवल्लकीपभुतिका तूरियभण्डापि ततो ततो ओलम्बन्ति. तत्थ बहू फलरुक्खा कुम्भमत्तानि फलानि फलन्ति मधुररसानि, यानि परिभुञ्जित्वा ते सत्ताहम्पि खुप्पिपासाहि न बाधीयन्ति.
नज्जोपि तत्थ सुविसुद्धजला सुप्पतित्था रमणीया अकद्दमा वालुकतला नातिसीता नच्चुण्हा सुरभिगन्धीहि जलजपुप्फेहि सञ्छन्ना सब्बकालं सुरभी वायन्तियो सन्दन्ति, न तत्थ कण्टकिका कक्खळगच्छलता होन्ति, अकण्टका पुप्फफलसम्पन्ना एव होन्ति, चन्दननागरुक्खा सयमेव रसं पग्घरन्ति, नहायितुकामा च नदितित्थे एकज्झं वत्थाभरणानि ठपेत्वा नदिं ओतरित्वा न्हत्वा उत्तिण्णुत्तिण्णा उपरिट्ठिमं उपरिट्ठिमं वत्थाभरणं गण्हन्ति, न तेसं एवं होति ‘‘इदं मम, इदं परस्सा’’ति. ततो एव न तेसं कोचि विग्गहो वा विवादो वा. सत्ताहिका एव च नेसं कामरतिकीळा होति, ततो वीतरागा विय विचरन्ति. यत्थ च रुक्खे सयितुकामा होन्ति, तत्थेव सयनं उपलब्भति. मते च सत्ते दिस्वा न रोदन्ति न सोचन्ति. तञ्च मण्डयित्वा निक्खिपन्ति. तावदेव च नेसं तथारूपा सकुणा उपगन्त्वा मतं दीपन्तरं नेन्ति, तस्मा सुसानं वा असुचिट्ठानं वा तत्थ नत्थि, न च ततो मता निरयं वा तिरच्छानयोनिं वा पेत्तिविसयं वा उपपज्जन्ति. धम्मतासिद्धस्स पञ्चसीलस्स आनुभावेन ते देवलोके निब्बत्तन्तीति वदन्ति. वस्ससहस्समेव च नेसं सब्बकालं आयुप्पमाणं, सब्बमेतं तेसं पञ्चसीलं विय धम्मतासिद्धमेवाति.
तिठानसुत्तवण्णना निट्ठिता.
३. तण्हामूलकसुत्तवण्णना
२३. ततिये (दी. नि. टी. २.१०३) एसनतण्हाति भोगानं परियेसनवसेन पवत्ता तण्हा. एसिततण्हाति परियिट्ठेसु भोगेसु उप्पज्जमानतण्हा. परितस्सनवसेन परियेसति एतायाति परियेसना, आसयतो पयोगतो च परियेसना तथापवत्तो चित्तुप्पादो. तेनाह ‘‘तण्हाय सति होती’’ति. रूपादिआरम्मणप्पटिलाभोति सवत्थुकानं रूपादिआरम्मणानं गवेसनवसेन पटिलाभो. यं पन अपरियिट्ठंयेव लब्भति, तम्पि अत्थतो परियेसनाय लद्धमेव नाम तथारूपस्स कम्मस्स पुब्बेकतत्ता एव लब्भनतो. तेनाह ‘‘सो हि परियेसनाय सति होती’’ति.
सुखविनिच्छयन्ति सुखं विसेसतो निच्छिनोतीति सुखविनिच्छयो. सुखं सभावतो समुदयतो अत्थङ्गमतो आदीनवतो निस्सरणतो च याथावतो जानित्वा पवत्तञाणंव सुखविनिच्छयं. जञ्ञाति जानेय्य. ‘‘सुभं सुख’’न्तिआदिकं आरम्मणे अभूताकारं विविधं निन्नभावेन चिनोति आरोपेतीति विनिच्छयो, अस्सादानुपस्सना तण्हा. दिट्ठियापि एवमेव विनिच्छयभावो वेदितब्बो. इमस्मिं पन सुत्ते वितक्कोयेव आगतोति योजना. इमस्मिं पन सुत्तेति सक्कपञ्हसुत्ते (दी. नि. २.३५८). तत्थ हि ‘‘छन्दो खो, देवानमिन्द, वितक्कनिदानो’’ति आगतं. इधाति इमस्मिं सुत्ते. वितक्केनेव विनिच्छिनन्तीति एतेन ‘‘विनिच्छिनति एतेनाति विनिच्छयो’’ति विनिच्छयसद्दस्स करणसाधनमाह. एत्तकन्तिआदि विनिच्छयनाकारदस्सनं.
छन्दनट्ठेन छन्दो, एवं रञ्जनट्ठेन रागोति छन्दरागो. स्वायं अनासेवनताय मन्दो हुत्वा पवत्तो इधाधिप्पेतोति आह ‘‘दुब्बलरागस्साधिवचन’’न्ति. अज्झोसानन्ति तण्हादिट्ठिवसेन अभिनिवेसनं. ‘‘मय्हं इद’’न्ति हि तण्हागाहो येभुय्येन अत्तग्गाहसन्निस्सयोव होति. तेनाह ‘‘अहं ममन्ती’’ति. बलवसन्निट्ठानन्ति च तेसं गाहानं थिरभावप्पत्तिमाह. तण्हादिट्ठिवसेन परिग्गहकरणन्ति अहं ममन्ति बलवसन्निट्ठानवसेन अभिनिविट्ठस्स अत्तत्तनियग्गाहवत्थुनो अञ्ञासाधारणं विय कत्वा परिग्गहेत्वा ठानं, तथापवत्तो लोभसहगतचित्तुप्पादो. अत्तना परिग्गहितस्स वत्थुनो यस्स वसेन परेहि साधारणभावस्स असहमानो होति पुग्गलो, सो धम्मो असहनता. एवं वचनत्थं वदन्ति निरुत्तिनयेन. सद्दलक्खणेन पन यस्स धम्मस्स वसेन मच्छरिययोगतो पुग्गलो मच्छरो, तस्स भावो, कम्मं वा मच्छरियं, मच्छरो धम्मो. मच्छरियस्स बलवभावतो आदरेन रक्खणं आरक्खोति आह ‘‘द्वार…पे… सुट्ठु रक्खण’’न्ति.
अत्तनो फलं करोतीति करणं, यं किञ्चि कारणं. अधिकं करणन्ति अधिकरणं, विसेसकारणं. विसेसकारणञ्च भोगानं आरक्खदण्डादानादिअनत्थसम्भवस्साति वुत्तं ‘‘आरक्खाधिकरण’’न्तिआदि. परनिसेधनत्थन्ति मारणादिना परेसं विबाधनत्थं. आदियन्ति एतेनाति आदानं, दण्डस्स आदानं दण्डादानं, दण्डं आहरित्वा परविहेठनचित्तुप्पादो. सत्थादानेपि एसेव नयो. हत्थपरामासादिवसेन कायेन कातब्बो कलहो कायकलहो. मम्मघट्टनादिवसेन वाचाय कातब्बो कलहो वाचाकलहो. विरुज्झनवसेन विरूपं गण्हाति एतेनाति विग्गहो. विरुद्धं वदति एतेनाति विवादो. ‘‘तुवं तुव’’न्ति अगारववचनसहचरणतो तुवंतुवं. सब्बेपि ते तथापवत्तदोससहगता चित्तुप्पादा वेदितब्बा. तेनाह भगवा ‘‘अनेके पापका अकुसला धम्मा सम्भवन्ती’’ति.
तण्हामूलकसुत्तवण्णना निट्ठिता.
४-५. सत्तावाससुत्तादिवण्णना
२४-२५. चतुत्थे सत्ता आवसन्ति एतेसूति सत्तावासा, नानत्तसञ्ञिआदिभेदा सत्तनिकाया. यस्मा ते ते सत्तनिवासा तप्परियापन्नानं सत्तानं ताय एव तप्परियापन्नताय आधारो विय वत्तब्बतं अरहन्ति. समुदायाचारो हि अवयवस्स यथा ‘‘रुक्खे साखा’’ति, तस्मा ‘‘सत्तानं आवासा, वसनट्ठानानीति अत्थो’’ति वुत्तं. सुद्धावासापि सत्तावासोव ‘‘न सो, भिक्खवे, सत्तावासो सुलभरूपो, यो मया अनावुत्थपुब्बो इमिना दीघेन अद्धुना अञ्ञत्र सुद्धावासेहि देवेही’’ति (दी. नि. २.९१) वचनतो. यदि एवं ते कस्मा इध न गहिताति तत्थ कारणमाह ‘‘असब्बकालिकत्ता’’तिआदि. वेहप्फला पन चतुत्थेयेव सत्तावासे भजन्तीति दट्ठब्बं. पञ्चमं उत्तानमेव.
सत्तावाससुत्तादिवण्णना निट्ठिता.
६. सिलायूपसुत्तवण्णना
२६. छट्ठे पमाणमज्झिमस्स पुरिसस्स चतुवीसतङ्गुलिको हत्थो कुक्कु, ‘‘कक्कू’’तिपि तस्सेव नामं. अट्ठ कुक्कू उपरि नेमस्साति अट्ठ हत्था आवाटस्स उपरि उग्गन्त्वा ठिता भवेय्युं. सेसमेत्थ उत्तानमेव.
सिलायूपसुत्तवण्णना निट्ठिता.
७. पठमवेरसुत्तवण्णना
२७. सत्तमे (सं. नि. टी. २.२४१) यतोति यस्मिं काले. अयञ्हि तो-सद्दो दा-सद्दो विय इध कालविसयो, यदाति वुत्तं होति. भयानि वेरानीति भीयते भयं, भयेन योगा, भायितब्बेन वा भयं एव वेरप्पसवट्ठेन वेरन्ति च लद्धनामा चेतनादयो. पाणातिपातादयो हि यस्स पवत्तन्ति, यञ्च उद्दिस्स पवत्तीयन्ति, उभयेसञ्च वेरावहा, ततो एव चेते भायितब्बा वेरसञ्जनका नामाति. सोतस्स अरियमग्गस्स आदितो पज्जनं पटिपत्ति अधिगमो सोतापत्ति. तदत्थाय तत्थ पतिट्ठितस्स च अङ्गानि सोतापत्तियङ्गानि. दुविधञ्हि (सं. नि. अट्ठ. २.२.४१) सोतापत्तियङ्गं सोतापत्तिअत्थाय च अङ्गं कारणं, यं सोतापत्तिमग्गप्पटिलाभतो पुब्बभागे सोतापत्तिप्पटिलाभाय संवत्तति, ‘‘सप्पुरिससंसेवो सद्धम्मस्सवनं योनिसोमनसिकारो धम्मानुधम्मपटिपत्ती’’ति (दी. नि. ३.३११) एवं आगतं. पटिलद्धगुणस्स च सोतापत्तिं पत्वा ठितस्स अङ्गं, यं ‘‘सोतापन्नस्स अङ्ग’’न्तिपि वुच्चति ‘‘सोतापन्नो अङ्गीयति ञायति एतेना’’ति कत्वा, बुद्धे अवेच्चप्पसादादीनं एतं अधिवचनं. इदमिधाधिप्पेतं.
खीणनिरयोतिआदीसु आयतिं तत्थ अनुप्पज्जनताय खीणो निरयो मय्हति, सो अहं खीणनिरयो. एस नयो सब्बत्थ. सोतापन्नोति मग्गसोतं आपन्नो. अविनिपातधम्मोति न विनिपातसभावो. नियतोति पठममग्गसङ्खातेन सम्मत्तनियामेन नियतो. सम्बोधिपरायणोति उपरिमग्गत्तयसङ्खातो सम्बोधि परं अयनं मय्हन्ति सोहं सम्बोधिपरायणो, सम्बोधिं अवस्सं अभिसम्बुज्झनकोति अत्थो.
पाणातिपातपच्चयाति पाणातिपातकम्मस्स करणहेतु. भयं वेरन्ति अत्थतो एकं. वेरं वुच्चति विरोधो, तदेव भायितब्बतो ‘‘भय’’न्ति वुच्चति. तञ्च पनेतं दुविधं होति – बाहिरं, अज्झत्तिकन्ति. एकेन हि एकस्स पिता मारितो होति. सो चिन्तेति ‘‘एतेन किर मे पिता मारितो, अहम्पि तंयेव मारेस्सामी’’ति निसितं सत्थं आदाय चरति. या तस्स अब्भन्तरे उप्पन्ना वेरचेतना, इदं बाहिरं वेरं नाम तस्स वेरस्स मूलभूततो वेरकारकपुग्गलतो बहिभावत्ता. या पन इतरस्स ‘‘अयं किर मं मारेस्सामीति चरति, अहमेव नं पठमतरं मारेस्सामी’’ति चेतना उप्पज्जति, इदं अज्झत्तिकं वेरं नाम. इदं ताव उभयम्पि दिट्ठधम्मिकमेव. या पन तं निरये उप्पन्नं दिस्वा ‘‘एतं पहरिस्सामी’’ति जलितं अयमुग्गरं गण्हन्तस्स निरयपालस्स चेतना उप्पज्जति, इदमस्स सम्परायिकं बाहिरं वेरं. या चस्स ‘‘अयं निद्दोसं मं पहरिस्सामीति आगच्छति, अहमेव नं पठमतरं पहरिस्सामी’’ति चेतना उप्पज्जति, इदमस्स सम्परायिकं अज्झत्तं वेरं. यं पनेतं बाहिरं वेरं, तं अट्ठकथासु ‘‘पुग्गलवेर’’न्ति वुच्चति. दुक्खं दोमनस्सन्ति अत्थतो एकमेव. यथा चेत्थ, एवं सेसेसुपि ‘‘इमिना मम भण्डं हटं, मय्हं दारेसु चारित्तं आपन्नं, मुसा वत्वा अत्थो भग्गो, सुरामदमत्तेन इदं नाम कत’’न्तिआदिना नयेन वेरप्पवत्ति वेदितब्बा.
अवेच्चप्पसादेनाति अधिगतेन अचलप्पसादेन. अरियकन्तेहीति पञ्चहि सीलेहि. तानि हि अरियानं कन्तानि पियानि भवन्ति, भवन्तरगतापि अरिया तानि न विजहन्ति, तस्मा ‘‘अरियकन्तानी’’ति वुच्चन्ति. सेसमेत्थ यं वत्तब्बं सिया, तं सब्बं विसुद्धिमग्गे अनुस्सतिनिद्देसे वुत्तन्ति वेदितब्बं.
पठमवेरसुत्तवण्णना निट्ठिता.
९. आघातवत्थुसुत्तवण्णना
२९. नवमे वसति एत्थ फलं तन्निमित्तताय पवत्ततीति वत्थु, कारणन्ति आह ‘‘आघातवत्थूनी’’ति. कोपो नामायं यस्मिं वत्थुस्मिं उप्पज्जति, न तत्थ एकवारमेव उप्पज्जति, अथ खो पुनपि उप्पज्जतेवाति वुत्तं ‘‘बन्धती’’ति. अथ वा यो पच्चयविसेसेन उप्पज्जमानो आघातो सविसये बद्धो विय न विगच्छति, पुनपि उप्पज्जतेव. तं सन्धायाह ‘‘आघातं बन्धती’’ति. तं पनस्स पच्चयवसेन निब्बत्तनं उप्पादनमेवाति वुत्तं ‘‘उप्पादेती’’ति.
आघातवत्थुसुत्तवण्णना निट्ठिता.
१०. आघातपटिविनयसुत्तवण्णना
३०. दसमे तं कुतेत्थ लब्भाति एत्थ तन्ति किरियापरामसनं. पदज्झाहारेन च अत्थो वेदितब्बोति ‘‘तं अनत्थचरणं मा अहोसी’’तिआदिमाह. केन कारणेन लद्धब्बं निरत्थकभावतो. कम्मस्सका हि सत्ता. ते कस्स रुचिया दुक्खिता सुखिता वा भवन्ति, तस्मा केवलं तस्मिं मय्हं अनत्थचरणं, तं कुतेत्थ लब्भाति अधिप्पायो. अथ वा तं कोपकारणं एत्थ पुग्गले कुतो लब्भा परमत्थतो कुज्झितब्बस्स कुज्झनकस्स च अभावतो. सङ्खारमत्तञ्हेतं, यदिदं खन्धपञ्चकं यं ‘‘सत्तो’’ति वुच्चति, ते सङ्खारा इत्तरखणिका, कस्स को कुज्झतीति अत्थो. लाभा नाम के सियुं अञ्ञत्र अनत्थुप्पत्तितो.
आघातपटिविनयसुत्तवण्णना निट्ठिता.
११. अनुपुब्बनिरोधसुत्तवण्णना
३१. एकादसमे अनुपुब्बनिरोधाति अनुपुब्बेन अनुक्कमेन पवत्तेतब्बनिरोधा. तेनाह ‘‘अनुपटिपाटिनिरोधा’’ति.
अनुपुब्बनिरोधसुत्तवण्णना निट्ठिता.
सत्तावासवग्गवण्णना निट्ठिता.
४. महावग्गो
१. अनुपुब्बविहारसुत्तवण्णना
३२. चतुत्थस्स पठमे अनुपुब्बतो विहरितब्बाति अनुपुब्बविहारा. अनुपटिपाटियाति अनुक्कमेन. समापज्जितब्बविहाराति समापज्जित्वा समङ्गिनो हुत्वा विहरितब्बविहारा.
अनुपुब्बविहारसुत्तवण्णना निट्ठिता.
२-३. अनुपुब्बविहारसमापत्तिसुत्तादिवण्णना
३३-३४. दुतिये छातं वुच्चति तण्हादिट्ठियो कामानं पातब्बतो तासं वसेन वत्तनतो, तन्निन्नत्ता नत्थि एतेसु छातन्ति निच्छाता. तेनाह ‘‘तण्हादिट्ठिच्छातान’’न्तिआदि. ततिये नत्थि वत्तब्बं.
अनुपुब्बविहारसमापत्तिसुत्तादिवण्णना निट्ठिता.
४. गावीउपमासुत्तवण्णना
३५. चतुत्थे पब्बतचारिनीति पकतिया पब्बते बहुलचारिनी. अखेत्तञ्ञूति (विसुद्धि. महाटी. १.७७) अगोचरञ्ञू. समाधिपरिपन्तानं विसोधनानभिञ्ञताय बालो. झानस्स पगुणभावापादनवेय्यत्तियस्स अभावेन अब्यत्तो. उपरिझानस्स पदट्ठानभावानवबोधेन अखेत्तञ्ञू. सब्बथापि समापत्तिकोसल्लाभावेन अकुसलो. समाधिनिमित्तस्स वा अनासेवनाय बालो. अभावनाय अब्यत्तो. अबहुलीकारेन अखेत्तञ्ञू. सम्मदेव अनधिट्ठानतो अकुसलोति योजेतब्बं. उभतो भट्ठोति उभयतो झानतो भट्ठो. सो हि अप्पगुणताय न सुप्पतिट्ठितताय सउस्साहोपि विनासतो असामत्थियतो च झानद्वयतो परिहीनो.
गावीउपमासुत्तवण्णना निट्ठिता.