.नमो तस्स भगवतो अरहतो सम्मासम्बुद्धस्स.
अङ्गुत्तरनिकाये
दसकनिपात-टीका
१. पठमपण्णासकं
१. आनिसंसवग्गो
१. किमत्थियसुत्तवण्णना
१. दसकनिपातस्स पठमे अविप्पटिसारत्थानीति अविप्पटिसारप्पयोजनानि. अविप्पटिसारानिसंसानीति अविप्पटिसारुदयानि. एतेन अविप्पटिसारो नाम सीलस्स उदयमत्तं, संवद्धितस्स रुक्खस्स छायापुप्फसदिसं, अञ्ञो एव पनानेन निप्फादेतब्बो समाधिआदिगुणोति दस्सेति. ‘‘याव मग्गामग्गञाणदस्सनविसुद्धि, ताव तरुणविपस्सना’’ति हि वचनतो उपक्किलेसविमुत्तउदयब्बयञाणतो परं अयञ्च विपस्सना विरज्जति योगावचरो विरत्तो पुरिसो विय भरियाय सङ्खारतो एतेनाति विरागो.
किमत्थियसुत्तवण्णना निट्ठिता.
२-५. चेतनाकरणीयसुत्तादिवण्णना
२-५. दुतिये संसारमहोघस्स परतीरभावतो यो नं अधिगच्छति, तं पारेति गमेतीति पारं, निब्बानं. तब्बिदूरताय नत्थि एत्थ पारन्ति अपारं, संसारो. तेनाह ‘‘ओरिमतीरभूता तेभूमकवट्टा’’तिआदि. ततियादीसु नत्थि वत्तब्बं.
चेतनाकरणीयसुत्तादिवण्णना निट्ठिता.
६. समाधिसुत्तवण्णना
६. छट्ठे सन्तं सन्तन्ति अप्पेत्वा निसिन्नस्सातिआदीसु सन्तं सन्तं पणीतं पणीतन्तिआदीनि वदति. इमिना पन आकारेन तं पटिविज्झित्वा तत्थ चित्तं उपसंहरतो फलसमापत्तिसङ्खातो चित्तुप्पादो तथा पवत्ततीति वेदितब्बो. सेसं सब्बत्थ उत्तानमेव.
समाधिसुत्तवण्णना निट्ठिता.
आनिसंसवग्गवण्णना निट्ठिता.
२. नाथवग्गो
१-४. सेनासनसुत्तादिवण्णना
११-१४. दुतियस्स पठमे नातिदूरन्ति गोचरट्ठानतो अड्ढगावुततो ओरभागताय नातिदूरं. नाच्चासन्नन्ति पच्छिमेन पमाणेन गोचरट्ठानतो पञ्चधनुसतिकताय न अतिआसन्नं. ताय च पन नातिदूरनाच्चासन्नताय गोचरट्ठानपटिपरिस्सयादिरहितमग्गताय च गमनस्स च आगमनस्स च युत्तरूपत्ता गमनागमनसम्पन्नं. दिवसभागे महाजनसंकिण्णताभावेन दिवा अप्पाकिण्णं. अभावत्थो हि अयं अप्प-सद्दो ‘‘अप्पिच्छो’’तिआदीसु विय. रत्तियं मनुस्ससद्दाभावेन रत्तिं अप्पसद्दं. सब्बदापि जनसन्निपातनिग्घोसाभावेन अप्पनिग्घोसं.
अप्पकसिरेनाति अकसिरेन सुखेनेव. सीलादिगुणानं थिरभावप्पत्तिया थेरा. सुत्तगेय्यादि बहु सुतं एतेसन्ति बहुस्सुता. तमुग्गहधारणेन सम्मदेव गरूनं सन्तिके आगमितभावेन च आगतो परियत्तिधम्मसङ्खातो आगमो एतेसन्ति आगतागमा. सुत्ताभिधम्मसङ्खातस्स धम्मस्स धारणेन धम्मधरा. विनयस्स धारणेन विनयधरा. तेसं धम्मविनयानं मातिकाय धारणेन मातिकाधरा. तत्थ तत्थ धम्मपरिपुच्छाय परिपुच्छति. अत्थपरिपुच्छाय परिपञ्हति वीमंसति विचारेति. इदं, भन्ते, कथं, इमस्स को अत्थोति परिपुच्छापरिपञ्हाकारदस्सनं. अविवटञ्चेव पाळिया अत्थं पदेसन्तरपाळिदस्सनेन आगमतो विवरन्ति. अनुत्तानीकतञ्च युत्तिविभावनेन उत्तानिं करोन्ति. कङ्खाठानियेसु धम्मेसु संसयुप्पत्तिया हेतुताय गण्ठिट्ठानभूतेसु पाळिप्पदेसेसु याथावतो विनिच्छयप्पदानेन कङ्खं पटिविनोदेन्ति.
एत्थ च नातिदूरं नाच्चासन्नं गमनागमनसम्पन्नन्ति एकं अङ्गं, दिवा अप्पाकिण्णं, रत्तिं अप्पसद्दं, अप्पनिग्घोसन्ति एकं, अप्पडंसमकसवातातपसरीसपसम्फस्सन्ति एकं, तस्मिं खो पन सेनासने विहरन्तस्स…पे… परिक्खाराति एकं, तस्मिं खो पन सेनासने थेरा…पे… कङ्खं पटिविनोदेन्तीति एकं. एवं पञ्च अङ्गानि वेदितब्बानि. दुतियादीनि उत्तानत्थानि.
सेनासनसुत्तादिवण्णना निट्ठिता.
५-६. अप्पमादसुत्तादिवण्णना
१५-१६. पञ्चमे कारापकअप्पमादो नाम ‘‘इमे अकुसला धम्मा पहातब्बा, इमे कुसला धम्मा उपसम्पादेतब्बा’’ति तंतंपरिवज्जेतब्बवज्जनसम्पादेतब्बसम्पादनवसेन पवत्तो अप्पमादो. एसाति अप्पमादो. लोकियोव न लोकुत्तरो. अयञ्चाति च एसाति च अप्पमादमेव वदति. तेसन्ति चातुभूमकधम्मानं. पटिलाभकत्तेनाति पटिलाभापनकत्तेन.
जङ्गलानन्ति जङ्गलचारीनं. जङ्गल-सद्दो चेत्थ खरभावसामञ्ञेन पथवीपरियायो, न अनुपट्ठानविदूरदेसवाची. तेनाह ‘‘पथवीतलचारीन’’न्ति. पदानं वुच्चमानत्ता ‘‘सपादकपाणान’’न्ति विसेसेत्वा वुत्तं. समोधानन्ति अन्तोगधभावं. तेनाह ‘‘ओधानं पक्खेप’’न्ति. ‘‘उपक्खेप’’न्तिपि पठन्ति, उपनेत्वा पक्खिपितब्बन्ति अत्थो. वस्सिकाय पुप्फं वस्सिकं यथा ‘‘आमलकिया फलं आमलक’’न्ति. महातलस्मिन्ति उपरिपासादे. छट्ठं उत्तानमेव.
अप्पमादसुत्तादिवण्णना निट्ठिता.
७-८. पठमनाथसुत्तादिवण्णना
१७-१८. सत्तमे येहि सीलादीहि समन्नागतो भिक्खु धम्मसरणताय धम्मेनेव नाथति आसीसति अभिभवतीति नाथो वुच्चति, ते तस्स नाथभावकरा धम्मा नाथकरणाति वुत्ताति आह ‘‘अत्तनो सनाथभावकरा पतिट्ठकराति अत्थो’’ति. तत्थ अत्तनो पतिट्ठकराति यस्स नाथभावकरा, तस्स अत्तनो पतिट्ठाविधायिनो. अप्पतिट्ठो अनाथो, सप्पतिट्ठो सनाथोति पतिट्ठत्थो नाथ-सद्दो. कल्याणगुणयोगतो कल्याणाति दस्सेन्तो ‘‘सीलादिगुणसम्पन्ना’’ति आह. मिज्जनलक्खणा मेत्ता एतस्स अत्थीति मित्तो. सो वुत्तनयेन कल्याणो अस्स अत्थीति तस्स अत्थितामत्तं कल्याणमित्तपदेन वुत्तं. अस्स तेन सब्बकालं अविजहितवासोति तं दस्सेतुं ‘‘कल्याणसहायो’’ति वुत्तन्ति आह ‘‘तेवस्सा’’ति. ते एव कल्याणमित्ता अस्स भिक्खुनो. सह अयनतोति सह पवत्तनतो. असमोधाने चित्तेन, समोधाने पन चित्तेन चेव कायेन च सम्पवङ्को. सुखं वचो एतस्मिं अनुकूलगाहिम्हि आदरगारववति पुग्गलेति सुवचो. तेनाह ‘‘सुखेन वत्तब्बो’’तिआदि. खमोति खन्तो. तमेवस्स खमभावं दस्सेतुं ‘‘गाळ्हेना’’तिआदि वुत्तं. वामतोति मिच्छा, अयोनिसो वा गण्हाति. पटिप्फरतीति पटाणिकभावेन तिट्ठति. पदक्खिणं गण्हातीति सम्मा, योनिसो वा गण्हाति.
उच्चावचानीति विपुलखुद्दकानि. तत्रुपगमनियायाति तत्र तत्र महन्ते खुद्दके च कम्मे साधनवसेन उपायेन उपगच्छन्तिया, तस्स तस्स कम्मस्स निप्फादने समत्थायाति अत्थो. तत्रुपायायाति वा तत्र तत्र कम्मे साधेतब्बे उपायभूताय.
धम्मे अस्स कामोति धम्मकामोति ब्यधिकरणानम्पि बाहिरत्थो समासो होतीति कत्वा वुत्तं. कामेतब्बतो वा पियायितब्बतो कामो, धम्मो. धम्मो कामो अस्साति धम्मकामो. धम्मोति परियत्तिधम्मो अधिप्पेतोति आह ‘‘तेपिटकं बुद्धवचनं पियायतीति अत्थो’’ति. समुदाहरणं कथनं समुदाहारो, पियो समुदाहारो एतस्साति पियसमुदाहारो. सयञ्चाति एत्थ च-सद्देन ‘‘सक्कच्च’’न्ति पदं अनुकड्ढति. तेन सयञ्च सक्कच्चं देसेतुकामो होतीति योजना. अभिधम्मो सत्त पकरणानि ‘‘अधिको अभिविसिट्ठो च परियत्तिधम्मो’’ति कत्वा. विनयो उभतोविभङ्गा विनयनतो कायवाचानं. अभिविनयो खन्धकपरिवारा विसेसतो आभिसमाचारिकधम्मकित्तनतो. आभिसमाचारिकधम्मपारिपूरिवसेनेव हि आदिब्रह्मचरियकधम्मपारिपूरी. धम्मो एव पिटकद्वयस्सपि परियत्तिधम्मभावतो. मग्गफलानि अभिधम्मो ‘‘निब्बानधम्मस्स अभिमुखो’’ति कत्वा. किलेसवूपसमकरणं पुब्बभागिया तिस्सो सिक्खा सङ्खेपतो विवट्टनिस्सितो समथो विपस्सना च. उळारपामोज्जोति बलवपामोज्जो. कारणत्थेति निमित्तत्थे. कुसलधम्मनिमित्तं हिस्स वीरियारम्भो. तेनाह ‘‘तेसं अधिगमत्थाया’’ति. कुसलेसु धम्मेसूति वा निप्फादेतब्बे भुम्मं यथा ‘‘चेतसो अवूपसमे अयोनिसोमनसिकारपदट्ठान’’न्ति. अट्ठमे नत्थि वत्तब्बं.
पठमनाथसुत्तादिवण्णना निट्ठिता.
९. पठमअरियावाससुत्तवण्णना
१९. नवमे अरियानं एव आवासाति अरियावासा अनरियानं तादिसानं असम्भवतो. अरियाति चेत्थ उक्कट्ठनिद्देसेन खीणासवा गहिता. ते च यस्मा तेहि सब्बकालं अविजहितवासा एव, तस्मा वुत्तं ‘‘ते आवसिंसु आवसन्ति आवसिस्सन्ती’’ति. तत्थ आवसिंसूति निस्साय आवसिंसु. पञ्चङ्गविप्पहीनतादयो हि अरियानं अपस्सया. तेसु पञ्चङ्गविप्पहानपच्चेकसच्चपनोदनएसनाओसट्ठानि, ‘‘सङ्खायेकं पटिसेवति, अधिवासेति परिवज्जेति विनोदेती’’ति (दी. नि. ३.३०८; म. नि. २.१६८; अ. नि. १०.२०) वुत्तेसु अपस्सेनेसु विनोदनञ्च मग्गकिच्चानेव, इतरे मग्गेन च समिज्झन्तीति.
पठमअरियावाससुत्तवण्णना निट्ठिता.
१०. दुतियअरियावाससुत्तवण्णना
२०. दसमे कस्मा पन भगवा कुरुसु विहरन्तो इमं सुत्तं अभासीति आह ‘‘यस्मा’’तिआदि. कुरुरट्ठं किर तदा तन्निवासिसत्तानं योनिसोमनसिकारवन्ततादिना येभुय्येन सुप्पटिपन्नताय पुब्बे च कतपुञ्ञताबलेन वा तदा उतुआदिसम्पत्तियुत्तमेव अहोसि. केचि पन ‘‘पुब्बे पवत्तकुरुवत्तधम्मानुट्ठानवासनाय उत्तरकुरु विय येभुय्येन उतुआदिसम्पन्नमेव होति. भगवतो काले सातिसयं उतुसप्पायादियुत्तं रट्ठं अहोसी’’ति वदन्ति. तत्थ भिक्खू भिक्खुनियो उपासका उपासिकायो उतुपच्चयादिसम्पन्नत्ता तस्स रट्ठस्स सप्पायउतुपच्चयसेवनेन निच्चं कल्लसरीरा कल्लचित्ता च होन्ति. ते चित्तसरीरकल्लताय अनुग्गहितपञ्ञाबला गम्भीरकथं पटिग्गहेतुं समत्था पटिच्चसमुप्पादनिस्सितानं गम्भीरपञ्ञानञ्च कारका होन्ति. तेनाह ‘‘कुरुरट्ठवासिनो भिक्खू गम्भीरपञ्ञाकारका’’तिआदि.
युत्तप्पयुत्ताति सतिपट्ठानभावनाय युत्ता चेव पयुत्ता च. तस्मिञ्हि (दी. नि. अट्ठ. २.३७३; म. नि. अट्ठ. १.१०६) जनपदे चतस्सो परिसा पकतियाव सतिपट्ठानभावनानुयोगमनुयुत्ता विहरन्ति, अन्तमसो दासकम्मकरपरिजनापि सतिपट्ठानप्पटिसंयुत्तमेव कथं कथेन्ति. उदकतित्थसुत्तकन्तनट्ठानादीसुपि निरत्थककथा नाम नप्पवत्तति. सचे काचि इत्थी, ‘‘अम्म, त्वं कतरं सतिपट्ठानभावनं मनसि करोसी’’ति पुच्छिता ‘‘न किञ्ची’’ति वदति, तं गरहन्ति ‘‘धीरत्थु तव जीवितं, जीवमानापि त्वं मतसदिसा’’ति. अथ नं ‘‘मा दानि पुन एवमकासी’’ति ओवदित्वा अञ्ञतरं सतिपट्ठानं उग्गण्हापेन्ति. या पन ‘‘अहं असुकं सतिपट्ठानं नाम मनसि करोमी’’ति वदति, तस्सा ‘‘साधु साधू’’ति साधुकारं दत्वा ‘‘तव जीवितं सुजीवितं, त्वं नाम मनुस्सत्तं पत्ता, तवत्थाय सम्मासम्बुद्धो उप्पन्नो’’तिआदीहि पसंसन्ति. न केवलञ्चेत्थ मनुस्सजातिकायेव सतिपट्ठानमनसिकारयुत्ता, ते निस्साय विहरन्ता तिरच्छानगतापि.
तत्रिदं वत्थु – एको किर नटको सुवपोतकं गहेत्वा सिक्खापेन्तो विचरति. सो भिक्खुनिउपस्सयं उपनिस्साय वसित्वा गमनकाले सुवपोतकं पमुस्सित्वा गतो. तं सामणेरियो गहेत्वा पटिजग्गिंसु, ‘‘बुद्धरक्खितो’’ति चस्स नामं अकंसु. तं एकदिवसं पुरतो निसिन्नं दिस्वा महाथेरी आह ‘‘बुद्धरक्खिता’’ति. किं, अय्योति. अत्थि ते कोचि भावनामनसिकारोति? नत्थय्येति. आवुसो, पब्बजितानं सन्तिके वसन्तेन नाम विस्सट्ठअत्तभावेन भवितुं न वट्टति, कोचिदेव मनसिकारो इच्छितब्बो, त्वं पन अञ्ञं न सक्खिस्ससि, ‘‘अट्ठि अट्ठी’’ति सज्झायं करोहीति. सो थेरिया ओवादे ठत्वा ‘‘अट्ठि अट्ठी’’ति सज्झायन्तो चरति.
तं एकदिवसं पातोव तोरणग्गे निसीदित्वा बालातपं तपमानं एको सकुणो नखपञ्जरेन अग्गहेसि. सो ‘‘किरि किरी’’ति सद्दमकासि. सामणेरियो सुत्वा, ‘‘अय्ये, बुद्धरक्खितो सकुणेन गहितो, मोचेम न’’न्ति लेड्डुआदीनि गहेत्वा अनुबन्धित्वा मोचेसुं. तं आनेत्वा पुरतो ठपितं थेरी आह, ‘‘बुद्धरक्खित, सकुणेन गहितकाले किं चिन्तेसी’’ति. अय्ये, न अञ्ञं चिन्तेसिं, ‘‘अट्ठिपुञ्जोव अट्ठिपुञ्जं गहेत्वा गच्छति, कतरस्मिं ठाने विप्पकिरिस्सती’’ति एवं, अय्ये, अट्ठिपुञ्जमेव चिन्तेसिन्ति. साधु साधु, बुद्धरक्खित, अनागते भवक्खयस्स ते पच्चयो भविस्सतीति. एवं तत्थ तिरच्छानगतापि सतिपट्ठानमनसिकारयुत्ता.
दीघनिकायादीसु महानिदानादीनीति दीघनिकाये महानिदानं (दी. नि. २.९५ आदयो) सतिपट्ठानं (दी. नि. २.३७२ आदयो) मज्झिमनिकाये सतिपट्ठानं (म. नि. १.१०५ आदयो) सारोपमं (म. नि. १.३०७ आदयो) रुक्खोपमं रट्ठपालं मागण्डियं आनेञ्जसप्पायन्ति (म. नि. ३.६६ आदयो) एवमादीनि.
ञाणादयोति ञाणञ्चेव तंसम्पयुत्तधम्मा च. तेनाह ‘‘ञाणन्ति वुत्ते’’तिआदि. ञाणसम्पयुत्तचित्तानि लब्भन्ति तेहि विना सम्पजानताय असम्भवतो. महाचित्तानीति अट्ठपि महाकिरियचित्तानि लब्भन्ति ‘‘सततविहारा’’ति वचनतो ञाणुप्पत्तिपच्चयरहितकालेपि पवत्तिजोतनतो. दस चित्तानीति अट्ठ महाकिरियचित्तानि हसितुप्पादवोट्ठब्बनचित्तेहि सद्धिं दस चित्तानि लब्भन्ति. अरज्जनादुस्सनवसेन पवत्ति तेसम्पि साधारणाति. ‘‘उपेक्खको विहरती’’ति वचनतो छळङ्गुपेक्खावसेन आगतानं इमेसं सततविहारानं सोमनस्सं कथं लब्भतीति आह ‘‘आसेवनवसेन लब्भती’’ति. किञ्चापि खीणासवो इट्ठानिट्ठेपि आरम्मणे मज्झत्तो विय बहुलं उपेक्खको विहरति अत्तनो परिसुद्धपकतिभावाविजहनतो. कदाचि पन तथा चेतोभिसङ्खाराभावे यं तं सभावतो इट्ठं आरम्मणं, तत्थ याथावसभावग्गहणवसेनपि अरहतो चित्तं सोमनस्ससहगतं हुत्वा पवत्ततेव, तञ्च खो पुब्बासेवनवसेन. तेन वुत्तं ‘‘आसेवनवसेन लब्भती’’ति. आरक्खकिच्चं साधेति सतिवेपुल्लप्पत्तत्ता. चरतोतिआदिना निच्चसमादानं दस्सेति, तं विक्खेपाभावेन दट्ठब्बं.
पब्बज्जूपगताति यं किञ्चि पब्बज्जं उपगता, न समितपापा. भोवादिनोति जातिमत्तब्राह्मणे वदति. पाटेक्कसच्चानीति तेहि तेहि दिट्ठिगतिकेहि पाटियेक्कं गहितानि ‘‘इदमेव सच्च’’न्ति अभिनिविट्ठानि दिट्ठिसच्चादीनि. तानिपि हि ‘‘इदमेव सच्च’’न्ति गहणं उपादाय ‘‘सच्चानी’’ति वोहरीयन्ति. तेनाह ‘‘इदमेवा’’तिआदि. नीहटानीति अत्तनो सन्तानतो नीहरितानि अपनीतानि. गहितग्गहणस्साति अरियमग्गाधिगमतो पुब्बे गहितस्स दिट्ठिग्गाहस्स. विस्सट्ठभाववेवचनानीति अरियमग्गेन सब्बसो परिच्चागभावस्स अधिवचनानि.
नत्थि एतासं वयो वेकल्लन्ति अवयाति आह ‘‘अनूना’’ति, अनवसेसोति अत्थो. एसनाति कामेसनादयो. मग्गस्स किच्चनिप्फत्ति कथिता रागादीनं पहीनभावदीपनतो. पच्चवेक्खणफलं कथितन्ति पच्चवेक्खणमुखेन अरियफलं कथितं. अधिगते हि अग्गफले सब्बसो रागादीनं अनुप्पादधम्मतं पजानाति, तञ्च पजाननं पच्चवेक्खणञाणन्ति.
दुतियअरियावाससुत्तवण्णना निट्ठिता.
नाथवग्गवण्णना निट्ठिता.
३. महावग्गो
१. सीहनादसुत्तवण्णना
२१. ततियस्स पठमे विसमट्ठानेसूति पपातादीसु विसमट्ठानेसु. ‘‘अञ्ञेहि असाधारणानी’’ति कस्मा वुत्तं, ननु चेतानि सावकानम्पि एकच्चानं उप्पज्जन्तीति? कामं उप्पज्जन्ति, यादिसानि पन बुद्धानं ठानाट्ठानञाणादीनि, न तादिसानि तदञ्ञेसं कदाचिपि उप्पज्जन्तीति अञ्ञेहि असाधारणानीति. तेनाह ‘‘तथागतस्सेव बलानी’’ति. इममेव हि यथावुत्तलेसं अपेक्खित्वा तदभावतो आसयानुसयञाणादीसु एव असाधारणसमञ्ञा निरुळ्हा. कामं ञाणबलानं ञाणसम्भारो विसेसपच्चयो, पुञ्ञसम्भारोपि पन नेसं पच्चयो एव. ञाणसम्भारस्सपि वा पुञ्ञसम्भारभावतो ‘‘पुञ्ञुस्सयसम्पत्तिया आगतानी’’ति वुत्तं.
पकतिहत्थिकुलन्ति (सं. नि. टी. २.२.२२) गिरिचरनदिचरवनचरादिप्पभेदा गोचरियकालावकनामा सब्बापि बलेन पाकतिका हत्थिजाति. दसन्नं पुरिसानन्ति थाममज्झिमानं दसन्नं पुरिसानं. एकस्स तथागतस्स कायबलन्ति आनेत्वा सम्बन्धो. एकस्साति च तथा हेट्ठा कथायं आगतत्ता देसनासोतेन वुत्तं. नारायनसङ्घातबलन्ति एत्थ नारा वुच्चन्ति रस्मियो. ता बहू नानाविधा इतो उप्पज्जन्तीति नारायनं, वजिरं, तस्मा नारायनसङ्घातबलन्ति वजिरसङ्घातबलन्ति अत्थो. ञाणबलं पन पाळियं आगतमेव, न कायबलं विय अट्ठकथारुळ्हमेवाति अधिप्पायो.
संयुत्तके (सं. नि. २.३३) आगतानि तेसत्तति ञाणानि, सत्तसत्तति ञाणानीति वुत्तं, तत्थ (विभ. मूलटी. ७६०) पन निदानवग्गे सत्तसत्तति आगतानि चतुचत्तारीसञ्च. तेसत्तति पन पटिसम्भिदामग्गे (पटि. म. १.१) सुतमयादीनि आगतानि दिस्सन्ति, न संयुत्तके. अञ्ञानिपीति एतेन ञाणवत्थुविभङ्गे (विभ. ७५१ आदयो) एककादिवसेन वुत्तानि, अञ्ञत्थ च ‘‘पुब्बन्ते ञाण’’न्तिआदिना (ध. स. १०६३) ब्रह्मजालादीसु च ‘‘तयिदं तथागतो पजानाति ‘इमानि दिट्ठिट्ठानानि एवं गहितानी’ति’’आदिना (दी. नि. १.३६) वुत्तानि अनेकानि ञाणप्पभेदानि सङ्गण्हाति. याथावप्पटिवेधतो सयञ्च अकम्पियं पुग्गलञ्च तंसमङ्गिनं नेय्येसु अधिबलं करोतीति आह ‘‘अकम्पियट्ठेन उपत्थम्भनट्ठेन चा’’ति.
उसभस्स इदन्ति आसभं, सेट्ठट्ठानं. सब्बञ्ञुतापटिजाननवसेन अभिमुखं गच्छन्ति, अट्ठ वा परिसा उपसङ्कमन्तीति आसभा, पुब्बबुद्धा. इदं पनाति बुद्धानं ठानं सब्बञ्ञुतमेव वदति. तिट्ठमानोवाति अवदन्तोपि तिट्ठमानोव पटिजानाति नामाति अत्थो. उपगच्छतीति अनुजानाति.
अट्ठसु परिसासूति ‘‘अभिजानामि खो पनाहं, सारिपुत्त, अनेकसतं खत्तियपरिसं…पे… तत्र वत मं भयं वा सारज्जं वा ओक्कमिस्सतीति निमित्तमेतं, सारिपुत्त, न समनुपस्सामी’’ति (म. नि. १.१५१) वुत्तासु अट्ठसु परिसासु. अभीतनादं नदतीति परतो दस्सितञाणयोगेन दसबलोहन्ति अभीतनादं नदति.
पटिवेधनिट्ठत्ता अरहत्तमग्गञाणं पटिवेधोति ‘‘फलक्खणे उप्पन्नं नामा’’ति वुत्तं. तेन पटिलद्धस्सपि देसनाञाणस्स किच्चनिप्फत्ति परस्स अवबुज्झनमत्तेन होतीति ‘‘अञ्ञासिकोण्डञ्ञस्स सोतापत्तिफलक्खणे पवत्तं नामा’’ति वुत्तं. ततो परं पन याव परिनिब्बाना देसनाञाणपवत्ति तस्सेव पवत्तितस्स धम्मचक्कस्स ठानन्ति वेदितब्बं पवत्तितचक्कस्स चक्कवत्तिनो चक्करतनस्स ठानं विय.
तिट्ठतीति वुत्तं, किं भूमियं पुरिसो विय, नोति आह ‘‘तदायत्तवुत्तिताया’’ति. ठानन्ति चेत्थ अत्तलाभो धरमानता च, न गतिनिवत्तीति आह ‘‘उप्पज्जति चेव पवत्तति चा’’ति. यत्थ पनेतं दसबलञाणं वित्थारितं, तं दस्सेन्तो ‘‘अभिधम्मे पना’’तिआदिमाह. सेसेसुपि एसेव नयो.
समादियन्तीति समादानानि, तानि पन समादियित्वा कतानि होन्तीति आह ‘‘समादियित्वा कतान’’न्ति. कम्ममेव वा कम्मसमादानन्ति एतेन समादानसद्दस्स अपुब्बत्थाभावं दस्सेति मुत्तगतसद्दे गतसद्दस्स विय. गतीति निरयादिगतियो. उपधीति अत्तभावो. कालोति कम्मस्स विपच्चनारहकालो. पयोगोति विपाकुप्पत्तिया पच्चयभूता किरिया.
अगतिगामिनिन्ति निब्बानगामिनिं. वुत्तञ्हि ‘‘निब्बानञ्चाहं, सारिपुत्त, पजानामि निब्बानगामिनिञ्च पटिपद’’न्ति (म. नि. १.१५३). बहूसुपि मनुस्सेसु एकमेव पाणं घातेन्तेसु कामं सब्बेसम्पि चेतना तस्सेवेकस्स जीवितिन्द्रियारम्मणा, तं पन कम्मं तेसं नानाकारं. तेसु (विभ. अट्ठ. ८११) हि एको आदरेन छन्दजातो करोति, एको ‘‘एहि त्वम्पि करोही’’ति परेहि निप्पीळितो करोति, एको समानच्छन्दो विय हुत्वा अप्पटिबाहमानो विचरति. तेसु एको तेनेव कम्मेन निरये निब्बत्तति, एको तिरच्छानयोनियं, एको पेत्तिविसये. तं तथागतो आयूहनक्खणेयेव ‘‘इमिना नीहारेन आयूहितत्ता एस निरये निब्बत्तिस्सति, एस तिरच्छानयोनियं, एस पेत्तिविसये’’ति जानाति. निरये निब्बत्तमानम्पि ‘‘एस महानिरये निब्बत्तिस्सति, एस उस्सदनिरये’’ति जानाति. तिरच्छानयोनियं निब्बत्तमानम्पि ‘‘एस अपादको भविस्सति, एस द्विपादको, एस चतुप्पदो, एस बहुप्पदो’’ति जानाति. पेत्तिविसये निब्बत्तमानम्पि ‘‘एस निज्झामतण्हिको भविस्सति, एस खुप्पिपासिको, एस परदत्तूपजीवी’’ति जानाति. तेसु च कम्मेसु ‘‘इदं कम्मं पटिसन्धिं आकड्ढिस्सति, इदं अञ्ञेन दिन्नाय पटिसन्धिया उपधिवेपक्कं भविस्सती’’ति जानाति.
तथा सकलगामवासिकेसु एकतो पिण्डपातं ददमानेसु कामं सब्बेसम्पि चेतना पिण्डपातारम्मणाव, तं पन कम्मं तेसं नानाकारं. तेसु हि एको आदरेन करोतीति सब्बं पुरिमसदिसं, तस्मा तेसु केचि देवलोके निब्बत्तन्ति, केचि मनुस्सलोके. तं तथागतो आयूहनक्खणेयेव जानाति. ‘‘इमिना नीहारेन आयूहितत्ता एस मनुस्सलोके निब्बत्तिस्सति, एस देवलोके. तत्थापि एस खत्तियकुले, एस ब्राह्मणकुले, एस वेस्सकुले, एस सुद्दकुले, एस परनिम्मितवसवत्तीसु, एस निम्मानरतीसु, एस तुसितेसु, एस यामेसु, एस तावतिंसेसु, एस चातुमहाराजिकेसु, एस भुम्मदेवेसू’’तिआदिना तत्थ तत्थ हीनपणीतसुवण्णदुब्बण्णअप्पपरिवारमहापरिवारतादिभेदं तं तं विसेसं आयूहनक्खणेयेव जानाति.
तथा विपस्सनं पट्ठपेन्तेसुयेव ‘‘इमिना नीहारेन एस किञ्चि सल्लक्खेतुं न सक्खिस्सति, एस महाभूतमत्तमेव ववत्थपेस्सति, एस रूपपरिग्गहेयेव ठस्सति, एस अरूपपरिग्गहेयेव, एस नामरूपपरिग्गहेयेव, एस पच्चयपरिग्गहेयेव, एस लक्खणारम्मणिकविपस्सनायमेव, एस पठमफलेयेव, एस दुतियफलेयेव, एस ततियफलेयेव, एस अरहत्तं पापुणिस्सती’’ति जानाति. कसिणपरिकम्मं करोन्तेसुपि ‘‘इमस्स परिकम्ममत्तमेव भविस्सति, एस निमित्तं उप्पादेस्सति, एस अप्पनं एव पापुणिस्सति, एस झानं पादकं कत्वा विपस्सनं पट्ठपेत्वा अरहत्तं गण्हिस्सती’’ति जानाति. तेनाह ‘‘इमस्स चेतना’’तिआदि.
कामनतो कामेतब्बतो कामप्पटिसंयुत्ततो च धातु कामधातु. आदि-सद्देन ब्यापादधातुरूपधातुआदीनं सङ्गहो. विलक्खणतायाति विसदिससभावताय. खन्धायतनधातुलोकन्ति अनेकधातुं नानाधातुं खन्धलोकं आयतनलोकं धातुलोकं यथाभूतं पजानातीति योजना. ‘‘अयं रूपक्खन्धो नाम…पे… अयं विञ्ञाणक्खन्धो नाम. तेसुपि एकविधेन रूपक्खन्धो, एकादसविधेन रूपक्खन्धो. एकविधेन वेदनाक्खन्धो, बहुविधेन वेदनाक्खन्धो. एकविधेन सञ्ञाक्खन्धो…पे… सङ्खारक्खन्धो…पे… विञ्ञाणक्खन्धो, बहुविधेन विञ्ञाणक्खन्धो’’ति एवं ताव खन्धलोकस्स, ‘‘इदं चक्खायतनं नाम…पे… इदं धम्मायतनं नाम. तत्थ दसायतना कामावचरा, द्वे चातुभूमका’’तिआदिना आयतनलोकस्स, ‘‘अयं चक्खुधातु नाम…पे… अयं मनोविञ्ञाणधातु नाम. तत्थ सोळस धातुयो कामावचरा, द्वे चातुभूमका’’तिआदिना धातुलोकस्स अनेकसभावं नानासभावञ्च पजानाति. न केवलं उपादिन्नसङ्खारलोकस्सेव, अथ खो अनुपादिन्नकसङ्खारलोकस्सपि ‘‘इमाय नाम धातुया उस्सन्नत्ता इमस्स रुक्खस्स खन्धो सेतो, इमस्स काळो, इमस्स मट्ठो, इमस्स सकण्टको, इमस्स बहलत्तचो, इमस्स तनुत्तचो, इमस्स पत्तं वण्णसण्ठानादिवसेन एवरूपं, इमस्स पुप्फं नीलं पीतं लोहितं ओदातं सुगन्धं दुग्गन्धं, इमस्स फलं खुद्दकं महन्तं दीघं वट्टं सुसण्ठानं दुस्सण्ठानं मट्ठं फरुसं सुगन्धं दुग्गन्धं मधुरं तित्तकं कटुकं अम्बिलं कसावं, इमस्स कण्टको तिखिणो कुण्ठो उजुको कुटिलो तम्बो काळो ओदातो होती’’तिआदिना पजानाति. सब्बञ्ञुबुद्धानं एव हि एतं बलं, न अञ्ञेसं.
नानाधिमुत्तिकतन्ति नानज्झासयतं. अधिमुत्ति नाम अज्झासयधातु अज्झासयसभावो. सो पन हीनपणीततासामञ्ञेन पाळियं द्विधाव वुत्तोपि हीनपणीतादिभेदेन अनेकविधोति आह ‘‘हीनादीहि अधिमुत्तीहि नानाधिमुत्तिकभाव’’न्ति. तत्थ ये ये सत्ता यंयंअधिमुत्तिका, ते ते तंतदधिमुत्तिके एव सेवन्ति भजन्ति पयिरुपासन्ति धातुसभागतो. यथा गूथादीनं धातूनं सभावो एसो, यं गूथादीहि एव संसन्दन्ति समेन्ति, एवं हीनज्झासया दुस्सीलादीहेव संसन्दन्ति समेन्ति, सम्पन्नसीलादयो च सम्पन्नसीलादीहेव. तं नेसं नानाधिमुत्तिकतं भगवा यथाभूतं पजानातीति.
वुद्धिं हानिञ्चाति पच्चयविसेसेन सामत्थियतो अधिकतं अनधिकतञ्च. इन्द्रियपरोपरियत्तञाणनिद्देसे (विभ. ८१४; पटि. म. ११३) ‘‘आसयं जानाति, अनुसयं जानाती’’ति आसयादिजाननं कस्मा निद्दिट्ठन्ति? आसयजाननादिना येहि इन्द्रियेहि परोपरेहि सत्ता कल्याणपापासयादिका होन्ति, तेसं जाननस्स विभावनतो. एवञ्च कत्वा इन्द्रियपरोपरियत्तआसयानुसयञाणानं विसुं असाधारणता, इन्द्रियपरोपरियत्तनानाधिमुत्तिकताञाणानं विसुं बलवता च सिद्धा होति. तत्थ आसयन्ति यत्थ सत्ता निवसन्ति, तं तेसं निवासट्ठानं, दिट्ठिगतं वा यथाभूतञाणं वा आसयो, अनुसयो अप्पहीनभावेन थामगतो किलेसो. तं पन भगवा सत्तानं आसयं जानन्तो तेसं तेसं दिट्ठिगतानं विपस्सनामग्गञाणानञ्च अप्पवत्तिक्खणेपि जानाति. वुत्तञ्हेतं –
‘‘कामं सेवन्तंयेव भगवा जानाति – ‘अयं पुग्गलो कामगरुको कामासयो कामाधिमुत्तो’ति. कामं सेवन्तंयेव जानाति – ‘अयं पुग्गलो नेक्खम्मगरुको नेक्खम्मासयो नेक्खम्माधिमुत्तो’ति. नेक्खम्मं सेवन्तंयेव जानाति. ब्यापादं, अब्यापादं, थिनमिद्धं, आलोकसञ्ञं सेवन्तंयेव जानाति – ‘अयं पुग्गलो थिनमिद्धगरुको थिनमिद्धासयो थिनमिद्धाधिमुत्तो’’’ति (पटि. म. १.११३).
पठमादीनं चतुन्नं झानानन्ति रूपावचरानं पठमादीनं पच्चनीकज्झापनट्ठेन आरम्मणूपनिज्झापनट्ठेन च झानानं. चतुक्कनयेन हेतं वुत्तं. अट्ठन्नं विमोक्खानन्ति एत्थ पटिपाटिया सत्त अप्पितप्पितक्खणे पच्चनीकधम्मेहि विमुच्चनतो आरम्मणे च अधिमुच्चनतो विमोक्खा नाम. अट्ठमो पन सब्बसो सञ्ञावेदयितेहि विमुत्तत्ता अपगमविमोक्खो नाम. चतुक्कनयपञ्चकनयेसु पठमज्झानसमाधि सवितक्कसविचारो नाम. पञ्चकनये दुतियज्झानसमाधि अवितक्कविचारमत्तो. नयद्वयेपि उपरि तीसु झानेसु समाधि अवितक्कअविचारो. समापत्तीसु पटिपाटिया अट्ठन्नं समाधीतिपि नामं, समापत्तीतिपि चित्तेकग्गतासब्भावतो, निरोधसमापत्तिया तदभावतो न समाधीति नामं. हानभागियधम्मन्ति अप्पगुणेहि पठमज्झानादीहि वुट्ठितस्स सञ्ञामनसिकारानं कामादिअनुपक्खन्दनं. विसेसभागियधम्मन्ति पगुणेहि पठमज्झानादीहि वुट्ठितस्स सञ्ञामनसिकारानं दुतियज्झानादिपक्खन्दनं. इति सञ्ञामनसिकारानं कामादिदुतियज्झानादिपक्खन्दनानि हानभागियविसेसभागिया धम्माति दस्सितानि. तेहि पन झानानं तंसभावता च धम्मसद्देन वुत्ता. तस्माति वुत्तमेवत्थं हेतुभावेन पच्चामसति. वोदानन्ति पगुणतासङ्खातं वोदानं. तञ्हि पठमज्झानादीहि वुट्ठहित्वा दुतियज्झानादिअधिगमस्स पच्चयत्ता ‘‘वुट्ठान’’न्ति वुत्तं. केचि पन ‘‘निरोधतो फलसमापत्तिया वुट्ठानन्ति पाळि नत्थी’’ति वदन्ति. ते ‘‘निरोधा वुट्ठहन्तस्स नेवसञ्ञानासञ्ञायतनं फलसमापत्तिया अनन्तरपच्चयेन पच्चयो’’ति इमाय पाळिया (पट्ठा. १.१.४१७) पटिसेधेतब्बा. यो समापत्तिलाभी समानो एव ‘‘न लाभीम्ही’’ति, कम्मट्ठानं समानं एव ‘‘न कम्मट्ठान’’न्ति सञ्ञी होति, सो सम्पत्तिंयेव समानं ‘‘विपत्ती’’ति पच्चेतीति वेदितब्बो.
न तथा दट्ठब्बन्ति यथा परवादिना वुत्तं, तथा न दट्ठब्बं. सकसककिच्चमेव जानातीति ठानाट्ठानजाननादिसकसकमेव किच्चं कातुं जानाति, यथासकमेव विसयं पटिविज्झतीति अत्थो. तम्पीति तेहि दसबलञाणेहि जानितब्बम्पि. कम्मविपाकन्तरमेवाति कम्मन्तरस्स विपाकन्तरमेव जानाति. चेतनाचेतनासम्पयुत्तधम्मे निरयादिनिब्बानगामिनिप्पटिपदाभूते कम्मन्ति गहेत्वा आह ‘‘कम्मपरिच्छेदमेवा’’ति. धातुनानत्तञ्च धातुनानत्तकारणञ्च धातुनानत्तकारणन्ति एकदेससरूपेकसेसो दट्ठब्बो. तञ्हि ञाणं तदुभयम्पि जानाति. ‘‘इमाय नाम धातुया उस्सन्नत्ता’’तिआदिना (विभ. अट्ठ. ८१२) तथा चेव संवण्णितं. सच्चपरिच्छेदमेवाति परिञ्ञाभिसमयादिवसेन सच्चानं परिच्छिन्नमेव. अप्पेतुं न सक्कोति अट्ठमनवमबलानि विय तंसदिसं, इद्धिविधञाणमिव विकुब्बितुं. एतेनस्स बलसदिसतञ्च निवारेति. झानादिञाणं विय वा अप्पेतुं विकुब्बितुञ्च. यदिपि हि झानादिपच्चवेक्खणञाणं सत्तमबलन्ति तस्स सवितक्कसविचारता वुत्ता, तथापि झानादीहि विना पच्चवेक्खणा नत्थीति झानादिसहगतं ञाणं तदन्तोगधं कत्वा एवं वुत्तन्ति वेदितब्बं. अथ वा सब्बञ्ञुतञ्ञाणं झानादिकिच्चं विय न सब्बं बलकिच्चं कातुं सक्कोतीति दस्सेतुं ‘‘झानं हुत्वा अप्पेतुं, इद्धि हुत्वा विकुब्बितुञ्च न सक्कोती’’ति वुत्तं, न पन कस्सचि बलस्स झानइद्धिभावतोति दट्ठब्बं.
एवं किच्चविसेसवसेनपि दसबलञाणसब्बञ्ञुतञ्ञाणविसेसं दस्सेत्वा इदानि वितक्कत्तिकभूमन्तरवसेनपि तं दस्सेतुं ‘‘अपिचा’’तिआदि वुत्तं. पटिपाटियातिआदितो पट्ठाय पटिपाटिया.
अनुपदवण्णनं ञत्वा वेदितब्बानीति सम्बन्धो. किलेसावरणं नियतमिच्छादिट्ठि. किलेसावरणस्स अभावो आसवक्खयञाणाधिगमस्स ठानं, तब्भावो अट्ठानं. अनधिगमस्स पन तदुभयम्पि यथाक्कमं अट्ठानं ठानञ्चाति तत्थ कारणं दस्सेन्तो ‘‘लोकिय…पे… दस्सनतो चा’’ति आह. तत्थ लोकियसम्मादिट्ठिया ठिति आसवक्खयाधिगमस्स ठानं किलेसावरणाभावस्स कारणत्ता. सा हि तस्मिं सति न होति, असति च होति. एतेन तस्सा अट्ठितिया तस्स अट्ठानता वुत्ता एव. नेसं वेनेय्यसत्तानं. धातुवेमत्तदस्सनतोति कामधातुआदीनं पवत्तिभेददस्सनतो, यदग्गेन धातुवेमत्तं जानाति, तदग्गेन चरियादिविसेसम्पि जानाति. धातुवेमत्तदस्सनतोति वा धम्मधातुवेमत्तदस्सनतो. सब्बापि हि चरिया धम्मधातुपरियापन्ना एवाति. पयोगं अनादियित्वापि सन्ततिमहामत्तादीनं विय. दिब्बचक्खानुभावतो पत्तब्बेनाति एत्थ दिब्बचक्खुना परस्स हदयवत्थुसन्निस्सयलोहितवण्णदस्सनमुखेन तदा पवत्तमानचित्तजाननत्थं परिकम्मकरणं नाम सावकानं, तञ्च खो आदिकम्मिकानं, यतो दिब्बचक्खुआनुभावतो चेतोपरियञाणस्स पत्तब्बता सिया. बुद्धानं पन यदिपि आसवक्खयञाणाधिगमतो पगेव दिब्बचक्खुञाणाधिगमो, तथापि तथापरिकम्मकरणं नत्थि विज्जात्तयसिद्धिया सिज्झनतो. सेसाभिञ्ञात्तये चेतोपरियञाणं दिब्बचक्खुञाणाधिगमेन पत्तन्ति च वत्तब्बतं लभतीति तथा वुत्तन्ति दट्ठब्बं.
सीहनादसुत्तवण्णना निट्ठिता.
२-४. अधिवुत्तिपदसुत्तादिवण्णना
२२-२४. दुतिये अधिवचनपदानन्ति पञ्ञत्तिपदानं. दासादीसु सिरिवड्ढकादिसद्दा विय वचनमत्तमेव अधिकारं कत्वा पवत्तिया अधिवचनं पञ्ञत्ति. अथ वा अधिसद्दो उपरिभागे. वुच्चतीति वचनं, उपरि वचनं अधिवचनं, उपादाभूतरूपादीनं उपरि पञ्ञपियमाना उपादापञ्ञत्तीति अत्थो, तस्मा पञ्ञत्तिदीपकपदानीति अत्थो दट्ठब्बो. तस्स पदानि पदट्ठानानि अधिवचनपदानि. तेनाह ‘‘तेसं ये’’तिआदि. तेसन्ति अधिवचनानं. येति खन्धादयो. अधिवुत्तिताय अधिवुत्तियोति दिट्ठियो वुच्चन्ति. अधिकञ्हि सभावधम्मेसु सस्सतादिं, पकतिआदिं, द्रब्यादिं, जीवादिं, कायादिञ्च, अभूतं अत्थं अज्झारोपेत्वा दिट्ठियो पवत्तन्तीति. तेनाह ‘‘अथ वा’’तिआदि. ततियचतुत्थानि सुविञ्ञेय्यानि.
अधिवुत्तिपदसुत्तादिवण्णना निट्ठिता.
५. कसिणसुत्तवण्णना
२५. पञ्चमे सकलट्ठेनाति निस्सेसट्ठेन. अनवसेसफरणवसेन चेत्थ सकलट्ठो वेदितब्बो, असुभनिमित्तादीसु विय एकदेसे अट्ठत्वा अनवसेसतो गहेतब्बट्ठेनाति अत्थो. तदारम्मणानं धम्मानन्ति तं कसिणं आरब्भ पवत्तनकधम्मानं. खेत्तट्ठेनाति उप्पत्तिट्ठानट्ठेन. अधिट्ठानट्ठेनाति पवत्तिट्ठानभावेन. यथा खेत्तं सस्सानं उप्पत्तिट्ठानं वड्ढनट्ठानञ्च, एवमेव तं त झानं सम्पयुत्तधम्मानन्ति. योगिनो वा सुखविसेसानं कारणभावेन. परिच्छिन्दित्वाति इदं ‘‘उद्धं अधो तिरिय’’न्ति एत्थापि योजेतब्बं. परिच्छिन्दित्वा एव हि सब्बत्थ कसिणं वड्ढेतब्बं. तेन तेन वा कारणेनाति तेन तेन उपरिआदीसु कसिणवड्ढनकारणेन. यथा किन्ति आह ‘‘आलोकमिव रूपदस्सनकामो’’ति. यथा दिब्बचक्खुना उद्धं चे रूपं दट्ठुकामो, उद्धं आलोकं पसारेति. अधो चे, अधो. समन्ततो चे रूपं दट्ठुकामो, समन्ततो आलोकं पसारेति, एवं सब्बकसिणन्ति अत्थो. एकस्साति पथवीकसिणादीसु एकेकस्स. अञ्ञभावानुपगमनत्थन्ति अञ्ञकसिणभावानुपगमनदीपनत्थं, अञ्ञस्स वा कसिणभावानुपगमनदीपनत्थं. न हि अञ्ञेन पसारितकसिणं ततो अञ्ञेन पसारितकसिणभावं उपगच्छति, एवम्पि नेसं अञ्ञकसिणसम्भेदाभावो वेदितब्बो. न अञ्ञं पथवीआदि. न हि उदकेन ठितट्ठाने ससम्भारपथवी अत्थि. अञ्ञकसिणसम्भेदोति आपोकसिणादिना सङ्करो. सब्बत्थाति सब्बेसु सेसकसिणेसु.
एकदेसे अट्ठत्वा अनवसेसफरणं पमाणस्स अग्गहणतो अप्पमाणं. तेनेव हि नेसं कसिणसमञ्ञा. तथा चाह ‘‘तञ्ही’’तिआदि. तत्थ चेतसा फरन्तोति भावनाचित्तेन आरम्मणं करोन्तो. भावनाचित्तञ्हि कसिणं परित्तं वा विपुलं वा सकलमेव मनसि करोति, न एकदेसं. कसिणुग्घाटिमाकासे पवत्तविञ्ञाणं फरणअप्पमाणवसेन विञ्ञाणकसिणन्ति वुत्तं. तथा हि तं विञ्ञाणन्ति वुच्चति. कसिणवसेनाति उग्घाटितकसिणवसेन कसिणुग्घाटिमाकासे उद्धंअधोतिरियता वेदितब्बा. यत्तकञ्हि ठानं कसिणं पसारितं, तत्तकं आकासभावनावसेन आकासं होतीति. एवं यत्तकं ठानं आकासं हुत्वा उपट्ठितं, तत्तकं सकलमेव फरित्वा विञ्ञाणस्स पवत्तनतो आगमनवसेन विञ्ञाणकसिणेपि उद्धंअधोतिरियता वुत्ताति आह ‘‘कसिणुग्घाटिमाकासवसेन तत्थ पवत्तविञ्ञाणे उद्धंअधोतिरियता वेदितब्बा’’ति.
कसिणसुत्तवण्णना निट्ठिता.
६. काळीसुत्तवण्णना
२६. छट्ठे अत्थस्स पत्तिन्ति एकन्ततो हितानुप्पत्तिं. हदयस्स सन्तिन्ति परमचित्तूपसमं. किलेससेनन्ति कामगुणसङ्खातं पठमं किलेससेनं. सा हि किलेससेना अच्छरासङ्घातसभावापि पटिपत्थयमाना पियायितब्बइच्छितब्बरूपसभावतो पियरूपसातरूपा नाम अत्तनो किच्चवसेन. अहं एकोव झायन्तोति अहं गणसङ्गणिकाय किलेससङ्गणिकाय च अभावतो एको असहायो लक्खणूपनिज्झानेन झायन्तो. अनुबुज्झिन्ति अनुक्कमेन मग्गपटिपाटिया बुज्झिं पटिविज्झिं. इदं वुत्तं होति – पियरूपं सातरूपं सेनं जिनित्वा अहं एकोव झायन्तो ‘‘अत्थस्स पत्तिं हदयस्स सन्ति’’न्ति सङ्खं गतं अरहत्तसुखं पटिविज्झिं, तस्मा जनेन मित्तसन्थवं न करोमि, तेनेव च मे कारणेन केनचि सद्धिं सक्खी न सम्पज्जतीति. अत्थाभिनिब्बत्तेसुन्ति इतिसद्दलोपेनायं निद्देसोति आह ‘‘अत्थोति गहेत्वा’’ति.
काळीसुत्तवण्णना निट्ठिता.
७. पठममहापञ्हसुत्तवण्णना
२७. सत्तमे वुच्चेथाति वुच्चेय्य. दुतियपदेपीति ‘‘अनुसासनिया वा अनुसासनि’’न्ति एवं दुतियवाक्येपि. ते किर भिक्खू. न चेव सम्पायिस्सन्तीति न चेव सम्मदेव पकारेहि गहेस्सन्ति ञापेस्सन्ति. तेनाह ‘‘सम्पादेत्वा कथेतुं न सक्खिस्सन्ती’’ति. यस्मा अविसये पञ्हं पुच्छिता होन्ति, तस्मा विघातं आपज्जिस्सन्तीति योजना. अञ्ञथा आराधनं नाम नत्थीति इमिना सपच्चयनामरूपानं याथावतो अवबोधो एव इतो बाहिरकानं नत्थि, कुतो पवेदनाति दस्सेति. आराधनन्ति याथावपवेदनेन चित्तस्स परितोसनं.
एको पञ्होति एको पञ्हमग्गो, एकं पञ्हगवेसनन्ति अत्थो. एको उद्देसोति एकं उद्दिसनं अत्थस्स संखित्तवचनं. वेय्याकरणन्ति निद्दिसनं अत्थस्स विवरित्वा कथनं. हेतुनाति ‘‘अन्तवन्ततो अनच्चन्तिकतो तावकालिकतो निच्चप्पटिक्खेपतो’’ति एवमादिना नयेन यथा इमे सङ्खारा एतरहि, एवं अतीते अनागते च अनिच्चा सङ्खता पटिच्चसमुप्पन्ना खयधम्मा वयधम्मा विरागधम्माति अतीतानागतेसु नयेन.
सब्बे सत्ताति अनवसेसा सत्ता. ते पन भवभेदतो सङ्खेपेनेव भिन्दित्वा दस्सेन्तो ‘‘कामभवादीसू’’तिआदिमाह. ब्यधिकरणानम्पि बाहिरत्थसमासो होति यथा ‘‘उरसिलोमो’’ति आह ‘‘आहारतो ठिति एतेसन्ति आहारट्ठितिका’’ति. तिट्ठति एतेनाति वा ठिति, आहारो ठिति एतेसन्ति आहारट्ठितिकाति एवं वा एत्थ समासविग्गहो दट्ठब्बो. आहारट्ठितिकाति पच्चयट्ठितिका, पच्चयायत्तवुत्तिकाति अत्थो. पच्चयत्थो हेत्थ आहारसद्दो ‘‘अयमाहारो अनुप्पन्नस्स वा कामच्छन्दस्स उप्पादाया’’तिआदीसु (सं. नि. ४.२३२) विय. एवञ्हि ‘‘सब्बे सत्ता’’ति इमिना असञ्ञसत्ता परिग्गहिता होन्ति. सा पनायं आहारट्ठितिकता निप्परियायतो सङ्खारधम्मो. तेनाहु अट्ठकथाचरिया ‘‘आहारट्ठितिकाति आगतट्ठाने सङ्खारलोको वेदितब्बो’’ति (पारा. अट्ठ. १.१ वेरञ्जकण्डवण्णना; विसुद्धि. १.१३६). यदि एवं ‘‘सब्बे सत्ता’’ति इदं कथन्ति? पुग्गलाधिट्ठानदेसनाति नायं दोसो. तेनेवाह – ‘‘एकधम्मे, भिक्खवे, भिक्खु सम्मा निब्बिन्दमानो सम्मा विरज्जमानो सम्मा विमुच्चमानो सम्मा परियन्तदस्सावी सम्मदत्थं अभिसमेच्च दिट्ठेव धम्मे दुक्खस्सन्तकरो होति. कतमस्मिं एकधम्मे? सब्बे सत्ता आहारट्ठितिका’’ति. य्वायं पुग्गलाधिट्ठानाय कथाय सब्बेसं सङ्खारानं पच्चयायत्तवुत्तिताय आहारपरियायेन सामञ्ञतो पच्चयधम्मो वुत्तो, अयं आहारो नाम एको धम्मो.
चोदको वुत्तम्पि अत्थं याथावतो अप्पटिविज्झमानो नेय्यत्थं सुत्तपदं नीतत्थतो दहन्तो ‘‘सब्बे सत्ता’’ति वचनमत्ते ठत्वा ‘‘ननु चा’’तिआदिना चोदेति. आचरियो अविपरीतं तत्थ यथाधिप्पेतमत्थं पवेदेन्तो ‘‘न विरुज्झती’’ति वत्वा ‘‘तेसञ्हि झानं आहारो होती’’ति आह. झानन्ति एकवोकारभवावहं सञ्ञाय विरज्जनवसेन पवत्तरूपावचरचतुत्थज्झानं. पाळियं पन ‘‘अनाहारा’’ति वचनं असञ्ञभवे चतुन्नं आहारानं अभावं सन्धाय वुत्तं, न पच्चयाहारस्स अभावतो. एवं सन्तेपीति इदं सासने येसु धम्मेसु विसेसतो आहारसद्दो निरुळ्हो, ‘‘आहारट्ठितिका’’ति एत्थ यदि तेयेव गय्हन्ति, अब्यापितदोसमापन्नो. अथ सब्बोपि पच्चयधम्मो आहारोति अधिप्पेतो, इमाय आहारपाळिया विरोधो आपन्नोति दस्सेतुं आरद्धं. ‘‘न विरुज्झती’’ति येनाधिप्पायेन वुत्तं, तं विवरन्तो ‘‘एतस्मिञ्हि सुत्ते’’तिआदिमाह. कबळीकाराहारादीनं ओजट्ठमकरूपाहरणादि निप्परियायेन आहारभावो. यथा हि कबळीकाराहारो ओजट्ठमकरूपाहरणेन रूपकायं उपत्थम्भेन्ति, एवं फस्सादयो वेदनादिआहरणेन नामकायं उपत्थम्भेति, तस्मा सतिपि जनकभावे उपत्थम्भकभावो ओजादीसु सातिसयो लब्भमानो मुख्यो आहारट्ठोति ते एव निप्परियायेन आहारलक्खणा धम्मा वुत्ता.
इधाति इमस्मिं सुत्ते परियायेन पच्चयो आहारोति वुत्तो, सब्बो पच्चयधम्मो अत्तनो फलं आहरतीति इमं परियायं लभतीति. तेनाह ‘‘सब्बधम्मानञ्ही’’तिआदि. तत्थ सब्बधम्मानन्ति सब्बेसं सङ्खतधम्मानं. इदानि यथावुत्तमत्थं सुत्तेन समत्थेतुं ‘‘तेनेवाहा’’तिआदि वुत्तं. अयन्ति पच्चयाहारो. निप्परियायाहारोपि गहितोव होतीति यावता सोपि पच्चयभावेनेव जनको उपत्थम्भको च हुत्वा तं तं फलं आहरतीति वत्तब्बतं लभतीति.
तत्थाति परियायाहारो, निप्परियायाहारोति द्वीसु आहारेसु असञ्ञभवे यदिपि निप्परियायाहारो न लब्भति, परियायाहारो पन लब्भतेव. इदानि तमेवत्थं वित्थारतो दस्सेतुं ‘‘अनुप्पन्ने हि बुद्धे’’तिआदि वुत्तं. उप्पन्ने बुद्धे तित्थकरमतनिस्सितानं झानभावनाय असिज्झनतो ‘‘अनुप्पन्ने बुद्धे’’ति वुत्तं. सासनिका तादिसं झानं न निब्बत्तेन्तीति ‘‘तित्थायतने पब्बजिता’’ति वुत्तं. तित्थिया हि उपपत्तिविसेसे विमुत्तिसञ्ञिनो सञ्ञाविरागाविरागेसु आदीनवानिसंसदस्सिनोव हुत्वा असञ्ञसमापत्तिं निब्बत्तेत्वा अक्खणभूमियं उप्पज्जन्ति, न सासनिका. वायोकसिणे परिक्कम्मं कत्वाति वायोकसिणे पठमादीनि तीणि झानानि निब्बत्तेत्वा ततियज्झाने चिण्णवसी हुत्वा ततो वुट्ठाय चतुत्थज्झानाधिगमाय परिकम्मं कत्वा. तेनेवाह ‘‘चतुत्थज्झानं निब्बत्तेत्वा’’ति.
कस्मा (दी. नि. टी. १.६८-७३; दी. नि. अभि. टी. १.६८-७३) पनेत्थ वायोकसिणेयेव परिकम्मं वुत्तन्ति? वुच्चते, यथेव हि रूपपटिभागभूतेसु कसिणविसेसेसु रूपविभावनेन रूपविरागभावनासङ्खातो अरूपसमापत्तिविसेसो सच्छिकरीयति, एवं अपरिब्यत्तविग्गहताय अरूपपटिभागभूते कसिणविसेसे अरूपविभावनेन अरूपविरागभावना सङ्खातो रूपसमापत्तिविसेसो अधिगमीयतीति. एत्थ च ‘‘सञ्ञा रोगो, सञ्ञा गण्डो’’तिआदिना (म. नि. ३.२४), ‘‘धि चित्तं, धि वतेतं चित्त’’न्तिआदिना च नयेन अरूपप्पवत्तिया आदीनवदस्सनेन तदभावे च सन्तपणीतभावसन्निट्ठानेन रूपसमापत्तिया अभिसङ्खरणं अरूपविरागभावना. रूपविरागभावना पन सद्धिं उपचारेन अरूपसमापत्तियो, तत्थापि विसेसेन पठमारुप्पज्झानं. यदि एवं ‘‘परिच्छिन्नाकासकसिणेपी’’ति वत्तब्बं, तस्सापि अरूपपटिभागता लब्भतीति? इच्छितमेवेतं, केसञ्चि अवचनं पनेत्थ पुब्बाचरियेहि अग्गहितभावेन. यथा हि रूपविरागभावना विरज्जनीयधम्माभावमत्तेन परिनिप्फन्ना, विरज्जनीयधम्मपरिभासभूते च विसयविसेसे पातुभवति, एवं अरूपविरागभावनापीति वुच्चमाने न कोचि विरोधो. तित्थियेहेव पन तस्सा समापत्तिया पटिपज्जितब्बताय तेसञ्च विसयपथे सूपनिबन्धनस्सेव तस्स झानस्स पटिपत्तितो दिट्ठिवन्तेहि पुब्बाचरियेहि चतुत्थेयेव भूतकसिणे अरूपविरागभावनापरिकम्मं वुत्तन्ति दट्ठब्बं. किञ्च वण्णकसिणेसु विय पुरिमभूतकसिणत्तयेपि वण्णप्पटिच्छायाव पण्णत्ति आरम्मणं झानस्स लोकवोहारानुरोधेनेव पवत्तितो. एवञ्च कत्वा विसुद्धिमग्गे (विसुद्धि. १.५७) पथवीकसिणस्स आदासचन्दमण्डलूपमवचनञ्च समत्थितं होति, चतुत्थं पन भूतकसिणं भूतप्पटिच्छायमेव झानस्स गोचरभावं गच्छतीति तस्सेवं अरूपपटिभागता युत्ताति वायोकसिणेयेव परिकम्मं वुत्तन्ति वेदितब्बं.
धीति जिगुच्छनत्थे निपातो, तस्मा धि चित्तन्ति चित्तं जिगुच्छामि. धि वतेतं चित्तन्ति एतं मम चित्तं जिगुच्छितं वत होतु. वताति सम्भावने. तेन जिगुच्छनं सम्भावेन्तो वदति. नामाति च सम्भावने एव. तेन चित्तस्स अभावं सम्भावेति. चित्तस्स भावाभावेसु आदीनवानिसंसे दस्सेतुं ‘‘चित्तञ्ही’’तिआदि वुत्तं. खन्तिं रुचिं उप्पादेत्वाति चित्तस्स अभावो एव साधु सुट्ठूति इमं दिट्ठिनिज्झानक्खन्तिं तत्थ च अभिरुचिं उप्पादेत्वा. तथा भावितस्स झानस्स ठितिभागियभावप्पत्तिया अपरिहीनज्झाना. तित्थायतने पब्बजितस्सेव तथा झानभावना होतीति आह ‘‘मनुस्सलोके’’ति. पणिहितो अहोसीति मरणस्स आसन्नकाले ठपितो अहोसि. यदि ठानादिना आकारेन निब्बत्तेय्य कम्मबलेन, याव भेदा तेनेवाकारेन तिट्ठेय्याति आह ‘‘तेन इरियापथेना’’तिआदि. एवरूपानम्पीति एवं अचेतनानम्पि. पि-सद्देन पगेव सचेतनानन्ति दस्सेति. कथं पन अचेतनानं नेसं पच्चयाहारस्स उपकप्पनन्ति चोदनं सन्धाय तत्थ निदस्सनं दस्सेन्तो ‘‘यथा’’तिआदिमाह. तेन न केवलमागमोयेव, अयमेत्थ युत्तीति दस्सेति. ताव तिट्ठन्तीति उक्कंसतो पञ्च महाकप्पसतानि तिट्ठन्ति.
ये उट्ठानवीरियेन दिवसं वीतिनामेत्वा तस्स निस्सन्दफलमत्तं किञ्चिदेव लभित्वा जीविकं कप्पेन्ति, ते उट्ठानफलूपजीविनो. ये पन अत्तनो पुञ्ञफलमेव उपजीवन्ति, ते पुञ्ञफलूपजीविनो. नेरयिकानं पन नेव उट्ठानवीरियवसेन जीविककप्पनं, पुञ्ञफलस्स पन लेसोपि नत्थीति वुत्तं ‘‘ये पन नेरयिका…पे… जीवीति वुत्ता’’ति. पटिसन्धिविञ्ञाणस्स आहरणेन मनोसञ्चेतना आहारोति वुत्ता, न यस्स कस्सचि फलस्साति अधिप्पायेन ‘‘किं पञ्च आहारा अत्थी’’ति चोदेति. आचरियो निप्परियायाहारे अधिप्पेते ‘‘सिया तव चोदना अवसरा, सा पन एत्थ अनवसरा’’ति च दस्सेन्तो ‘‘पञ्च, न पञ्चाति इदं न वत्तब्ब’’न्ति वत्वा परियायाहारस्सेव पनेत्थ अधिप्पेतभावं दस्सेन्तो ‘‘ननु पच्चयो आहारो’ति वुत्तमेत’’न्ति आह. तस्माति यस्स कस्सचि पच्चयस्स आहारोति इच्छितत्ता. इदानि वुत्तमेवत्थं पाळिया समत्थेन्तो ‘‘यं सन्धाया’’तिआदिमाह.
मुख्याहारवसेनपि नेरयिकानं आहारट्ठितिकतं दस्सेतुं ‘‘कबळीकाराहारं…पे… साधेती’’ति वुत्तं. यदि एवं नेरयिका सुखप्पटिसंवेदिनोपि होन्तीति? नोति दस्सेतुं ‘‘खेळो ही’’तिआदि वुत्तं. तयोति तयो अरूपाहारा कबळीकाराहारस्स अभावतो. अवसेसानन्ति असञ्ञसत्तेहि अवसेसानं कामभवादीसु निब्बत्तसत्तानं. पच्चयाहारो हि सब्बेसं साधारणोति.
पठममहापञ्हसुत्तवण्णना निट्ठिता.
८-९. दुतियमहापञ्हसुत्तादिवण्णना
२८-२९. अट्ठमे एवंनामकेति कजङ्गलाति एवं इत्थिलिङ्गवसेन लद्धनामके मज्झिमप्पदेसस्स मरियादभूते नगरे. ‘‘निगमे’’तिपि वदन्ति, ‘‘निचुलवने’’तिपि वदन्ति. निचुलं नाम एका रुक्खजाति, ‘‘नीपरुक्खो’’तिपि वदन्ति. तेन सञ्छन्नो महावनसण्डो, तत्थ विहरतीति अत्थो. हेतुना नयेनाति च हेट्ठा वुत्तमेव. ननु च ‘‘एसो चेव तस्स अत्थो’’ति कस्मा वुत्तं. भगवता हि चत्तारोतिआदिपञ्हब्याकरणा चत्तारो आहारा, पञ्चुपादानक्खन्धा, छ अज्झत्तिकानि आयतनानि, सत्त विञ्ञाणट्ठितियो, अट्ठ लोकधम्मा दस्सिता. भिक्खुनिया पन चत्तारो सतिपट्ठाना, पञ्चिन्द्रियानि, छ निस्सारणीया धातुयो, सत्त बोज्झङ्गा, अरियो अट्ठङ्गिको मग्गोति दस्सितधम्मा अञ्ञोयेवत्थो भिक्खुनिया दस्सितोति चोदनं सन्धायाह ‘‘किञ्चापी’’तिआदि. नवमे नत्थि वत्तब्बं.
दुतियमहापञ्हसुत्तादिवण्णना निट्ठिता.
१०. दुतियकोसलसुत्तवण्णना
३०. दसमे उग्गन्त्वा युज्झति एतायाति उय्योधिका, सत्थप्पहारेहि युज्झितस्सेतं अधिवचनं. उग्गन्त्वा युज्झनं वा उय्योधिको, सत्थप्पहारो. तेनाह ‘‘युद्धतो निवत्तो’’ति. उपस्सुतिवसेन युज्झितब्बाकारं ञत्वाति जेतवने किर दत्तत्थेरो धनुग्गहतिस्सत्थेरोति द्वे महल्लकत्थेरा विहारपच्चन्ते पण्णसालाय वसन्ति. तेसु धनुग्गहतिस्सत्थेरो पच्छिमयामे पबुज्झित्वा उट्ठाय निसिन्नो दत्तत्थेरं आमन्तेत्वा ‘‘अयं ते महोदरो कोसलो भुत्तभत्तमेव पूतिं करोति, युद्धविचारणं पन किञ्चि न जानाति, पराजितोत्वेव वदापेती’’ति वत्वा तेन ‘‘किं पन कातुं वट्टती’’ति वुत्ते – ‘‘भन्ते, युद्धो नाम पदुमब्यूहो चक्कब्यूहो सकटब्यूहोति तयो ब्यूहा होन्ति, अजातसत्तुं गण्हितुकामेन असुकस्मिं नाम पब्बतकुच्छिस्मिं द्वीसु पब्बतभित्तीसु मनुस्से ठपेत्वा पुरतो दुब्बलं दस्सेत्वा पब्बतन्तरं पविट्ठभावं जानित्वा पविट्ठमग्गं रुन्धित्वा पुरतो च पच्छतो च उभोसु पब्बतभित्तीसु वग्गित्वा नदित्वा जालपक्खित्तमच्छं विय कत्वा सक्का गहेतु’’न्ति. तस्मिं खणे ‘‘भिक्खूनं कथासल्लापं सुणाथा’’ति रञ्ञो पेसितचरपुरिसा तं सुत्वा रञ्ञो आरोचेसुं. तं सुत्वा राजा सङ्गामभेरिं पहरापेत्वा गन्त्वा सकटब्यूहं कत्वा अजातसत्तुं जीवग्गाहं गण्हि. तेन वुत्तं ‘‘उपस्सुतिवसे…पे... अजातसत्तुं गण्ही’’ति.
दोणपाकन्ति दोणतण्डुलानं पक्कभत्तं. दोणन्ति चतुनाळिकानमेतमधिवचनं. मनुजस्साति सत्तस्स. तनुकस्साति तनुका अप्पिका अस्स पुग्गलस्स, भुत्तपच्चया विसभागवेदना न होन्ति. सणिकन्ति मन्दं मुदुकं, अपरिस्सयमेवाति अत्थो. जीरतीति परिभुत्ताहारो पच्चति. आयु पालयन्ति निरोगो अवेदनो जीवितं रक्खन्तो. अथ वा सणिकं जीरतीति सो भोजने मत्तञ्ञू पुग्गलो परिमिताहारताय सणिकं चिरेन जीरति जरं पापुणाति जीवितं पालयन्तो.
इमं ओवादं अदासीति एकस्मिं किर (ध. प. अट्ठ. २.२०३ पसेनदिकोसलवत्थु) समये राजा तण्डुलदोणस्स ओदनं तदुपियेन सूपब्यञ्जनेन भुञ्जति. सो एकदिवसं भुत्तपातरासो भत्तसम्मदं अविनोदेत्वा सत्थु सन्तिकं गन्त्वा किलन्तरूपो इतो चितो च सम्परिवत्तति, निद्दाय अभिभुय्यमानोपि लहुकं निपज्जितुं असक्कोन्तो एकमन्तं निसीदि. अथ नं सत्था आह ‘‘किं, महाराज, अविस्समित्वाव आगतोसी’’ति. आम, भन्ते, भुत्तकालतो पट्ठाय मे महादुक्खं होतीति. अथ नं सत्था, ‘‘महाराज, अतिबहुभोजीनं एतं दुक्खं होती’’ति वत्वा –
‘‘मिद्धी यदा होति महग्घसो च,
निद्दायिता सम्परिवत्तसायी;
महावराहोव निवापपुट्ठो,
पुनप्पुनं गब्भमुपेति मन्दो’’ति. (ध. प. ३२५; नेत्ति. २६, ९०) –
इमाय गाथाय ओवदित्वा, ‘‘महाराज, भोजनं नाम मत्ताय भुञ्जितुं वट्टति, मत्तभोजिनो हि सुखं होती’’ति उत्तरिपि पुन ओवदन्तो ‘‘मनुजस्स सदा सतीमतो’’ति (सं. नि. १.१२४) इमं गाथमाह.
राजा पन गाथं उग्गण्हितुं नासक्खि, समीपे ठितं पन भागिनेय्यं सुदस्सनं नाम माणवं ‘‘इमं गाथं उग्गण्ह ताता’’ति आह. सो तं गाथं उग्गण्हित्वा ‘‘किं करोमि, भन्ते’’ति सत्थारं पुच्छि. अथ नं सत्था आह, ‘‘माणव, इमं गाथं नटो विय पत्तपत्तट्ठाने मा अवच, रञ्ञो पातरासं भुञ्जनट्ठाने ठत्वा पठमपिण्डादीसुपि अवत्वा अवसाने पिण्डे गहिते वदेय्यासि, राजा सुत्वा भत्तपिण्डं छड्डेस्सति. अथ रञ्ञो हत्थेसु धोतेसु पातिं अपनेत्वा सित्थानि गणेत्वा तदुपियं ब्यञ्जनं ञत्वा पुनदिवसे तावतके तण्डुले हारेय्यासि. पातरासे च वत्वा सायमासे मा वदेय्यासी’’ति. सो ‘‘साधू’’ति पटिस्सुणित्वा तं दिवसं रञ्ञो पातरासं भुत्वा गतत्ता सायमासे भगवतो अनुसिट्ठिनियामेन गाथं अभासि. राजा दसबलस्स वचनं सरित्वा भत्तपिण्डं पातियंयेव छड्डेसि. रञ्ञो हत्थेसु धोतेसु पातिं अपनेत्वा सित्थानि गणेत्वा पुनदिवसे तत्तके तण्डुले हरिंसु, सोपि माणवो दिवसे दिवसे तथागतस्स सन्तिकं गच्छति. दसबलस्स विस्सासिको अहोसि. अथ नं एकदिवसं पुच्छि ‘‘राजा कित्तकं भुञ्जती’’ति? सो ‘‘नाळिकोदन’’न्ति आह. वट्टिस्सति एत्तावता पुरिसभागो एस, इतो पट्ठाय गाथं मा वदीति. राजा तथेव सण्ठासि. तेन वुत्तं ‘‘नाळिकोदनपरमताय सण्ठासी’’ति. रत्तञ्ञुताय वड्ढितं सीलं अस्स अत्थीति वड्ढितसीलो. अपोथुज्जनिकेहि सीलेहीति चतुपारिसुद्धिसीलेहि सीलं अरियं सुद्धं. तेन वुत्तं ‘‘अरियसीलो’’ति. तदेकं अनवज्जट्ठेन कुसलं. तेन वुत्तं ‘‘कुसलसीलो’’ति.
दुतियकोसलसुत्तवण्णना निट्ठिता.
महावग्गवण्णना निट्ठिता.
४. उपालिवग्गो
१. उपालिसुत्तवण्णना
३१. चतुत्थस्स पठमे अत्थवसेति वुद्धिविसेसे, सिक्खापदपञ्ञत्तिहेतु अधिगमनीये हितविसेसेति अत्थो. अत्थोयेव वा अत्थवसो, दस अत्थे दस कारणानीति वुत्तं होति. अथ वा अत्थो फलं तदधीनवुत्तिताय वसो एतस्साति अत्थवसो, हेतूति एवम्पेत्थ अत्थो दट्ठब्बो. ‘‘ये मम सोतब्बं सद्दहातब्बं मञ्ञिस्सन्ति, तेसं तं अस्स दीघरत्तं हिताय सुखाया’’ति वुत्तत्ता ‘‘यो च तथागतस्स वचनं सम्पटिच्छति, तस्स तं दीघरत्तं हिताय सुखाय संवत्तती’’ति वुत्तं. असम्पटिच्छने आदीनवन्ति भद्दालिसुत्ते विय असम्पटिच्छने आदीनवं दस्सेत्वा. सुखविहाराभावे सहजीवमानस्स अभावतो सहजीवितापि सुखविहारोव वुत्तो. सुखविहारो नाम चतुन्नं इरियापथविहारानं फासुता.
मङ्कुतन्ति नित्तेजतं. धम्मेनातिआदीसु धम्मोति भूतं वत्थु. विनयोति चोदना चेव सारणा च. सत्थुसासनन्ति ञत्तिसम्पदा चेव अनुस्सावनसम्पदा च.
पियसीलानन्ति सिक्खाकामानं. तेसञ्हि सीलं पियं होति. तेनेवाह ‘‘सिक्खात्तयपारिपूरिया घटमाना’’ति. सन्दिद्धमनाति संसयं आपज्जमना. उब्बळ्हा होन्तीति पीळिता होन्ति. सङ्घकम्मानीति सतिपि उपोसथपवारणानं सङ्घकम्मभावे गोबलीबद्दञायेन उपोसथं पवारणञ्च ठपेत्वा उपसम्पदादिसेससङ्घकम्मानं गहणं वेदितब्बं. समग्गानं भावो सामग्गी.
‘‘नाहं, चुन्द, दिट्ठधम्मिकानंयेव आसवानं संवराय धम्मं देसेमी’’ति (दी. नि. ३.१८२) एत्थ विवादमूलभूता किलेसा आसवाति आगता.
‘‘येन देवूपपत्यस्स, गन्धब्बो वा विहङ्गमो;
यक्खत्तं येन गच्छेय्यं, मनुस्सत्तञ्च अब्बजे;
ते मय्हं आसवा खीणा, विद्धस्ता विनळीकता’’ति. (अ. नि. ४.३६) –
एत्थ तेभूमकं कम्मं अवसेसा च अकुसला धम्मा. इध पन परूपवादविप्पटिसारवधबन्धादयो चेव अपायदुक्खभूता च नानप्पकारा उपद्दवा आसवाति आह ‘‘असंवरे ठितेन तस्मिंयेव अत्तभावे पत्तब्बा’’तिआदि. यदि हि भगवा सिक्खापदं न च पञ्ञपेय्य, ततो असद्धम्मप्पटिसेवनअदिन्नादानपाणातिपातादिहेतु ये उप्पज्जेय्युं परूपवादादयो दिट्ठधम्मिका नानप्पकारा अनत्था, ये च तन्निमित्तमेव निरयादीसु निब्बत्तस्स पञ्चविधबन्धनकम्मकारणादिवसेन महादुक्खानुभवनप्पकारा अनत्था, ते सन्धाय इदं वुत्तं ‘‘दिट्ठधम्मिकानं आसवानं संवराय सम्परायिकानं आसवानं पटिघाताया’’ति. दिट्ठधम्मो वुच्चति पच्चक्खो अत्तभावो, तत्थ भवा दिट्ठधम्मिका. तेन वुत्तं ‘‘तस्मिंयेव अत्तभावे पत्तब्बा’’ति. सम्मुखा गरहनं अकित्ति, परम्मुखा गरहनं अयसो. अथ वा सम्मुखा परम्मुखा गरहनं अकित्ति, परिवारहानि अयसोति वेदितब्बं. आगमनमग्गथकनायाति आगमनद्वारपिदहनत्थाय. सम्परेतब्बतो पेच्च गन्तब्बतो सम्परायो, परलोकोति आह ‘‘सम्पराये नरकादीसू’’ति.
मेथुनादीनि रज्जनट्ठानानि. पाणातिपातादीनि दुस्सनट्ठानानि.
संवरविनयोति सीलसंवरो, सतिसंवरो, ञाणसंवरो, खन्तिसंवरो, वीरियसंवरोति पञ्चविधो संवरो. यथासकं संवरितब्बानं विनेतब्बानञ्च कायदुच्चरितादीनं संवरणतो संवरो, विनयनतो विनयोति वुच्चति. पहानविनयोति तदङ्गप्पहानं विक्खम्भनप्पहानं, समुच्छेदप्पहानं, पटिपस्सद्धिप्पहानं, निस्सरणप्पहानन्ति पञ्चविधं पहानं यस्मा चागट्ठेन पहानं, विनयट्ठेन विनयो, तस्मा ‘‘पहानविनयो’’ति वुच्चति. समथविनयोति सत्त अधिकरणसमथा. पञ्ञत्तिविनयोति सिक्खापदमेव. सिक्खापदपञ्ञत्तिया हि विज्जमानाय एव सिक्खापदसम्भवतो पञ्ञत्तिविनयोपि सिक्खापदपञ्ञत्तिया अनुग्गहितो होति. सेसमेत्थ वुत्तत्थमेव.
उपालिसुत्तवण्णना निट्ठिता.
उपालिवग्गवण्णना निट्ठिता.
५. अक्कोसवग्गो
१-८. विवादसुत्तादिवण्णना
४१-४८. पञ्चमस्स पठमादीनि उत्तानत्थानि. छट्ठे खणभङ्गुरताय न निच्चा न धुवाति अनिच्चा. ततो एव पण्डितेहि न इच्चा न उपगन्तब्बातिपि अनिच्चा. स्वायं नेसं अनिच्चट्ठो उदयवयपरिच्छिन्नताय वेदितब्बोति आह ‘‘हुत्वा अभाविनो’’ति, उप्पज्जित्वा विनस्सकाति अत्थो. साररहिताति निच्चसारधुवसारअत्तसारविरहिता. मुसाति विसंवादनट्ठेन मुसा, एकंसेन असुभादिसभावा ते बालानं सुभादिभावेन उपट्ठहन्ति, सुभादिग्गहणस्स पच्चयभावेन सत्ते विसंवादेन्ति. तेनाह ‘‘निच्चसुभसुखा विया’’तिआदि. न पस्सनसभावाति खणपभङ्गुरताइत्तरपच्चुपट्ठानताय दिस्समाना विय हुत्वा अदस्सनपकतिका. एते हि खेत्तं विय वत्थु विय हिरञ्ञसुवण्णं विय च पञ्ञायित्वापि कतिपाहेनेव सुपिनके दिट्ठा विय न पञ्ञायन्ति. सत्तमट्ठमानि सुविञ्ञेय्यानि.
विवादसुत्तादिवण्णना निट्ठिता.
९-१०. सरीरट्ठधम्मसुत्तादिवण्णना
४९-५०. नवमे पुनब्भवदानं पुनब्भवो उत्तरपदलोपेन, पुनब्भवो सीलमस्साति पोनोभविको, पुनब्भवदायकोति अत्थो. तेनाह ‘‘पुनब्भवनिब्बत्तको’’ति. भवसङ्खरणकम्मन्ति पुनब्भवनिब्बत्तनककम्मं. दसमे नत्थि वत्तब्बं.
सरीरट्ठधम्मसुत्तादिवण्णना निट्ठिता.
अक्कोसवग्गवण्णना निट्ठिता.
पठमपण्णासकं निट्ठितं.
२. दुतियपण्णासकं
(६) १. सचित्तवग्गो
१-१०. सचित्तसुत्तादिवण्णना
५१-६०. दुतियस्स पठमादीनि उत्तानत्थानि. दसमे पित्तं समुट्ठानमेतेसन्ति पित्तसमुट्ठाना, पित्तपच्चयापित्तहेतुकाति अत्थो. सेम्हसमुट्ठानादीसुपि एसेव नयो. सन्निपातिकाति तिण्णम्पि पित्तादीनं कोपेन समुट्ठिता. उतुपरिणामजाति विसभागउतुतो जाता. जङ्गलदेसवासीनञ्हि अनूपदेसे वसन्तानं विसभागो च उतु उप्पज्जति, अनूपदेसवासीनञ्च जङ्गलदेसेति एवं परसमुद्दतीरादिवसेनपि उतुविसभागता उप्पज्जतियेव. ततो जाताति उतुपरिणामजा. अत्तनो पकतिचरियानं विसयानं विसमं कायपरिहरणवसेन जाता विसमपरिहारजा. तेनाह ‘‘अतिचिरट्ठाननिसज्जादिना विसमपरिहारेन जाता’’ति. आदि-सद्देन महाभारवहनसुधाकोट्टनादीनं सङ्गहो. परस्स उपक्कमतो निब्बत्ता ओपक्कमिका. बाहिरं पच्चयं अनपेक्खित्वा केवलं कम्मविपाकतोव जाता कम्मविपाकजा. तत्थ पुरिमेहि सत्तहि कारणेहि उप्पन्ना सारीरिका वेदना सक्का पटिबाहितुं, कम्मविपाकजानं पन सब्बभेसज्जानिपि सब्बपरित्तानिपि नालं पटिघाताय.
सचित्तसुत्तादिवण्णना निट्ठिता.
सचित्तवग्गवण्णना निट्ठिता.
(७) २. यमकवग्गो
१-७. अविज्जासुत्तादिवण्णना
६१-६७. दुतियस्स पठमादीनि उत्तानत्थानि. सत्तमे नळकपानकेति एवंनामके निगमे. पुब्बे किर (जा. अट्ठ. १.१.१९ आदयो) अम्हाकं बोधिसत्तो कपियोनियं निब्बत्तो महाकायो कपिराजा हुत्वा अनेकसतवानरसहस्सपरिवुतो पब्बतपादे विचरि, पञ्ञवा खो पन होति महापञ्ञो. सो परिसं एवं ओवदति, ‘‘ताता, इमस्मिं पब्बतपादे विसफलानि होन्ति, अमनुस्सपरिग्गहिता पोक्खरणिका नाम होन्ति, तुम्हे पुब्बे खादितपुब्बानेव फलानि खादथ, पीतपुब्बानेव पानीयानि पिवथ, एत्थ वो पटिपुच्छितकिच्चं नत्थी’’ति. ते अपीतपुब्बं दिस्वा सहसाव अपिवित्वा समन्ता परिधावित्वा महासत्तस्स आगमनं ओलोकयमाना निसीदिंसु. महासत्तो आगन्त्वा ‘‘किं, ताता, पानीयं न पिवथा’’ति आह. तुम्हाकं आगमनं ओलोकेमाति. ‘‘साधु, ताता’’ति समन्ता पदं परियेसमानो ओतिण्णपदंयेव अद्दस, न उत्तिण्णपदं. अदिस्वा ‘‘सपरिस्सया’’ति अञ्ञासि. तावदेव च तत्थ अभिनिब्बत्तअमनुस्सो उदकं द्वेधा कत्वा उट्ठासि – सेतमुखो, नीलकुच्छि, रत्तहत्थपादो, महादाठिको, वन्तदाठो, विरूपो, बीभच्छो, उदकरक्खसो. सो एवमाह – ‘‘कस्मा पानीयं न पिवथ, मधुरं उदकं पिवथ, किं तुम्हे एतस्स वचनं सुणाथा’’ति. महासत्तो आह ‘‘त्वं अधिवत्थो अमनुस्सो’’ति? आमाहन्ति. ‘‘त्वं इध ओतिण्णे लभसी’’ति आह. आम, तुम्हे पन सब्बे खादिस्सामीति. न सक्खिस्ससि यक्खाति. पानीयं पन पिविस्सथाति. आम, पिविस्सामाति. एवं सन्ते एकम्पि वानरं न मुञ्चिस्सन्ति. ‘‘पानीयञ्च पिविस्साम, न च ते वसं गमिस्सामा’’ति नळं आहरापेत्वा कोटियं गहेत्वा धमि. सब्बो एकच्छिद्दो अहोसि. तीरे निसीदित्वाव पानीयं पिवि. सेसवानरानम्पि पाटियेक्कं नळं आहरापेत्वा धमित्वा अदासि. सब्बे ते पस्सन्तस्सेव पानीयं पिविंसु. वुत्तम्पि चेतं –
‘‘दिस्वा पदमनुत्तिण्णं, दिस्वानोतरितं पदं;
नळेन वारिं पिस्साम, नेव मं त्वं वधिस्ससी’’ति. (जा. १.१.२०);
ततो पट्ठाय याव अज्जदिवसा तस्मिं ठाने नळा एकच्छिद्दाव होन्ति. इमस्मिञ्हि कप्पे कप्पट्ठियपाटिहारियानि नाम चन्दे ससलक्खणं (जा. १.४.६१ आदयो), वट्टजातके (जा. १.१.३५) सच्चकिरियट्ठाने अग्गिजालस्स आगमनुपच्छेदो, घटीकारस्स मातापितूनं वसनट्ठाने अनोवस्सनं (म. नि. २.२९१), पोक्खरणिया तीरे नळानं एकच्छिद्दभावोति. इति सा पोक्खरणी नळेन पानीयस्स पिवितत्ता ‘‘नळकपानका’’ति नामं लभि. अपरभागे तं पोक्खरणिं निस्साय निगमो पतिट्ठासि, तस्सपि ‘‘नळकपान’’न्त्वेव नामं जातं. तं पन सन्धाय वुत्तं ‘‘नळकपाने’’ति. पलासवनेति किंसुकवने.
तुण्हीभूतं तुण्हीभूतन्ति ब्यापनिच्छायं इदं आमेडितवचनन्ति दस्सेतुं ‘‘यं यं दिस’’न्तिआदि वुत्तं. अनुविलोकेत्वाति एत्थ अनु-सद्दो ‘‘परी’’ति इमिना समानत्थोति आह ‘‘ततो ततो विलोकेत्वा’’ति. कस्मा आगिलायति कोटिसहस्सहत्थिनागानं बलं धारेन्तस्साति चोदकस्स अधिप्पायो. आचरियो पनस्स ‘‘एस सङ्खारानं सभावो, यदिदं अनिच्चता. ये पन अनिच्चा, ते एकन्तेनेव उदयवयप्पटिपीळितताय दुक्खा एव. दुक्खसभावेसु तेसु सत्थुकाये दुक्खुप्पत्तिया अयं पच्चयो’’ति दस्सेतुं ‘‘भगवतो’’तिआदि वुत्तं. पिट्ठिवातो उप्पज्जि, सो च खो पुब्बेकतकम्मपच्चया. एत्थाह ‘‘किं पन तं कम्मं, येन अपरिमाणकालं सक्कच्चं उपचितविपुलपुञ्ञसम्भारो सत्था एवरूपं दुक्खविपाकमनुभवती’’ति? वुच्चते – अयमेव भगवा बोधिसत्तभूतो अतीतजातियं मल्लपुत्तो हुत्वा पापजनसेवी अयोनिसोमनसिकारबहुलो चरति. सो एकदिवसं निब्बुद्धे वत्तमाने एकं मल्लपुत्तं गहेत्वा गाळ्हतरं निप्पीळेसि. तेन कम्मेन इदानि बुद्धो हुत्वापि दुक्खमनुभवि. यथा चेतं, एवं चिञ्चमाणविकादीनमित्थीनं यानि भगवतो अब्भक्खानादीनि दुक्खानि, सब्बानि पुब्बेकतस्स विपाकावसेसानि, यानि कम्मपिलोतिकानीति वुच्चन्ति. वुत्तञ्हेतं अपदाने (अप. थेर १.३९.६४-९६) –
‘‘अनोतत्तसरासन्ने, रमणीये सिलातले;
नानारतनपज्जोते, नानागन्धवनन्तरे.
‘‘महता भिक्खुसङ्घेन, परेतो लोकनायको;
आसीनो ब्याकरी तत्थ, पुब्बकम्मानि अत्तनो.
‘‘सुणाथ भिक्खवो मय्हं, यं कम्मं पकतं मया;
पिलोतिकस्स कम्मस्स, बुद्धत्तेपि विपच्चति.
१. ‘‘मुनाळि नामहं धुत्तो, पुब्बे अञ्ञासु जातिसु;
पच्चेकबुद्धं सुरभिं, अब्भाचिक्खिं अदूसकं.
‘‘तेन कम्मविपाकेन, निरये संसरिं चिरं;
बहू वस्ससहस्सानि, दुक्खं वेदेसि वेदनं.
‘‘तेन कम्मावसेसेन, इध पच्छिमके भवे;