४. अग्गपसादसुत्तवण्णना

३४. चतुत्थे अग्गेसु पसादाति सेट्ठेसु पसादा. अग्गा वा पसादाति सेट्ठभूता पसादा. सेट्ठवचनो हेत्थ अग्गसद्दो. पुरिमस्मिं अत्थविकप्पे अग्गसद्देन बुद्धादिरतनत्तयं वुच्चति. तेसु भगवा ताव असदिसट्ठेन, गुणविसिट्ठट्ठेन, असमसमट्ठेन च अग्गो. सो हि महाभिनीहारं दसन्नं पारमीनं पविचयञ्च आदिं कत्वा बोधिसम्भारगुणेहि चेव बुद्धगुणेहि च पयोजनेहि च सेसजनेहि असदिसोति असदिसट्ठेनपि अग्गो. ये चस्स ते गुणा महाकरुणादयो, तेहि सेससत्तानं गुणेहि विसिट्ठट्ठेनपि सब्बसत्तुत्तमताय अग्गो. ये पन पुरिमका सम्मासम्बुद्धा सब्बसत्तेहि असमा, तेहि सद्धिं अयमेव रूपकायगुणेहि चेव धम्मकायगुणेहि च समोति असमसमट्ठेनपि अग्गो. तथा दुल्लभपातुभावतो अच्छरियमनुस्सभावतो बहुजनहितसुखावहतो अदुतियअसहायादिभावतो च भगवा लोके अग्गोति वुच्चति. यथाह –

‘‘एकपुग्गलस्स, भिक्खवे, पातुभावो दुल्लभो लोकस्मिं. कतमस्स एकपुग्गलस्स? तथागतस्स अरहतो सम्मासम्मुद्धस्स. एकपुग्गलो, भिक्खवे, लोके उप्पज्जमानो उप्पज्जति अच्छरियमनुस्सो. एकपुग्गलो, भिक्खवे, लोके उप्पज्जमानो उप्पज्जति बहुजन…पे… सम्मासम्बुद्धो. एकपुग्गलो, भिक्खवे, लोके उप्पज्जमानो उप्पज्जति अदुतियो असहायो अप्पटिमो अप्पटिभागो अप्पटिपुग्गलो असमो असमसमो द्विपदानं अग्गो. कतमो एकपुग्गलो? तथागतो अरहं सम्मासम्बुद्धो’’ति (अ. नि. १.१७१-१७३).

धम्मसङ्घा अञ्ञधम्मसङ्घेहि असदिसट्ठेन विसिट्ठगुणताय दुल्लभपातुभावादिना च अग्गा. तथा हि तेसं स्वाक्खाततादिसुप्पटिपन्नतादिगुणविसेसेहि अञ्ञे धम्मसङ्घसदिसा अप्पतरं निहीना वा नत्थि, कुतो सेट्ठा. सयमेव तेहि विसिट्ठगुणताय सेट्ठा. तथा दुल्लभुप्पादअच्छरियभावबहुजनहितसुखावहअदुतियासहायादिसभावा च ते. यदग्गेन हि भगवा दुल्लभपातुभावो, तदग्गेन धम्मसङ्घापीति. अच्छरियादीसुपि एसेव नयो. एवं अग्गेसु सेट्ठेसु उत्तमेसु पवरेसु गुणविसिट्ठेसु पसादाति अग्गप्पसदा.

दुतियस्मिं पनत्थे यथावुत्तेसु अग्गेसु बुद्धादीसु उप्पत्तिया अग्गभूता पसादा अग्गप्पसादा. ये पन अरियमग्गेन आगता अवेच्चप्पसादा, ते एकन्तेनेव अग्गभूता पसादाति अग्गप्पसादा. यथाह – ‘‘इध, भिक्खवे, अरियसावको बुद्धे अवेच्चप्पसादेन समन्नागतो होती’’तिआदि (सं. नि. ५.१०३७-१०३८). अग्गविपाकत्तापि चेते अग्गप्पसादा. वुत्तम्पि चेतं – ‘‘अग्गे खो पन पसन्नानं अग्गो विपाको’’ति (अ. नि. ४.३४; इतिवु. ९०).

अपदा वातिआदीसु वा-सद्दो समुच्चयत्थो, न विकप्पत्थो. यथा ‘‘अनुप्पन्नो वा कामासवो उप्पज्जति, उप्पन्नो वा कामासवो पवड्ढती’’ति (म. नि. १.१७) एत्थ अनुप्पन्नो च उप्पन्नो चाति अत्थो. यथा च ‘‘भूतानं वा सत्तानं ठितिया सम्भवेसीनं वा अनुग्गहाया’’ति एत्थ भूतानञ्च सम्भवेसीनञ्चाति अत्थो. यथा च ‘‘अग्गितो वा उदकतो वा मिथुभेदतो वा’’ति (दी. नि. २.१५२) एत्थ अग्गितो च उदकतो च मिथुभेदतो चाति अत्थो, एवं ‘‘अपदा वा…पे… अग्गमक्खायती’’ति (अ. नि. ४.३४; इतिवु. ९०) एत्थापि अपदा च द्विपदा चाति सम्पिण्डनवसेन अत्थो दट्ठब्बो. तेन वुत्तं ‘‘वा-सद्दो समुच्चयत्थो, न विकप्पत्थो’’ति.

रूपिनोति रूपवन्तो. न रूपिनोति अरूपिनो. सञ्ञिनोति सञ्ञवन्तो. न सञ्ञिनोति असञ्ञिनो. ‘‘अपदा वा’’तिआदिसब्बपदेहि कामभवो, रूपभवो, अरूपभवो, एकवोकारभवो, चतुवोकारभवो, पञ्चवोकारभवो, सञ्ञिभवो, असञ्ञिभवो, नेवसञ्ञिनासञ्ञिभवोति नवविधेपि भवे सत्तेपि अनवसेसतो परियादियित्वा दस्सेति. एत्थ हि रूपिग्गहणेन कामभवो, रूपभवो, पञ्चवोकारभवो, एकवोकारभवो च दस्सितो, अरूपिग्गहणेन अरूपभवो, चतुवोकारभवो च दस्सितो, सञ्ञिभवादयो पन सरूपेनेव दस्सिता. अपदादिग्गहणेन कामभवपञ्चवोकारभवसञ्ञिभवानं एकदेसोव दस्सितो.

कस्मा पनेत्थ यथा अदुतियसुत्ते ‘‘द्विपदानं अग्गो’’ति द्विपदा एव गहिता, एवं द्विपदग्गहणमेव अकत्वा अपदादिग्गहणं कतन्ति? वुच्चते – अदुतियसुत्ते ताव सेट्ठतरवसेन द्विपदग्गहणमेव कतं. इमस्मिञ्हि लोके सेट्ठो नाम उप्पज्जमानो अपदचतुप्पदबहुपदेसु न उप्पज्जति, द्विपदेसुयेव उप्पज्जति. कतरेसु द्विपदेसु? मनुस्सेसु चेव देवेसु च. मनुस्सेसु उप्पज्जमानो सकललोकं वसे वत्तेतुं समत्थो बुद्धो हुत्वा उप्पज्जति, देवेसु उप्पज्जमानो दससहस्सिलोकधातुं वसे वत्तनको महाब्रह्मा हुत्वा उप्पज्जति, सो तस्स कप्पियकारको वा आरामिको वा सम्पज्जति. इति ततोपि सेट्ठतरवसेनेस द्विपदानं अग्गोति तत्थ वुत्तं. इध पन अनवसेसपरियादानवसेन एवं वुत्तं ‘‘यावता, भिक्खवे, सत्ता अपदा वा…पे… नेवसञ्ञिनासञ्ञिनो वा, तथागतो तेसं अग्गमक्खायती’’ति. निद्धारणे चेतं सामिवचनं. म-कारो पदसन्धिकरो, अग्गो अक्खायतीति पदविभागो. तेनेवाह ‘‘गुणेहि अग्गो’’तिआदि.

अग्गो विपाको होतीति अग्गे सम्मासम्बुद्धे पसन्नानं यो पसादो अग्गो सेट्ठो उत्तमकोटिभूतो वा, तस्मा तस्स विपाकोपि अग्गो सेट्ठो उत्तमकोटिभूतो उळारतमो पणीततमो होति. सो पन पसादो दुविधो लोकियलोकुत्तरभेदतो. तेसु लोकियस्स ताव –

‘‘ये केचि बुद्धं सरणं गतासे,

न ते गमिस्सन्ति अपायभूमिं;

पहाय मानुसं देहं,

देवकायं परिपूरेस्सन्ति. (दी. नि. २.३३२; इतिवु. अट्ठ. ९०; सं. नि. १.३७);

‘‘बुद्धोति कित्तयन्तस्स, काये भवति या पीति;

वरमेव हि सा पीति, कसिणेनपि जम्बुदीपस्स. (दी. नि. अट्ठ. १.६; इतिवु. अट्ठ. ९०);

‘‘सतं हत्थी सतं अस्सा, सतं अस्सतरीरथा;

सतं कञ्ञासहस्सानि, आमुक्कमणिकुण्डला;

एकस्स पदवीतिहारस्स, कलं नाग्घन्ति सोळसिं’’. (चूळव. ३०५);

‘‘साधु खो, देवानमिन्द, बुद्धं सरणगमनं होति, बुद्धं सरणगमनहेतु खो, देवानमिन्द, एवमिधेकच्चे सत्ता कायस्स भेदा परं मरणा सुगतिं सग्गं लोकं उपपज्जन्ति. ते अञ्ञे देवे दसहि ठानेहि अधिग्गण्हन्ति दिब्बेन आयुना, दिब्बेन वण्णेन, दिब्बेन सुखेन, दिब्बेन यसेन, दिब्बेन आधिपतेय्येन, दिब्बेहि रूपेहि, दिब्बेहि सद्देहि, दिब्बेहि गन्धेहि, दिब्बेहि रसेहि, दिब्बेहि फोट्ठब्बेही’’ति (सं. नि. ४.३४१) –

एवमादीनं सुत्तपदानं वसेन पसादफलविसेसयोगो वेदितब्बो, तस्मा सो अपायदुक्खविनिवत्तनेन सद्धिं सम्पत्तिभवेसु सुखविसेसदायकोव दट्ठब्बो.

लोकुत्तरो पन सामञ्ञफलविपाकदायको वट्टदुक्खविनिवत्तको. सब्बोपि चायं पसादो परम्पराय वट्टदुक्खं विनिवत्तेतियेव. वुत्तञ्हेतं –

‘‘यस्मिं समये, भिक्खवे, अरियसावको अत्तनो सद्धं अनुस्सरति, नेवस्स तस्मिं समये रागपरियुट्ठितं चित्तं होति, न दोसपरियुट्ठितं…पे… न मोहपरियुट्ठितं चित्तं होति, उजुगतमेवस्स तस्मिं समये चित्तं होति, उजुगतचित्तस्स पामोज्जं जायति, पमुदितस्स पीति जायति…पे… नापरं इत्थत्तायाति पजानाती’’ति.

धम्माति सभावधम्मा. सङ्खताति समेच्च सम्भूय पच्चयेहि कताति सङ्खता, सपच्चया धम्मा. हेतूहि पच्चयेहि च न केहिचि कता सङ्खताति असङ्खता, अपच्चयो निब्बानं. सङ्खतानं परियोसितभावेन ‘‘असङ्खता’’ति पुथुवचनं. विरागो तेसं अग्गमक्खायतीति तेसं सङ्खतासङ्खतधम्मानं यो विरागसङ्खातो असङ्खतधम्मो, सो सभावेनेव सण्हसुखुमभावतो सन्ततरपणीततरभावतो गम्भीरादिभावतो मदनिम्मदनादिभावतो अग्गं सेट्ठं उत्तमं पवरन्ति वुच्चति. यदिदन्ति निपातो, यो अयन्ति अत्थो. मदनिम्मदनोतिआदीनि सब्बानि निब्बानवेवचनानि. तेनेवाह ‘‘विरागोतिआदीनि निब्बानस्सेव नामानी’’ति. रागमदादयोति आदि-सद्देन मानमदपुरिसमदादिके सङ्गण्हाति. सब्बा पिपासाति कामपिपासादिका सब्बा पिपासा. सब्बे आलया समुग्घातं गच्छन्तीति कामालयादिका सब्बेपि आलया समुग्घातं यन्ति. वट्टानीति कम्मवट्टविपाकवट्टानि. तण्हाति अट्ठसतप्पभेदा सब्बापि तण्हा.

अग्गो विपाको होतीति एत्थापि –

‘‘ये केचि धम्मं सरणं गतासे…पे…’’. (दी. नि. २.३३२; सं नि. १.३७);

‘‘धम्मोति कित्तयन्तस्स, काये भवति या पीति…पे…’’. (दी. नि. अट्ठ. १.६; इतिवु. अट्ठ. ९०);

‘‘साधु खो, देवानमिन्द, धम्मं सरणगमनं होति, धम्मं सरणगमनहेतु खो, देवानमिन्द, एवमिधेकच्चे…पे… दिब्बेहि फोट्ठब्बेही’’ति (सं. नि. ४.३४१) –

एवमादीनं सुत्तपदानं वसेन धम्मे पसादस्स फलविसेसयोगो वेदितब्बो.

सङ्घा वा गणा वाति जनसमूहसङ्खाता यावता लोके सङ्घा वा गणा वा. तथागतसावकसङ्घोति अट्ठअरियपुग्गलसमूहसङ्खातो दिट्ठिसीलसामञ्ञेन संहतो तथागतस्स सावकसङ्घो. अग्गमक्खायतीति अत्तनो सीलसमाधिपञ्ञाविमुत्तिआदिगुणविसेसेन तेसं सङ्घानं अग्गो सेट्ठो उत्तमो पवरोति वुच्चति. यदिदन्ति यानि इमानि. चत्तारि पुरिसयुगानि युगळवसेन, पठममग्गट्ठो पठमफलट्ठोति इदमेकं युगळं, याव चतुत्थमग्गट्ठो चतुत्थफलट्ठोति इदमेकं युगळन्ति एवं चत्तारि पुरिसयुगानि. अट्ठ पुरिसपुग्गलाति पुरिसपुग्गलवसेन एको पठममग्गट्ठो, एको पठमफलट्ठोति इमिना नयेन अट्ठ पुरिसपुग्गला. एत्थ च पुरिसोति वा पुग्गलोति वा एकत्थानि एतानि पदानि, वेनेय्यवसेन पनेवं वुत्तं. एस भगवतो सावकसङ्घोति यानिमानि युगळवसेन चत्तारि युगानि पाटियेक्कतो अट्ठ पुरिसपुग्गला, एस भगवतो सावकसङ्घो. आहुनेय्योतिआदीनि वुत्तत्थानेव. इधापि –

‘‘ये केचि सङ्घं सरणं गतासे…पे…’’. (दी. नि. २.३३२; सं. नि. १.३७);

‘‘सङ्घोति कित्तयन्तस्स, काये भवति या पीति…पे…’’. (दी. नि. अट्ठ. १.६; इतिवु. अट्ठ. ९०);

‘‘साधु खो, देवानमिन्द, सङ्घं सरणगमनं होति, सङ्घं सरणगमनहेतु खो, देवानमिन्द…पे… दिब्बेहि फोट्ठब्बेही’’ति (सं. नि. ४.३४१) –

आदीनं सुत्तपदानं वसेन सङ्घे पसादस्स फलविसेसयोगो तस्स अग्गविपाकता च वेदितब्बा. तथा अनुत्तरियपटिलाभो सत्तमभवादितो पट्ठाय वट्टदुक्खसमुच्छेदो अनुत्तरसुखाधिगमोति एवमादिउळारफलनिप्फादनवसेन अग्गविपाकता वेदितब्बा.

गाथासु अग्गतोति अग्गे रतनत्तये, अग्गभावतो वा पसन्नानं. अग्गं धम्मन्ति अग्गसभावं बुद्धसुबोधिं धम्मसुधम्मतं सङ्घसुप्पटिपत्तिं, रतनत्तयस्स अनञ्ञसाधारणं उत्तमसभावं, दसबलादिस्वाक्खाततादिसुप्पटिपन्नतादिगुणसभावं वा. विजानतन्ति विजानन्तानं. एवं साधारणतो अग्गप्पसादवत्थुं दस्सेत्वा इदानि असाधारणतो तं विभागेन दस्सेतुं ‘‘अग्गे बुद्धे’’तिआदि वुत्तं. तत्थ पसन्नानन्ति अवेच्चप्पसादेन च इतरप्पसादेन च पसन्नानं अधिमुत्तानं. विरागूपसमेति विरागे उपसमे च, सब्बस्स रागस्स सब्बेसं किलेसानं अच्चन्तविरागहेतुभूते अच्चन्तउपसमहेतुभूते चाति अत्थो. सुखेति वट्टदुक्खक्खयभावेन सङ्खारूपसमसुखभावेन सुखे.

अग्गस्मिं दानं ददतन्ति अग्गे रतनत्तये दानं ददन्तानं देय्यधम्मं परिच्चजन्तानं. तत्थ धरमानं भगवन्तं चतूहि पच्चयेहि उपट्ठहन्ता पूजेन्ता सक्करोन्ता, परिनिब्बुतं भगवन्तं उद्दिस्स धातुचेतियादिके उपट्ठहन्ता पूजेन्ता सक्करोन्ता बुद्धे दानं ददन्ति नाम. ‘‘धम्मं पूजेस्सामा’’ति धम्मधरे पुग्गले चतूहि पच्चयेहि उपट्ठहन्ता पूजेन्ता सक्करोन्ता धम्मञ्च चिरट्ठितिकं करोन्ता धम्मे दानं ददन्ति नाम. तथा अरियसङ्घं चतूहि पच्चयेहि उपट्ठहन्ता पूजेन्ता सक्करोन्ता तं उद्दिस्स इतरस्मिम्पि तथा पटिपज्जन्ता सङ्घे दानं ददन्ति नाम. अग्गं पुञ्ञं पवड्ढतीति एवं रतनत्तये पसन्नेन चेतसा उळारं परिच्चागं उळारञ्च पूजासक्कारं पवत्तेन्तानं दिवसे दिवसे अग्गं उळारं कुसलं उपचीयति. इदानि तस्स पुञ्ञस्स अग्गविपाकताय अग्गभावं दस्सेतुं ‘‘अग्गं आयू’’तिआदि वुत्तं. तत्थ आयूति दिब्बं वा मानुसं वा अग्गं उळारं परमं आयु पवड्ढति उपरूपरि ब्रूहति. वण्णोति रूपसम्पदा. यसोति परिवारसम्पदा. कित्तीति थुतिघोसो. सुखन्ति कायिकं चेतसिकञ्च सुखं. बलन्ति कायबलञ्चेव ञाणबलञ्च.

अग्गस्स रतनत्तयस्स दानं दाता. अथ वा अग्गस्स देय्यधम्मस्स दानं उळारं कत्वा तत्थ पुञ्ञं पवत्तेता. अग्गधम्मसमाहितोति अग्गेन पसादधम्मेन दानादिधम्मेन च संहितो समन्नागतो अचलप्पसादयुत्तो, तस्स वा विपाकभूतेहि बहुजनस्स पियमनापतादिधम्मेहि युत्तो. अग्गप्पत्तो पमोदतीति यत्थ यत्थ सत्तनिकाये उप्पन्नो, तत्थ तत्थ अग्गभावं सेट्ठभावं अधिगतो, अग्गभावं वा लोकुत्तरमग्गफलं अधिगतो पमोदति अभिरमति परितुस्सतीति.

अग्गपसादसुत्तवण्णना निट्ठिता.