.नमो तस्स भगवतो अरहतो सम्मासम्बुद्धस्स.

अङ्गुत्तरनिकाये

चतुक्कनिपात-टीका

१. पठमपण्णासकं

१. भण्डगामवग्गो

१-२. अनुबुद्धसुत्तादिवण्णना

१-२. चतुक्कनिपातस्स पठमे अनुबोधो पुब्बभागियं ञाणं, पटिवेधो अनुबोधेन अभिसमयो. तत्थ यस्मा अनुबोधपुब्बको पटिवेधो अनुबोधेन विना न होति. अनुबोधो हि एकच्चो पटिवेधसम्बद्धो, तदुभयाभावहेतुकञ्च वट्टे संसरणं, तस्मा वुत्तं पाळियं ‘‘अननुबोधा…पे… तुम्हाकञ्चा’’ति. पटिसन्धिग्गहणवसेन भवतो भवन्तरूपगमनं सन्धावनं, अपरापरं चवनूपपज्जनवसेन सञ्चरणं संसरणन्ति आह ‘‘भवतो’’तिआदि. सन्धावितसंसरितपदानं कम्मसाधनतं सन्धायाह ‘‘मया च तुम्हेहि चा’’ति पठमविकप्पे. दुतियविकप्पे पन भावसाधनतं हदये कत्वा ‘‘ममञ्चेव तुम्हाकञ्चा’’ति यथारुतवसेनेव वुत्तं. दीघरज्जुना बद्धसकुणं विय रज्जुहत्थो पुरिसो देसन्तरं तण्हारज्जुना बद्धं सत्तसन्तानं अभिसङ्खारो भवन्तरं नेति एतायाति भवनेत्ति. तेनाह ‘‘भवरज्जू’’तिआदी.

वट्टदुक्खस्स अन्तकरोति सकलवट्टदुक्खस्स सकसन्ताने परसन्ताने च विनासकरो अभावकरो. बुद्धचक्खुधम्मचक्खुदिब्बचक्खुमंसचक्खुसमन्तचक्खुसङ्खातेहि पञ्चहि चक्खूहि चक्खुमा. सवासनानं किलेसानं समुच्छिन्नत्ता सातिसयं किलेसपरिनिब्बानेन परिनिब्बुतो. दुतियं उत्तानमेव.

अनुबुद्धसुत्तादिवण्णना निट्ठिता.

३-४. पठमखतसुत्तादिवण्णना

३-४. ततिये कलिन्ति अपराधं. विचिनातीति आचिनोति पसवति. तेन च कलिना सुखं न पटिलभतीति तेन अपराधेन सुखं न विन्दति. निन्दियप्पसंसाय हि पसंसियनिन्दाय च समकोव विपाको. पसंसियनिन्दाति च सम्पन्नगुणपरिधंसनवसेन पवत्तिया महासावज्जताय कटुकतरविपाका. निन्दियप्पसंसा पन कथं ताय समविपाकाति चे? तस्मिं अविज्जमानगुणसमारोपनेन अत्तनो परेसञ्च मिच्छापटिपत्तिहेतुभावतो पसंसियेन तस्स सब्भावकरणतो च. लोकेपि हि असूरं सूरेन समं करोन्तो गारय्हो होति, पगेव दुप्पटिपन्नं सुप्पटिपन्नेन समं करोन्तोति. सकेन धनेनाति अत्तनो सापतेय्येन. अप्पमत्तकोव कलीति दिट्ठधम्मिकत्ता सप्पटिकारत्ता च अप्पमत्तको अपराधो. अयं…पे… महन्ततरो कलि कतूपचितत्ता सम्परायिकत्ता अप्पटिकारत्ता च.

निरब्बुदोति गणनाविसेसो एसोति आह ‘‘निरब्बुदगणनाया’’ति, सतसहस्सं निरब्बुदाति अत्थो. निरब्बुदपरिमाणं पन वस्सगणनाय एवं वेदितब्बं. यथेव हि सतं सतसहस्सानं कोटि होति, एवं सतं सतसहस्सानं कोटियो पकोटि नाम होति, सतं सतसहस्सानं पकोटियो कोटिपकोटि, सतं सतसहस्सकोटिपकोटियो नहुतं, सतं सतसहस्सनहुतानि निन्नहुतं, सतं सतसहस्सनिन्नहुतानि एकं अब्बुदं, ततो वीसतिगुणितं निरब्बुदं. यं अरिये गरहन्तो निरयं उपपज्जतीति अरिये गरहन्तो यं निरब्बुदसङ्खातं निरयं उपपज्जति, निरब्बुदोति च पाटियेक्को निरयो नत्थि, अवीचिम्हियेव पन निरब्बुदगणनाय पच्चितब्बट्ठानस्सेतं नामं. चतुत्थं उत्तानमेव.

पठमखतसुत्तादिवण्णना निट्ठिता.

५. अनुसोतसुत्तवण्णना

५. पञ्चमे अनुसोतं गच्छतीति संसारसोतस्स अनुकूलभावेन गच्छति. पच्चनीकपटिपत्तियाति संसारसोतस्स पटिकूलवसेन पवत्तनिब्बिदानुपस्सनादिपटिपत्तिया. ठितसभावोति अचलप्पसादादिसमन्नागमेन ठितसभावो. अनागामी हि अस्सद्धियेहि कामरागब्यापादेहि अकम्पनियचित्तताय तम्हा लोका अनावत्तिधम्मताय च ठितसभावो नाम. ओघं तरित्वाति कामोघादिचतुब्बिधं ओघं अतिक्कमित्वा. परतीरं गतोति निब्बानपारं गतो. ब्राह्मणोति बाहितपापताय ब्राह्मणोति सङ्खं गतो खीणासवो. तेनाह ‘‘सेट्ठो निद्दोसो’’ति. पञ्चवेरकम्मन्ति पाणातिपातादिपञ्चदुच्चरितं. सहापि दुक्खेन सहापि दोमनस्सेनाति किलेसपरियुट्ठाने सति उप्पन्नेन दुक्खदोमनस्सेन सद्धिम्पि. परिपुण्णन्ति तिस्सन्नं सिक्खानं एकायपि अनूनं. परिसुद्धन्ति निरुपक्किलेसं. ब्रह्मचरियन्ति सेट्ठचरियं. इमिना वारेन सोतापन्नसकदागामिनो कथिता. किं पन ते रुदन्ता ब्रह्मचरियं चरन्तीति? आम, किलेसरोदनेन रोदन्ता चरन्ति नाम, सीलसम्पन्नो पुथुज्जनभिक्खु एत्थेव सङ्गहितो.

चेतोविमुत्तिन्ति फलसमाधिं. पञ्ञाविमुत्तिन्ति फलञाणं. छहाकारेहि पारगतोति अभिञ्ञापारगू, परिञ्ञापारगू, भावनापारगू, पहानपारगू, सच्छिकिरियापारगू, समापत्तिपारगूति एवं छहि आकारेहि सब्बधम्मानं पारं परियोसानं गतो. सेसमेत्थ सुविञ्ञेय्यमेव.

अनुसोतसुत्तवण्णना निट्ठिता.

६. अप्पस्सुतसुत्तवण्णना

६. छट्ठे अप्पकं सुतं होतीति नवङ्गसत्थुसासने किञ्चिदेव सुतं होति. तदेव नवङ्गसत्थुसासनं दस्सेतुं ‘‘सुत्तं गेय्य’’न्तिआदि वुत्तं. तत्थ सुत्तादीनि विभजित्वा दस्सेन्तो ‘‘उभतोविभङ्गनिद्देसक्खन्धकपरिवारा’’तिआदिमाह. कथं पनायं विभागो युज्जेय्य. सगाथकञ्हि सुत्तं गेय्यं, निग्गाथकं सुत्तं वेय्याकरणं. तदुभयविनिमुत्तञ्च सुत्तं उदानादिविसेससञ्ञारहितं नत्थि, यं सुत्तङ्गं सिया. मङ्गलसुत्तादीनञ्च (खु. पा. ५.१ आदयो; सु. नि. २६१ आदयो) सुत्तङ्गसङ्गहो न सिया गाथाभावतो धम्मपदादीनं विय. गेय्यङ्गसङ्गहो वा सिया सगाथकत्ता सगाथावग्गस्स विय. तथा उभतोविभङ्गादीसु सगाथकप्पदेसानन्ति? वुच्चते –

‘‘सुत्तन्ति सामञ्ञविधि, विसेसविधयो परे;

सनिमित्ता निरुळ्हत्ता, सहताञ्ञेन नाञ्ञतो’’. (नेत्ति. अट्ठ. सङ्गहवारवण्णना; दी. नि. टी. १.पठममहासङ्गीतिकथावण्णना; सारत्थ. टी. १.पठममहासङ्गीतिकथावण्णना)

सब्बस्सपि हि बुद्धवचनस्स सुत्तन्ति अयं सामञ्ञविधि. तेनेवाह आयस्मा महाकच्चानो नेत्तियं (नेत्ति. सङ्गहवारो) ‘‘नवविधसुत्तन्तपरियेट्ठी’’ति. एत्तकं तस्स भगवतो सुत्तागतं सुत्तपरियापन्नं (पाचि. ६५५, १२४२) सकवादे पञ्च सुत्तसतानीति (ध. स. अट्ठ. निदानकथा; कथा. अट्ठ. निदानकथा) एवमादि च एतस्स अत्थस्स साधकं. विसेसविधयो परे सनिमित्ता तदेकदेसेसु गेय्यादयो विसेसविधयो तेन तेन निमित्तेन पतिट्ठिता. तथा हि गेय्यस्स सगाथकत्तं तब्भावनिमित्तं. लोकेपि हि ससिलोकं सगाथकं वा चुण्णियगन्थं ‘‘गेय्य’’न्ति वदन्ति. गाथाविरहे पन सति पुच्छं कत्वा विस्सज्जनभावो वेय्याकरणस्स तब्भावनिमित्तं. पुच्छाविस्सज्जनञ्हि ‘‘ब्याकरण’’न्ति वुच्चति. ब्याकरणमेव वेय्याकरणं. एवं सन्ते सगाथकादीनम्पि पुच्छं कत्वा विस्सज्जनवसेन पवत्तानं वेय्याकरणभावो आपज्जतीति? नापज्जति गेय्यादिसञ्ञानं अनोकासभावतो, ‘‘गाथाविरहे सती’’ति विसेसितत्ता च. तथा हि धम्मपदादीसु केवलं गाथाबन्धेसु सगाथकत्तेपि सोमनस्सञाणमयिकगाथायुत्तेसु ‘‘वुत्तं हेत’’न्तिआदीवचनसम्बन्धेसु अब्भुतधम्मप्पटिसंयुत्तेसु च सुत्तविसेसेसु यथाक्कमं गाथाउदानइतिवुत्तकअब्भुतधम्मसञ्ञा पतिट्ठिता, तथा सतिपि गाथाबन्धभावे भगवतो अतीतासु जातीसु चरियानुभावप्पकासकेसु जातकसञ्ञा, सतिपि पञ्हविस्सज्जनभावे सगाथकत्ते च केसुचि सुत्तन्तेसु वेदस्स लभापनतो वेदल्लसञ्ञा पतिट्ठिताति एवं तेन तेन सगाथकत्तादिना निमित्तेन तेसु तेसु सुत्तविसेसेसु गेय्यादिसञ्ञा पतिट्ठिताति विसेसविधयो सुत्तङ्गतो परे गेय्यादयो. यं पनेत्थ गेय्यङ्गादिनिमित्तरहितं, तं सुत्तङ्गं विसेससञ्ञापरिहारेन सामञ्ञसञ्ञाय पवत्तनतो. ननु च सगाथकं सुत्तं गेय्यं, निग्गाथकं सुत्तं वेय्याकरणन्ति सुत्तङ्गं न सम्भवतीति चोदना तदवत्थावाति? न तदवत्था सोधितत्ता. सोधितञ्हि पुब्बे ‘‘गाथाविरहे सति पुच्छाविस्सज्जनभावो वेय्याकरणस्स तब्भावनिमित्त’’न्ति.

यञ्च वुत्तं – ‘‘गाथाभावतो मङ्गलसुत्तादीनं सुत्तङ्गसङ्गहो न सिया’’ति, तं न, निरुळ्हत्ता. निरुळ्हो हि मङ्गलसुत्तादीनं सुत्तभावो. न हि तानि धम्मपदबुद्धवंसादयो विय गाथाभावेन पञ्ञातानि, अथ खो सुत्तभावेनेव, तेनेव हि अट्ठकथायं ‘‘सुत्तनामक’’न्ति नामग्गहणं कतं. यं पन वुत्तं ‘‘सगाथकत्ता गेय्यङ्गसङ्गहो सिया’’ति, तदपि नत्थि, यस्मा सहताञ्ञेन. सह गाथाहीति हि सगाथकं. सहभावो नाम अत्थतो अञ्ञेन होति, न च मङ्गलसुत्तादीसु गाथाविनिमुत्तो कोचि सुत्तप्पदेसो अत्थि, यो ‘‘सह गाथाही’’ति वुच्चेय्य, न च समुदायो नाम कोचि अत्थि. यदपि वुत्तं – ‘‘उभतोविभङ्गादीसु सगाथकप्पदेसानं गेय्यङ्गसङ्गहो सिया’’ति, तदपि न, अञ्ञतो. अञ्ञा एव हि ता गाथा जातकादिपरियापन्नत्ता. अतो न ताहि उभतोविभङ्गादीनं गेय्यङ्गभावोति. एवं सुत्तादीनं अङ्गानं अञ्ञमञ्ञं सङ्कराभावो वेदितब्बो. अयमेत्थ सङ्खेपो, वित्थारो पन समन्तपासादिकाय विनयसंवण्णनाय सारत्थदीपनिया (सारत्थ. टी. १.पठममहासङ्गीतिकथावण्णना) अम्हेहि पकासितो, इच्छन्तेहि ततोयेव गहेतब्बो.

न अत्थमञ्ञाय धम्ममञ्ञाय धम्मानुधम्मप्पटिपन्नो होतीति अट्ठकथाञ्च पाळिञ्च जानित्वा लोकुत्तरधम्मस्स अनुरूपधम्मं पुब्बभागप्पटिपदं पटिपन्नो न होतीति एवमेत्थ सम्बन्धो वेदितब्बो. तेनेवाह ‘‘न अत्थमञ्ञाय धम्ममञ्ञायाति अट्ठकथञ्च पाळिञ्च जानित्वा…पे… न पटिपन्नो होती’’ति.

अप्पस्सुतसुत्तवण्णना निट्ठिता.

७. सोभनसुत्तवण्णना

७. सत्तमे पञ्ञावेय्यत्तियेनाति सच्चसम्पटिवेधादिपञ्ञावेय्यत्तियेन. विनयं उपेताति तदङ्गादिवसेन किलेसानं विनयं उपेता. वेसारज्जेनाति सारज्जकरानं दिट्ठिविचिकिच्छादिपापधम्मानं विगमनतो वेसारज्जेन, सारज्जरहितेनाति अत्थो. तेपिटकवसेन बहु सुतं एतेसन्ति बहुस्सुता. तमेव परियत्तिधम्मं धारेन्ति सुवण्णभाजने पक्खित्तसीहवसं विय विनस्सन्तं अकत्वा सुप्पगुणसुप्पवत्तिभावेन हदये ठपेन्तीति धम्मधरा. एदिसा च अत्तना सुतस्स धम्मस्स आधारभूता नाम होन्तीति आह ‘‘सुतधम्मानं आधारभूता’’ति.

सोभनसुत्तवण्णना निट्ठिता.

८. वेसारज्जसुत्तवण्णना

८. अट्ठमे ब्यामोहवसेन सरणपरियेसनं सारज्जनं सारदो, ब्यामोहभयं. विगतो सारदो एतस्साति विसारदो, तस्स भावो वेसारज्जं. तं पन ञाणसम्पदं, पहानसम्पदं, देसनाविसेससम्पदं खेमञ्च निस्साय पवत्तं चतुब्बिधपच्चवेक्खणञाणं. तेनाह ‘‘चतूसु ठानेसू’’तिआदि. उसभस्स इदन्ति आसभं, सेट्ठट्ठानं. सब्बञ्ञुतपटिजाननवसेन अभिमुखं गच्छन्ति, अट्ठ वा परिसा उपसङ्कमन्तीति आसभा, पुब्बबुद्धा. इदं पनाति बुद्धानं ठानं सब्बञ्ञुतमेव वदति. तिट्ठमानोवाति अवदन्तोपि तिट्ठमानोव पटिजानाति नामाति अत्थो. उपगच्छतीति अनुजानाति.

अट्ठसु परिसासूति ‘‘अभिजानामि खो पनाहं, सारिपुत्त, अनेकसतं खत्तियपरिसं उपसङ्कमिता…पे… ब्राह्मणपरिसं गहपतिपरिसं, समणपरिसं, चातुमहाराजिकपरिसं, तावतिंसपरिसं, मारपरिसं, ब्रह्मपरिसं उपसङ्कमिता, तत्रपि मया सन्निसिन्नपुब्बञ्चेव सल्लपितपुब्बञ्च साकच्छा च समापज्जितपुब्बा. तत्र वत मं ‘भयं वा सारज्जं वा ओक्कमिस्सती’ति निमित्तमेतं, सारिपुत्त, न समनुपस्सामी’’ति (म. नि. १.१५१) एवं वुत्तपरिसासु. अभीतनादं नदतीति परतो दस्सितञाणयोगेन विसारदो अहन्ति अभीतनादं नदति. सीहनादसुत्तेनाति खन्धवग्गे आगतेन सीहनादसुत्तेन.

‘‘देवमनुस्सानं चतुचक्कं वत्तती’’ति (अ. नि. ४.३१) सुत्तसेसेन सप्पुरिसूपनिस्सयादिफलसम्पत्तिपवत्ति वुत्ता, पुरिमसप्पुरिसूपनिस्सयादिउपनिस्सया पच्छिमसप्पुरिसूपनिस्सयादिसम्पत्तिपवत्ति वा वुत्ता. आदि-सद्देन तत्थ च चक्कसद्दस्स गहणं वेदितब्बं. विचक्कसण्ठाना असनि एव असनिविचक्कं. उरचक्कादीसूति आदि-सद्देन आणासमूहादीसुपि चक्कसद्दस्स पवत्ति वेदितब्बा. ‘‘सङ्घभेदं करिस्साम चक्कभेद’’न्तिआदीसु (पारा. ४०९; चूळव. ३४३) हि आणा ‘‘चक्क’’न्ति वुत्ता. ‘‘देवचक्कं असुरचक्क’’न्तिआदीसु समूहोति.

पटिवेधनिट्ठत्ता अरहत्तमग्गञाणं पटिवेधोति ‘‘फलक्खणे उप्पन्नं नामा’’ति वुत्तं. तेन पटिलद्धस्सपि देसनाञाणस्स किच्चनिप्फत्ति परस्स बुज्झनमत्तेन होतीति ‘‘अञ्ञासिकोण्डञ्ञस्स सोतापत्ति…पे… फलक्खणे पवत्तं नामा’’ति वुत्तं. ततो परं पन याव परिनिब्बाना देसनाञाणप्पवत्ति तस्सेव पवत्तितस्स धम्मचक्कस्स ठानन्ति वेदितब्बं.

दस्सितधम्मेसूति वुत्तधम्मेसु. वचनमत्तमेव हि तेसं, न पन दस्सनं तादिसस्सेव धम्मस्स अभावतो. भगवतो एव वा ‘‘इमे धम्मा अनभिसम्बुद्धो’’ति परस्स वचनवसेन दस्सितधम्मेसु. ‘‘धम्मपटिसम्भिदा’’तिआदीसु (विभ. ७१८-७२१) विय धम्म-सद्दो हेतुपरियायोति आह ‘‘सहधम्मेनाति सहेतुना’’ति. हेतूति च उपपत्तिसाधनहेतु वेदितब्बो, न कारको, सम्पापको वा. निमित्तन्ति चोदनाय कारणं. तत्थ चोदको चोदनं करोतीति कारणं, धम्मो चोदनं करोति एतेनाति कारणं. तेनाह ‘‘पुग्गलोपी’’तिआदि. खेमन्ति केनचि अप्पटिबाहियभावेन अनुपद्दुतं.

अन्तरायो एतेसं अत्थि, अन्तराये वा नियुत्ताति अन्तरायिका. एवंभूता पन ते यस्मा अन्तरायकरा नाम होन्ति, तस्मा आह ‘‘अन्तरायं करोन्तीति अन्तरायिका’’ति. असञ्चिच्च वीतिक्कमे नातिसावज्जाति कत्वा वुत्तं ‘‘सञ्चिच्च वीतिक्कन्ता’’ति. सत्त आपत्तिक्खन्धातिआदि निदस्सनमत्तं इतरेसम्पि चतुन्नं ‘‘अन्तरायिका’’ति वुत्तधम्मानं तब्भावे ब्यभिचाराभावतो. इध पन मेथुनधम्मो अधिप्पेतोति इदं अट्ठुप्पत्तिवसेन वुत्तं अरिट्ठसिक्खापदं (पाचि. ४१७) विय. यस्मा तंखणम्पि कामानं आदीनवं दिस्वा विरतो होति चे, विसेसं अधिगच्छति, न कामेसु आसत्तो, तस्मा वुत्तं ‘‘मेथुन…पे…अन्तरायो होती’’ति. तत्थ यस्स कस्सचीति न केवलं पब्बजितस्सेव, अथ खो यस्स कस्सचि. तथा हि वुत्तं ‘‘मेथुनमनुयुत्तस्स, मुस्सतेवापि सासन’’न्ति (सु. नि. ८२०).

तस्मिं अनिय्यानिकधम्मेति तस्मिं परेहि परिकप्पितअनिय्यानिकधम्मनिमित्तं. निमित्तत्थे हि इदं कम्मसंयोगे भुम्मं.

उपनिबद्धाति विरचिता. तेनाह ‘‘अभिसङ्खता’’ति. पुथुभावन्ति बहुभावं. पुथूहि वा सिताति बहूहि समणब्राह्मणेहि सिता उपनिबद्धा.

वेसारज्जसुत्तवण्णना निट्ठिता.

९. तण्हुप्पादसुत्तवण्णना

९. नवमे भवति एतेन आरोग्यन्ति भवो, गिलानपच्चयो. परिवुद्धो भवो अभवो. वुद्धिअत्थो हि अयमकारो यथा ‘‘संवरासंवरो, फलाफल’’न्ति च. सप्पिनवनीतादीनीति आदि-सद्देन तेलमधुफाणितादीनं गहणं. सप्पिनवनीतादिग्गहणञ्चेत्थ निदस्सनमत्तं, सब्बस्सपि गिलानपच्चयस्स सङ्गहो दट्ठब्बो. भवाभवोति वा खुद्दको चेव महन्तो च उपपत्तिभवो वेदितब्बो. तेनेवाह ‘‘सम्पत्तिभवेसू’’तिआदि. भवोति वा सम्पत्ति, अभवोति विपत्ति. भवोति वुद्धि, अभवोति हानि. तंनिमित्तञ्च तण्हा उप्पज्जतीति वुत्तं ‘‘भवाभवहेतु वा’’ति.

तण्हादुतियोति तण्हासहायो. तण्हा हि निरुदककन्तारे मरीचिकाय उदकसञ्ञा विय पिपासाभिभूतं तसितं सत्तं अस्सासदस्सनवसेन सहायकिच्चं करोन्ती भवादीसु अनिब्बिन्नं कत्वा परिब्भमापेति. तथा हि तं पपातकं अचिन्तेत्वा मधुग्गण्हनकलुद्दका विय अनेकादीनवाकुलेसु भवेसु आनिसंसमेव दस्सेन्ती अनत्थजाले सा परिब्भमापेति, तस्मा तण्हा ‘‘पुरिसस्स दुतिया’’ति वुत्ता. ननु च अञ्ञेपि किलेसादयो भवनिब्बत्तिपच्चयाति? सच्चमेतं, न पन तथा विसेसपच्चयो, यथा तण्हा. तथा हि सा कुसलेहि विना अकुसलेहि, कामावचरादिकुसलेहि च विना रूपावचरादिकुसलेहि भवनिब्बत्तिया विसेसपच्चयो. यतो समुदयसच्चन्ति वुच्चतीति. इत्थभावञ्ञथाभावन्ति इत्थभावो च अञ्ञथाभावो च इत्थभावञ्ञथाभावो, सो एतस्स अत्थीति इत्थभावञ्ञथाभावो, संसारो, तं इत्थभावञ्ञथाभावं. तत्थ इत्थभावो मनुस्सत्तं, अञ्ञथाभावो ततो अवसिट्ठसत्तावासा. इत्थभावो वा तेसं तेसं सत्तानं पच्चुप्पन्नो अत्तभावो, अञ्ञथाभावो अनागतत्तभावो. एवरूपो वा अञ्ञोपि अत्तभावो इत्थभावो, न एवरूपो अञ्ञथाभावो. तेनेवाह ‘‘इत्थभावञ्ञथाभावन्ति एत्थ इत्थभावो नाम अयं अत्तभावो’’तिआदि. संसरणं संसारो.

‘‘खन्धानञ्च पटिपाटि, धातुआयतनान च;

अब्बोच्छिन्नं वत्तमाना, संसारोति पवुच्चति’’. (विसुद्धि. २.६१९; दी. नि. अट्ठ. २.९५ अपसादनावण्णना; सं. नि. अट्ठ. २.२.६०; अ. नि. अट्ठ. २.४.१९९; ध. स. अट्ठ. निदानकथा; विभ. अट्ठ. २२६ सङ्खारपदनिद्देसो; सु. नि. अट्ठ. २.५२३; उदा. अट्ठ. ३९; इतिवु. अट्ठ. १४);

तेनाह ‘‘खन्धधातुआयतनानं पटिपाटि’’न्ति, खन्धधातुआयतनानं हेतुफलभावेन अपरापरप्पवत्तिन्ति अत्थो.

एवमादीनवं ञत्वाति एत्थ एतमादीनवं ञत्वातिपि पठन्ति, एतं सकलवट्टदुक्खस्स सम्भवं समुदयं तण्हं आदीनवं ञत्वाति अत्थो. अथ वा एवमादीनवं ञत्वाति एतं यथावुत्तं संसारानतिवत्तनआदीनवं दोसं ञत्वा. निग्गहणोति चतुरूपादानसङ्खातस्स सब्बस्स गहणस्स पटिनिस्सज्जनेन निग्गहणो, खन्धपरिनिब्बानेन सङ्खारप्पवत्तितो अपगच्छेय्याति एवं वा एत्थ अत्थो दट्ठब्बो.

तण्हुप्पादसुत्तवण्णना निट्ठिता.

१०. योगसुत्तवण्णना

१०. दसमे योजेन्तीति कम्मं विपाकेन भवादिं, भवन्तरादीहि दुक्खेन सत्तं योजेन्ति घटेन्तीति योगा. कामनट्ठेन कामो च सो यथावुत्तेनत्थेन योगो चाति कामयोगो. भवयोगो नाम भवरागोति दस्सेतुं ‘‘रूपारूपभवेसू’’तिआदि वुत्तं. तत्थ पठमो उपपत्तिभवेसु रागो, दुतियो कम्मभवेसु, ततियो भवदिट्ठिसहगतो यथा रज्जनट्ठेन रागो, एवं युज्जनट्ठेन योगोति वुत्तो. चतूसु सच्चेसु अञ्ञाणन्ति इदं सुत्तन्तनयं निस्साय वुत्तं. सुत्तन्तसंवण्णना हेसाति, तदन्तोगधत्ता वा पुब्बन्तादीनं.

समुदयन्ति द्वे समुदया खणिकसमुदयो पच्चयसमुदयो च. उप्पादक्खणो खणिकसमुदयो, पच्चयोव पच्चयसमुदयो. समुदयते समुदयनं समुदयो, समुदेति एतस्माति समुदयोति एवं उभिन्नं समुदयानं सद्दत्थतोपि भेदो वेदितब्बो. पच्चयसमुदयं पजानन्तोपि भिक्खु खणिकसमुदयं पजानाति, खणिकसमुदयं पजानन्तोपि पच्चयसमुदयं पजानाति. पच्चयतो हि सङ्खारानं उदयं पस्सतो खणतो च नेसं उदयदस्सनं सुखं होति, खणतो च नेसं उदयं पस्सतो पगेव पच्चयानं सुग्गहितत्ता पच्चयतो दस्सनं सुखेन इज्झति. इध पन खणिकसमुदयं दस्सेन्तो आह ‘‘समुदयन्ति उप्पत्ति’’न्ति.

अत्थङ्गमोपि दुविधो अच्चन्तत्थङ्गमो, भेदत्थङ्गमोति. अच्चन्तत्थङ्गमो अप्पवत्तिनिरोधो, निब्बानन्ति केचि. भेदत्थङ्गमो खणिकनिरोधो. तदुभयं पुब्बभागे उग्गहपरिपुच्छादिवसेन पस्सतो अञ्ञतरदस्सनेन इतरदस्सनम्पि सिद्धमेव होति. पुब्बभागेयेव आरम्मणवसेन खयतो वयतो सम्मसनादिकाले भेदत्थङ्गमं पस्सन्तो ब्यतिरेकवसेन अनुस्सवादितो अच्चन्तत्थङ्गमं पस्सति, मग्गक्खणे पन आरम्मणतो अच्चन्तत्थङ्गमं पस्सन्तो असम्मोहतो इतरम्पि पस्सति. इध पन भेदत्थङ्गमं दस्सेन्तो आह ‘‘अत्थङ्गमन्ति भेद’’न्ति. कामानं उप्पत्तिभेदग्गहणेनेव चेत्थ यथा कामानं पटिच्चसमुप्पन्नता विभाविता, एवं कामवत्थुनोपीति उभयेसम्पि अनिच्चता दुक्खता अनत्तता च विभाविताति दट्ठब्बं. मधुरभावन्ति इमिना कामसन्निस्सितं सुखं सोमनस्सं दस्सेति. ‘‘यं खो, भिक्खवे, इमे पञ्च कामगुणे पटिच्च उप्पज्जति सुखं सोमनस्सं, अयं कामानं अस्सादो’’ति (म. नि. १.१६६) हि वुत्तं. अमधुरभावन्ति इमिना पन कामहेतुकं दुक्खं दोमनस्सं दस्सेति.

फस्सायतनानन्ति छद्वारिकस्स फस्सस्स कारणभूतानं चक्खादिआयतनानं. तेनाह ‘‘चक्खादीनं चक्खुसम्फस्सादिकारणान’’न्ति. पुनब्भवकरणं पुनोभवो उत्तरपदलोपेन, मनो-सद्दस्स विय च पुरिमपदस्स ओकारन्तता दट्ठब्बा. पुनोभवो सीलमेतेसन्ति पोनोभविका. अथ वा सीलत्थेन इकसद्देन गमितत्थत्ता किरियावाचकसद्दस्स अदस्सनं दट्ठब्बं यथा अपूपभक्खनसीलो आपूपिको. अथ वा पुनब्भवं देन्ति, पुनब्भवाय संवत्तन्ति, पुनप्पुनब्भवे निब्बत्तेन्तीति पोनोभविका. ‘‘तद्धिता’’ति हि बहुवचननिद्देसा विचित्तत्ता वा तद्धितानं अभिधानलक्खणत्ता वा ‘‘पुनब्भवं देन्ती’’तिआदीसुपि अत्थेसु पोनोभविकसद्दसिद्धि दट्ठब्बा.

विसंयोजेन्ति पटिपन्नं पुग्गलं कामयोगादितो वियोजेन्तीति विसंयोगा, असुभज्झानादीनि विसंयोजनकारणानि. तेनाह ‘‘विसंयोगाति विसंयोजनकारणानी’’तिआदि.

योगसुत्तवण्णना निट्ठिता.

भण्डगामवग्गवण्णना निट्ठिता.

२. चरवग्गो

१. चरसुत्तवण्णना

११. दुतियस्स पठमे चरतोति गच्छन्तस्स, चङ्कमन्तस्स वा. उप्पज्जति कामवितक्को वाति वत्थुकामेसु अवीतरागताय तादिसे पच्चये कामपटिसंयुत्तो वा वितक्को उप्पज्जति चे, यदि उप्पज्जति. ब्यापादवितक्को वा विहिंसावितक्को वाति आघातविनये विसेसेन चित्तस्स अदमितत्ता आघातनिमित्ते ब्यापादपटिसंयुत्तो वा वितक्को, लेड्डुदण्डादीति परहिंसनवसेन विहिंसापटिसंयुत्तो वा वितक्को उप्पज्जति चेति सम्बन्धो. तं चे भिक्खु अधिवासेतीति तं यथावुत्तं कामवितक्कादिं यथापच्चयं अत्तनो चित्ते उप्पन्नं ‘‘इतिपायं वितक्को पापको, इतिपि अकुसलो, इतिपि सावज्जो, सो च खो अत्तब्याबाधाय संवत्तती’’तिआदिना नयेन पच्चवेक्खणाय अभावतो अधिवासेति अत्तनो चित्तं आरोपेत्वा वासेति. अधिवासेन्तोयेव च नप्पजहति तदङ्गादिप्पहानवसेन न पटिनिस्सज्जति. ततो एव च न विनोदेति अत्तनो चित्तसन्तानतो न नुदति न नीहरति. तथा अविनोदनतो न ब्यन्तीकरोति न विगतन्तं करोति. आतापी पहितत्तो यथा तेसं अन्तोपि नावसिस्सति अन्तमसो भङ्गमत्तम्पि, एवं करोति, अयं पन तथा न करोतीति अत्थो. तथाभूतो पन न अनभावं गमेति अनु अनु अभावं न गमेति. न पजहति चे, न विनोदेति चेति इतिआदिना चे-सद्दं योजेत्वा अत्थो वेदितब्बो.

एवंभूतोति एवं कामवितक्कादीहि पापवितक्केहि समङ्गिभूतो. अनातापीति किलेसानं आतापयिकस्स वीरियस्स अभावेन अनातापी. पापुत्रासलक्खणस्स ओत्तप्पस्स अभावेन अनोत्तापी. सततं समितं सब्बकालं निरन्तरं. कुसीतो हीनवीरियोति कुसलेहि धम्मेहि परिहापयित्वा अकुसलपक्खे कुच्छितं सीदनतो कोसज्जसमन्नागमेन च कुसीतो, सम्मप्पधानवीरियाभावेन हीनवीरियो वीरियविरहितोति वुच्चति कथीयति. ठितस्साति गमनं उपच्छिन्दित्वा तिट्ठतो. सयनइरियापथस्स विसेसतो कोसज्जपक्खिकत्ता यथा तंसमङ्गिनो भावितत्ता सम्भवन्ति, तं दस्सेतुं ‘‘जागरस्सा’’ति वुत्तं.

सुक्कपक्खे तञ्चे भिक्खु नाधिवासेतीति आरद्धवीरियस्सपि विहरतो अनादिमति संसारे चिरकालभावितत्ता तथारूपपच्चयसमायोगे सतिसम्मोसेन वा कामवितक्कादि उप्पज्जति चे, तं भिक्खु अत्तनो चित्तं आरोपेत्वा न वासेति, अब्भन्तरे न वासेतीति अत्थो. अनधिवासेन्तो किं करोति? पजहति छड्डेति. किं कचवरं विय पिटकेनाति? न, अपिच खो तं विनोदेति नुदति नीहरति. किं बलिबद्दं विय पतोदेनाति? न, अथ खो ब्यन्तीकरोति विगतन्तं करोति, यथा तेसं अन्तोपि नावसिस्सति अन्तमसो भङ्गमत्तम्पि, तथा ते करोति. कथं पन ते तथा करोति? अनभावं गमेति अनु अनु अभावं गमेति, विक्खम्भनप्पहानेन यथा सुविक्खम्भिता होन्ति, तथा ने करोतीति वुत्तं होति.

एवंभूतोतिआदीसु एवं कामवितक्कादीनं अनधिवासेन सुविसुद्धासयो समानो ताय च आसयसम्पत्तिया तन्निमित्ताय च पयोगसम्पत्तिया परिसुद्धसीलो इन्द्रियेसु गुत्तद्वारो भोजने मत्तञ्ञू सतिसम्पजञ्ञेन समन्नागतो जागरियं अनुयुत्तो तदङ्गादिवसेन किलेसानं आतापनलक्खणेन वीरियेन समन्नागतत्ता आतापी. सब्बसो पापुत्रासेन समन्नागतत्ता ओत्तापी सततं रत्तिन्दिवं. समितं निरन्तरं समथविपस्सनानुयोगवसेन चतुब्बिधसम्मप्पधानसिद्धिया आरद्धवीरियो पहितत्तो. निब्बानं पति पेसितचित्तोति वुच्चति कथीयतीति अत्थो.

गाथासु गेहनिस्सितन्ति एत्थ गेहवासीहि अपरिच्चत्तत्ता गेहवासिसभावत्ता गेहधम्मत्ता वा गेहं वुच्चति वत्थुकामो. अथ वा गेहप्पटिबद्धभावतो, किलेसकामानं निवासट्ठानभावतो वा गेहाति वुच्चन्ति, तंवत्थुकत्ता कामवितक्कादि गेहनिस्सितं नाम. कुम्मग्गपटिपन्नोति यस्मा अरियमग्गस्स उप्पथभावतो अभिज्झादयो तदेकट्ठधम्मा च कुम्मग्गो, तस्मा कामवितक्कादिबहुलो कुम्मग्गपटिपन्नो. मोहनेय्येसु मुच्छितोति मोहसंवत्तनियेसु रूपादीसु मुच्छितो सम्मत्तो अज्झोपन्नो. सम्बोधिन्ति अरियमग्गञाणं. फुट्ठन्ति फुसितुं पत्तुं पापो सो तादिसो मिच्छासङ्कप्पगोचरो पुग्गलो अभब्बो, न कदाचि तं पापुणातीति अत्थो.

वितक्कं समयित्वानाति यथावुत्तं मिच्छावितक्कं पटिसङ्खानभावनाबलेन वूपसमेत्वा. वितक्कूपसमे रतोति नवन्नम्पि महावितक्कानं अच्चन्तूपसमभूते अरहत्ते, निब्बाने एव वा अज्झासयेन रतो अभिरतो. भब्बो सोति सो यथावुत्तो सम्मापटिपज्जमानो पुग्गलो पुब्बभागे समथविपस्सनाबलेन सब्बवितक्के यथारहं तदङ्गादिवसेन वूपसमेत्वा ठितो विपस्सनं उस्सुक्कापेत्वा मग्गपटिपाटिया अरहत्तमग्गञाणसङ्खातं निब्बानसङ्खातञ्च अनुत्तरं सम्बोधिं फुट्ठुं अधिगन्तुं भब्बो अरहा. एवमेत्थ पाळिवण्णना वेदितब्बा.

चरसुत्तवण्णना निट्ठिता.

२. सीलसुत्तवण्णना

१२. दुतिये सम्पन्नसीलाति एत्थ तिविधं सम्पन्नं परिपुण्णसमङ्गिमधुरवसेन. तत्थ –

‘‘सम्पन्नं सालिकेदारं, सुवा भुञ्जन्ति कोसिय;

पटिवेदेमि ते ब्रह्मे, न ने वारेतुमुस्सहे’’ति. (जा. १.१४.१) –

इदं परिपुण्णसम्पन्नं नाम. ‘‘इमिना पातिमोक्खसंवरेन उपेतो होति समुपेतो उपागतो समुपागतो उपपन्नो सम्पन्नो समन्नागतो’’ति (विभ. ५११) इदं समङ्गिसम्पन्नं नाम. ‘‘इमिस्सा, भन्ते, महापथविया हेट्ठिमतलं सम्पन्नं, सेय्यथापि खुद्दमधुं अनीलकं, एवमस्साद’’न्ति (पारा. १७) इदं मधुरसम्पन्नं नाम. इध परिपुण्णसम्पन्नवसेन अत्थं दस्सेन्तो ‘‘सम्पन्नसीलाति परिपुण्णसीला’’ति आह. समङ्गिसम्पन्नवसेनपि अत्थो युज्जतियेव, तस्मा सम्पन्नसीलाति परिपुण्णसीला हुत्वातिपि सीलसमङ्गिनो हुत्वातिपि एवमेत्थ अत्थो दट्ठब्बो. तत्थ सीलस्स अनवसेससमादानेन अखण्डादिभावप्पत्तिया परिपुण्णसीला, समादानतो पट्ठाय अविच्छिन्दनतो सीलसमङ्गिनो. समादानवतो हि अच्चन्तविरोधिधम्मानुप्पत्तिया सीलसमङ्गिता वेदितब्बा, चेतनादीनं पन सीलनलक्खणानं धम्मानं पवत्तिलक्खणेन वत्तब्बमेव नत्थि.

तत्थ ‘‘परिपुण्णसीला’’ति इमिना अत्थेन खेत्तदोसविगमेन खेत्तपारिपूरी विय सीलदोसविगमेन सीलपारिपूरी वुत्ता होति. यथा हि खेत्तं बीजखण्डं, वप्पखण्डं, उदकखण्डं, ऊसखण्डन्ति चतुदोससमन्नागतं अपरिपूरं होति. तत्थ बीजखण्डं नाम यत्थ अन्तरन्तरा बीजानि खण्डानि वा पूतीनि वा होन्ति, तानि यत्थ पतन्ति, तत्थ सस्सं न उट्ठेति, खेत्तं खण्डं होति, अपरिपूरं होतीति अत्थो. वप्पखण्डं नाम यत्थ अकुसलो बीजानि वपन्तो अन्तरन्तरा निपातेति. एवञ्हि सब्बत्थ सस्सं न उट्ठेति, खेत्तं खण्डं होति. उदकखण्डं नाम यत्थ कत्थचि उदकं अतिबहुं वा होति, न वा होति. तत्रापि हि सस्सानि न उट्ठेन्ति, खेत्तं खण्डं होति. ऊसखण्डं नाम यत्थ कस्सको किस्मिञ्चि पदेसे नङ्गलेन भूमिं चत्तारो पञ्च वारे कसन्तो अतिगम्भीरं करोति, ततो ऊसं उप्पज्जति. तत्रापि हि सस्सं न उट्ठेति, खेत्तं खण्डं होति, तादिसञ्च खेत्तं न महप्फलं होति न महानिसंसं. तत्रापि बहुम्पि वपित्वा अप्पं लभति. इमेसं पन चतुन्नं दोसानं विगमा खेत्तं परिपुण्णं होति, तादिसञ्च खेत्तं महप्फलं होति महानिसंसं. एवमेव खण्डं, छिद्दं, सबलं, कम्मासन्ति चतुदोससमन्नागतं सीलं अपरिपूरं होति, तादिसञ्च सीलं न महप्फलं होति न महानिसंसं. इमेसं पन चतुन्नं दोसानं विगमा सीलं परिपुण्णं होति, तादिसञ्च सीलं महप्फलं होति महानिसंसं.

‘‘सीलसमङ्गिनो’’ति इमिना पनत्थेन सीलेन समङ्गिभूता समोधानगता समन्नागता हुत्वा विहरथाति इदमेव वुत्तं होति. तत्थ द्वीहि कारणेहि सम्पन्नसीलता होति सीलविपत्तिया आदीनवदस्सनेन, सीलसम्पत्तिया च आनिसंसदस्सनेन. तदुभयम्पि विसुद्धिमग्गे (विसुद्धि. १.१४) वित्थारितं. तत्थ ‘‘सम्पन्नसीलाति एत्तावता च किर भगवा चतुपारिसुद्धिसीलं उद्दिसित्वा ‘पातिमोक्खसंवरसंवुता’ति इमिना तत्थ जेट्ठकसीलं वित्थारेत्वा दस्सेती’’ति दिवाविहारवासी सुमत्थेरो आह. अन्तेवासिको पनस्स तेपिटकचूळनागत्थेरो आह – ‘‘उभयत्थापि पातिमोक्खसंवरो भगवता वुत्तो, पातिमोक्खसंवरोयेव हि सीलं, इतरानि पन तीणि सीलन्ति वुत्तट्ठानं नाम अत्थी’’ति वत्वा तं अननुजानन्तो आह – ‘‘इन्द्रियसंवरो नाम छद्वाररक्खामत्तकमेव, आजीवपारिसुद्धि धम्मेन समेन पच्चयुप्पत्तिमत्तकं, पच्चयनिस्सितं पटिलद्धपच्चये इदमत्थन्ति पच्चवेक्खित्वा परिभुञ्जनमत्तकं. निप्परियायेन पातिमोक्खसंवरोव सीलं. यस्स सो भिन्नो, अयं छिन्नसीसो विय पुरिसो हत्थपादे, सेसानि रक्खिस्सतीति न वत्तब्बो. यस्स पन सो अरोगो, अयं अच्छिन्नसीसो विय पुरिसो जीवितं, सेसानि पुन पाकतिकानि कत्वा रक्खितुं सक्कोति. तस्मा ‘सम्पन्नसीला’ति इमिना पातिमोक्खसंवरं उद्दिसित्वा ‘सम्पन्नपातिमोक्खा’ति तस्सेव वेवचनं वत्वा तं वित्थारेत्वा दस्सेन्तो ‘पातिमोक्खसंवरसंवुता’तिआदिमाहा’’ति.

पातिमोक्खसंवरसीलेन संवुताति यो नं पाति रक्खति, तं मोक्खेति मोचेति आपायिकादीहि दुक्खेहीति पातिमोक्खन्ति लद्धनामेन सिक्खापदसीलेन पिहितकायवचीद्वारा. एवंभूता च तेन उपेता समन्नागता नाम होन्तीति आह ‘‘उपेता हुत्वा’’ति. आचारेन च गोचरेन च सम्पन्नाति कायिकवाचसिकअवीतिक्कमसङ्खातेन आचारेन, न-वेसियगोचरतादिसङ्खातेन गोचरेन च सम्पन्ना, सम्पन्नआचारगोचराति अत्थो. अणुप्पमाणेसूति अतिपरित्तकेसु अनापत्तिगमनीयेसु. दुक्कटदुब्भासितमत्तेसूति अपरे. दोसेसूति गारय्हेसु अकुसलधम्मेसु. भयतो दस्सनसीलाति परमाणुमत्तम्पि वज्जं सिनेरुप्पमाणं विय कत्वा भायनसीला. सब्बसिक्खाकोट्ठासेसूति मूलपञ्ञत्तिअनुपञ्ञत्तिसब्बत्थपञ्ञत्तिपदेसपञ्ञत्तिआदिभेदेसु. तं तं समादातब्बं समादायाति यं किञ्चि सिक्खाकोट्ठासेसु मूलपञ्ञत्तिआदिभेदेसु सिक्खितब्बं पटिपज्जितब्बं पूरितब्बं कायिकं वाचसिकं वा सीलं, तं सब्बं सम्मा आदाय, सम्मदेव सक्कच्चं सब्बसो च आदियित्वाति अत्थो.

उदयं पस्सन्तो पञ्चवीसति लक्खणानि पस्सतीति ‘‘अविज्जासमुदया रूपसमुदयोति पच्चयसमुदयट्ठेन रूपक्खन्धस्स उदयं पस्सति. तण्हासमुदया…पे… कम्मसमुदया…पे… आहारसमुदया रूपसमुदयोति पच्चयसमुदयट्ठेन रूपक्खन्धस्स उदयं पस्सति. निब्बत्तिलक्खणं पस्सन्तोपि रूपक्खन्धस्स उदयं पस्सति. रूपक्खन्धस्स उदयं पस्सन्तो इमानि पञ्च लक्खणानि पस्सति. तथा अविज्जासमुदया वेदनासमुदयोति पच्चयसमुदयट्ठेन वेदनाक्खन्धस्स उदयं पस्सति. तण्हासमुदया…पे… कम्मसमुदया…पे… फस्ससमुदया वेदनासमुदयोति पच्चयसमुदयट्ठेन वेदनाक्खन्धस्स उदयं पस्सति. निब्बत्तिलक्खणं पस्सन्तोपि वेदनाक्खन्धस्स उदयं पस्सति. वेदनाक्खन्धस्स उदयं पस्सन्तो इमानि पञ्च लक्खणानि पस्सती’’तिआदिना नयेन एकेकस्मिं खन्धे पञ्च पञ्च कत्वा वुत्तानि पञ्चवीसति उदयलक्खणानि पस्सति.

वयं पस्सन्तो पञ्चवीसति लक्खणानि पस्सतीति ‘‘अविज्जानिरोधा रूपनिरोधोति पच्चयनिरोधट्ठेन रूपक्खन्धस्स वयं पस्सति. तण्हानिरोधा…पे… कम्मनिरोधा…पे… आहारनिरोधा रूपनिरोधोति पच्चयनिरोधट्ठेन रूपक्खन्धस्स वयं पस्सति. विपरिणामलक्खणं पस्सन्तोपि रूपक्खन्धस्स वयं पस्सति. रूपक्खन्धस्स वयं पस्सन्तो इमानि पञ्च लक्खणानि पस्सति. अविज्जानिरोधा…पे… तण्हानिरोधा…पे… फस्सनिरोधा वेदनानिरोधोति पच्चयनिरोधट्ठेन वेदनाक्खन्धस्स वयं पस्सति. विपरिणामलक्खणं पस्सन्तोपि वेदनाक्खन्धस्स वयं पस्सती. वेदनाक्खन्धस्स वयं पस्सन्तो इमानि पञ्च लक्खणानि पस्सति’’तिआदिना नयेन एकेकस्मिं खन्धे पञ्च पञ्च कत्वा वुत्तानि पञ्चवीसति वयलक्खणानि पस्सति. पेसितत्तोति निब्बानं पति पेसितचित्तो. कथयन्तीति तथाविधं भिक्खुं बुद्धादयो अरिया आचिक्खन्ति.

यतं चरेति वायममानो चरेय्य, चङ्कमनादिवसेन गमनं कप्पेन्तोपि ‘‘अनुप्पन्नानं पापकानं अकुसलानं धम्मानं अनुप्पादाय छन्दं जनेति वायमती’’तिआदिना (विभ. ४३२) नयेन वुत्तप्पधानवीरियं करोन्तो घटेन्तो वायमन्तो यथा अकुसलधम्मा पहीयन्ति, कुसलधम्मा भावनापारिपूरिं गच्छन्ति, एवं गमनं कप्पेय्याति अत्थो. एस नयो सेसेसुपि. यतमेनं पसारयेति एतं पसारेतब्बं हत्थपादादिं यतं यतमानो यथावुत्तवीरियसमङ्गी हुत्वा पसारेय्य, सब्बत्थ पधानं न जहेय्याति अधिप्पायो.

इदानि यथा पटिपज्जन्तो यतं यतन्तो नाम होति, तं पटिपदं दस्सेतुं ‘‘उद्ध’’न्तिआदि वुत्तं. तत्थ उद्धन्ति उपरि. तिरियन्ति परितो, पुरत्थिमदिसादिवसेन समन्ततो दिसाभागेसूति अत्थो. अपाचीनन्ति हेट्ठा. यावता जगतो गतीति यत्तका सत्तसङ्खारभेदस्स लोकस्स पवत्ति, तत्थ सब्बत्थाति अत्थो. एत्तावता अनवसेसता सम्मसनञाणस्स विसयं सङ्गहेत्वा दस्सेति. समवेक्खिताति समा हेतुना ञायेन अवेक्खिता, अनिच्चादिवसेन विपस्सिताति वुत्तं होति. धम्मानन्ति सत्तसुञ्ञानं. खन्धानन्ति रूपादीनं पञ्चन्नं खन्धानं. उदयब्बयन्ति उदयञ्च वयञ्च. इदं वुत्तं होति – उपरि तिरियं अधोति तिधा सङ्गहिते सब्बस्मिं लोके अतीतादिभेदभिन्नानं पञ्चुपादानक्खन्धसङ्खातानं सब्बेसं रूपारूपधम्मानं अनिच्चादिसम्मसनाधिगतेन उदयब्बयञाणेन पञ्चवीसतिया आकारेहि उदयं, पञ्चवीसतिया आकारेहि वयं समवेक्खिता समनुपस्सिता भवेय्याति.

चेतोसमथसामीचिन्ति चित्तसंकिलेसानं अच्चन्तवूपसमनतो चेतोसमथसङ्खातस्स अरियमग्गस्स अनुच्छविकं पटिपदाञाणदस्सनविसुद्धिं. सिक्खमानन्ति पटिपज्जमानं भावेन्तं ञाणपरम्परा निब्बत्तेन्तं. सदाति सब्बकालं रत्तिञ्चेव दिवा च. सतन्ति चतुसम्पजञ्ञसमन्नागताय सतिया सतोकारी. एवम्पेत्थ गाथावण्णना दट्ठब्बा. सेसमेत्थ सुविञ्ञेय्यमेव.

सीलसुत्तवण्णना निट्ठिता.

३. पधानसुत्तवण्णना

१३. ततिये उत्तमवीरियानीति सेट्ठवीरियानि विसिट्ठस्स अत्थस्स साधनतो. मारो धिय्यति एत्थाति मारधेय्यं, किलेसमारस्स पवत्तिट्ठानभूतं, तं तेभूमकवट्टन्ति आह ‘‘तेभूमकवट्टसङ्खातं मारधेय्य’’न्ति. जातिमरणतो जातं भयं जातिमरणभयं, जातिमरणमेव वा भयहेतुतो भयन्ति जातिमरणभयं. तेनाह ‘‘जातिञ्च मरणञ्च…पे… भयस्सा’’ति सेसं उत्तानमेव.

पधानसुत्तवण्णना निट्ठिता.

४. संवरसुत्तवण्णना

१४. चतुत्थे संवरादीनं साधनवसेन पदहति एतेहीति पधानानि. संवरन्तस्स उप्पन्नवीरियन्ति यथा अभिज्झादयो न उप्पज्जन्ति, एवं सतिया उपट्ठाने चक्खादीनं पिदहने अनलसस्स उप्पन्नवीरियं. पजहन्तस्साति विनोदेन्तस्स. उप्पन्नवीरियन्ति तस्सेव पहानस्स साधनवसेन पवत्तवीरियं. भावेन्तस्स उप्पन्नवीरियन्ति एत्थापि एसेव नयो. समाधिनिमित्तन्ति समाधि एव. पुरिमुप्पन्नसमाधि हि परतो उप्पज्जनकसमाधिस्स कारणं होतीति ‘‘समाधिनिमित्त’’न्ति वुत्तं.

उपधिविवेकत्ताति खन्धूपधिआदिउपधीहि विवित्तत्ता विनिस्सटत्ता. तं आगम्माति तं निब्बानं मग्गेन अधिगमहेतु. रागादयो विरज्जन्ति एत्थ, एतेनाति विरागो. एवं निरोधोपि दट्ठब्बो. यस्मा इध बोज्झङ्गमिस्सकवसेन इच्छिता, तस्मा ‘‘आरम्मणवसेन वा अधिगन्तब्बवसेन वा’’ति वुत्तं. तत्थ अधिगन्तब्बवसेनाति तन्निन्नतावसेन. वोस्सग्गपरिणामिन्ति वोस्सग्गवसेन परिणामितं परिच्चजनवसेन चेव पक्खन्दनवसेन च परिणामनसीलं. तेनाह ‘‘द्वे वोस्सग्गा’’तिआदि. खन्धानं परिच्चजनं नाम तप्पटिबद्धकिलेसप्पहानवसेनाति येनाकारेन विपस्सना किलेसे पजहति, तेनेवाकारेन तन्निमित्तक्खन्धे च पजहतीति वत्तब्बतं अरहतीति आह ‘‘विपस्सना…पे… परिच्चजती’’ति. यस्मा विपस्सना वुट्ठानगामिनिभावं पापुणन्ती निन्नपोणपब्भारभावेन एकंसतो निब्बानं पक्खन्दतीति वत्तब्बतं लभति, मग्गो च समुच्छेदवसेन किलेसे खन्धे च रागं परिच्चजति, तस्मा यथाक्कमं विपस्सनामग्गानं वसेन पक्खन्दनपरिच्चागवोस्सग्गा वेदितब्बा. वोसग्गत्थायाति परिच्चागवोस्सग्गत्थाय चेव पक्खन्दनवोस्सग्गत्थाय च. परिणमतीति परिच्चजति. तं पन परिणामनं वुट्ठानगामिनिभावप्पत्तिया चेव अरियमग्गभावप्पत्तिया च इच्छितन्ति आह ‘‘विपस्सनाभावञ्च मग्गभावञ्च पापुणाती’’ति. सेसपदेसूति ‘‘धम्मविचयसम्बोज्झङ्गं भावेती’’तिआदीसु सेससम्बोज्झङ्गकोट्ठासेसु.

भद्दकन्ति अभद्दकानं नीवरणादिपापधम्मानं विक्खम्भनेन रागविगमनेन एकन्तहितत्ता दुल्लभत्ता च भद्दकं सुन्दरं. न हि अञ्ञं समाधिनिमित्तं एवं दुल्लभं रागस्स उजुविपच्चनीकभूतं अत्थि. अनुरक्खतीति एत्थ अनुरक्खना नाम अधिगतसमाधितो यथा परिहानि न होति, एवं पटिपत्तिसासन-तप्पटिपक्खविगमनेनाति आह ‘‘समाधी’’तिआदि. अट्ठिकसञ्ञादिकाति अट्ठिकज्झानादिका. सञ्ञासीसेन हि झानं वदति. सेसमेत्थ उत्तानमेव.

संवरसुत्तवण्णना निट्ठिता.

५. पञ्ञत्तिसुत्तवण्णना

१५. पञ्चमे अत्तभावो एतेसं अत्थीति अत्तभाविनो, तेसं अत्तभावीनं. तेनाह ‘‘अत्तभाववन्तान’’न्ति. याव छत्तिंसाय इन्दानं आयुप्पमाणं, ताव पणीते कामे परिभुञ्जीति मन्धातुराजा किर एकदिवसं अत्तनो परिणायकरतनं पुच्छि – ‘‘अत्थि नु खो मनुस्सलोकतो रमणीयतरं ठान’’न्ति. कस्मा देव एवं भणसि, किं न पस्ससि चन्दिमसूरियानं आनुभावं, ननु एतेसं ठानं इतो रमणीयतरन्ति? राजा चक्करतनं पुरक्खत्वा तत्थ अगमासि.

चत्तारो महाराजानो ‘‘मन्धातुमहाराजा आगतो’’ति सुत्वा ‘‘तावमहिद्धिको महाराजा न सक्का युद्धेन पटिबाहितु’’न्ति सकरज्जं निय्यातेसुं. सो तं गहेत्वा पुन पुच्छि – ‘‘अत्थि नु खो इतो रमणीयतरं ठान’’न्ति. अथस्स तावतिंसभवनं कथयिंसु. ‘‘तावतिंसभवनं, देव, रमणीयं, तत्थ सक्कस्स देवरञ्ञो इमे चत्तारो महाराजानो पारिचारिका दोवारिकभूमियं तिट्ठन्ति. सक्को देवराजा महिद्धिको महानुभावो. तस्सिमानि उपभोगट्ठानानि – योजनसहस्सुब्बेधो वेजयन्तपासादो, पञ्चयोजनसतुब्बेधा सुधम्मदेवसभा, दियड्ढयोजनसतिको वेजयन्तरथो, तथा एरावणो हत्थी, दिब्बरुक्खसहस्सप्पटिमण्डितं नन्दनवनं, चित्तलतावनं, फारुसकवनं, योजनसतुब्बेधो पारिच्छत्तको कोविळारो, तस्स हेट्ठा सट्ठियोजनायामा पञ्ञासयोजनवित्थारा पञ्चदसयोजनुब्बेधा जयसुमनपुप्फवण्णा पण्डुकम्बलसिला, यस्सा मुदुताय सक्कस्स निसीदतो उपड्ढकायो अनुप्पविसती’’ति.

तं सुत्वा राजा तत्थ गन्तुकामो चक्करतनं अब्भुक्किरि. तं आकासे उट्ठहि सद्धिं चतुरङ्गिनिया सेनाय. अथ द्विन्नं देवलोकानं वेमज्झतो चक्करतनं ओतरित्वा पथविया आसन्ने ठाने अट्ठासि सद्धिं परिणायकरतनप्पमुखाय चतुरङ्गिनिया सेनाय. राजा एककोव अत्तनो आनुभावेन तावतिंसभवनं अगमासि. सक्को ‘‘मन्धाता आगतो’’ति सुत्वा तस्स पच्चुग्गमनं कत्वा ‘‘स्वागतं, महाराज, सकं, ते महाराज, अनुसास महाराजा’’ति वत्वा सद्धिं नाटकेहि रज्जं द्वे भागे कत्वा एकं भागमदासि. रञ्ञो तावतिंसभवने पतिट्ठितमत्तस्सेव मनुस्सगन्धसरीरनिस्सन्दादिमनुस्सभावो विगच्छि, देवलोके पवत्तिविपाकदायिनो अपरपरियायवेदनीयस्स कम्मस्स कतोकासत्ता सब्बदा सोळसवस्सुद्देसिकतामालामिलायनादिदेवभावो पातुरहोसि. तस्स सक्केन सद्धिं पण्डुकम्बलसिलाय निसिन्नस्स अक्खिनिमिसनमत्तेन नानत्तं पञ्ञायति. तं असल्लक्खेन्ता देवा सक्कस्स च तस्स च नानत्ते मुय्हन्ति. सो तत्थ दिब्बसम्पत्तिं अनुभवमानो तदा मनुस्सानं असङ्ख्येय्यायुकताय याव छत्तिंस सक्का उपपज्जित्वा चुता, ताव सक्करज्जं कारेत्वा ‘‘किं मे इमिना उपड्ढरज्जेना’’ति अतित्तो कामेहि ततो चवित्वा अत्तनो उय्याने पतितो मनुस्सलोके उतुकक्खळताय वातातपेन फुसितगत्तो कालमकासि. तेन वुत्तं ‘‘देवलोके पन याव छत्तिंसाय इन्दानं आयुप्पमाणं, ताव पणीते कामे परिभुञ्जी’’ति.

पञ्ञत्तिसुत्तवण्णना निट्ठिता.

६. सोखुम्मसुत्तवण्णना

१६. छट्ठे सुखुमलक्खणप्पटिविज्झनकानीति अनिच्चादिसुखुमलक्खणानं पटिविज्झनकानि. सुखुमलक्खणपरिग्गाहकञाणेनाति सुखुमलक्खणपरिग्गाहकेन ञाणेन. परतो जानित्वाति अवसवत्तनेन अञ्ञतो जानित्वा. सङ्खारा हि ‘‘मा भिज्जिंसू’’ति इच्छितापि भिज्जन्तेव, तस्मा ते अवसवत्तिताय परे नाम. सा च नेसं परता अनिच्चदस्सने पाकटा होतीति वुत्तं ‘‘इमिना हि पदेन अनिच्चानुपस्सना कथिता’’ति. सेसं उत्तानमेव.

सोखुम्मसुत्तवण्णना निट्ठिता.

७-१०. पठमअगतिसुत्तादिवण्णना

१७-२०. सत्तमे छन्दागतिन्ति एत्थ सन्धिवसेन सरलोपोति दस्सेन्तो आह ‘‘छन्देन अगति’’न्ति. छन्दाति हेतुम्हि निस्सक्कवचनन्ति आह ‘‘छन्देना’’ति, पेमेनाति अत्थो. छन्दसद्दो हेत्थ तण्हापरियायो, अकुसलच्छन्दपरियायो वा. सेसेसूति ‘‘दोसागतिं गच्छती’’तिआदीसु.

एत्थ च यो ‘‘अयं मे मित्तोति वा, सन्दिट्ठोति वा, ञातकोति वा, लञ्चं वा पन मे देती’’ति छन्दवसेन अस्सामिकं सामिकं करोति, अयं छन्देन अकत्तब्बं करोति नाम. यो ‘‘अयं मे वेरी’’ति चिरकालानुबद्धवेरवसेन वा, तङ्खणुप्पन्नकोधवसेन वा सामिकं अस्सामिकं करोति, अयं दोसेन अकत्तब्बं करोति नाम. यो पन मन्दत्ता मोमूहत्ता यं वा तं वा अयुत्तं अकारणं वत्वा अस्सामिकं सामिकं करोति, अयं मोहेन अकत्तब्बं करोति नाम. यो पन ‘‘अयं राजवल्लभोति वा विसमे चोरादिके विसमानि वा कायदुच्चरितादीनि समादाय वत्तनेन विसमनिस्सितो वा, अनत्थम्पि मे करेय्या’’ति भीतो अस्सामिकं सामिकं करोति, अयं भयेन अकत्तब्बं करोति नाम.

यो पन किञ्चि भाजेन्तो ‘‘अयं मे सन्दिट्ठो वा सम्भत्तो वा’’ति पेमवसेन अतिरेकं देति, ‘‘अयं मे वेरी’’ति दोसवसेन ऊनकं देति, यो मुय्हन्तो दिन्नादिन्नं अजानमानो कस्सचि ऊनं, कस्सचि अधिकं देति, ‘‘अयं इमस्मिं अदीयमाने मय्हं अनत्थम्पि करेय्या’’ति सीतो कस्सचि अतिरेकं देति, सो चतुब्बिधोपि यथानुक्कमेन छन्दागतिआदीनि गच्छन्तो अकत्तब्बं करोति नाम.

निहीयति तस्स यसोति तस्स अगतिगामिनो कित्तियसोपि परिवारयसोपि निहीयति परिहायति. यस्सति तेन कित्तीयतीति हि यसो, कित्ति थुतिघोसो. यस्सति तेन पुरेचरानुचरभावेन परिवारयतीति यसो, परिवारो. अट्ठमनवमदसमानि उत्तानत्थानेव.

चरवग्गो दुतियो.

३. उरुवेलवग्गो

१. पठमउरुवेलसुत्तवण्णना

२१. ततियस्स पठमे महावेला विय महावेला, विपुलवालिकपुञ्जताय महन्तो वेलातटो वियाति अत्थो. तेनाह ‘‘महावालिकरासीति अत्थो’’ति. उरु, मरु, सिकता, वालुका, वण्णु, वालिकाति इमे सद्दा समानत्था, ब्यञ्जनमेव नानं. तेनाह ‘‘उरूति वालिका वुच्चती’’ति.

नज्जाति नदति सद्दायतीति नदी, तस्सा नज्जा, नदिया निन्नगायाति अत्थो. नेरञ्जरायाति ‘‘नेलञ्जलाया’’ति वत्तब्बे ल-कारस्स र-कारं कत्वा ‘‘नेरञ्जराया’’ति वुत्तं, कद्दमसेवालपणकादिदोसरहितसलिलायाति अत्थो. केचि ‘‘नीलं-जलायाति वत्तब्बे नेरञ्जराया’’ति वदन्ति. नाममेव वा एतं तस्सा नदियाति वेदितब्बं. तस्सा नदिया तीरे यत्थ भगवा विहासि, तं दस्सेतुं ‘‘अजपालनिग्रोधे’’ति वुत्तं. कस्मा पनायं अजपालनिग्रोधो नाम जातोति आह ‘‘तस्सा’’तिआदि. केचि पन ‘‘यस्मा तत्थ वेदे सज्झायितुं असमत्था महल्लकब्राह्मणा पाकारपरिक्खेपयुत्तानि निवेसनानि कत्वा सब्बे वसिंसु, तस्मास्स अजपालनिग्रोधोति नामं जात’’न्ति वदन्ति. तत्रायं वचनत्थो – न जपन्तीति अजपा, मन्तानं अनज्झायकाति अत्थो. अजपालन्ति आदियन्ति निवासं एत्थाति अजपालोति. अपरे पन वदन्ति ‘‘यस्मा मज्झन्हिकसमये अन्तोपविट्ठे अजे अत्तनो छायाय पालेति रक्खति, तस्मा ‘अजपालो’तिस्स नामं रुळ्ह’’न्ति. सब्बत्थापि नाममेतं तस्स रुक्खस्स.

पठमाभिसम्बुद्धोति पठमं अभिसम्बुद्धो, अनुनासिकलोपेनायं निद्देसो. तेनेवाह ‘‘सम्बुद्धो हुत्वा पठममेवा’’ति. पठमन्ति च भावनपुंसकनिद्देसो, तस्मा अभिसम्बुद्धो हुत्वा पठमं अजपालनिग्रोधे विहरामीति एवमेत्थ सम्बन्धो वेदितब्बो. अयं वितक्कोति अयं ‘‘किन्नु ख्वाहं…पे… विहरेय्य’’न्ति एवं पवत्तवितक्को. हत्थी च वानरो च तित्तिरो च हत्थिवानरतित्तिरा.

ये वुद्धमपचायन्तीति जातिवुद्धो, वयोवुद्धो, गुणवुद्धोति तयो वुद्धा. तेसु जातिसम्पन्नो जातिवुद्धो नाम, वये ठितो वयोवुद्धो नाम, गुणसम्पन्नो गुणवुद्धो नाम. तेसु गुणसम्पन्नो वयोवुद्धो इमस्मिं ठाने वुद्धोति अधिप्पेतो. अपचायन्तीति जेट्ठापचायिकाकम्मेन पूजेन्ति. धम्मस्स कोविदाति जेट्ठापचायनधम्मस्स कोविदा कुसला. दिट्ठेव धम्मेति इमस्मिंयेव अत्तभावे. पासंसाति पसंसारहा. सम्पराये च सुग्गतीति सम्परेतब्बे इमं लोकं हित्वा गन्तब्बे परलोकेपि तेसं सुगतियेव. अयं पनेत्थ पिण्डत्थो – खत्तिया वा होन्तु ब्राह्मणा वा वेस्सा वा सुद्दा वा गहट्ठा वा पब्बजिता वा तिरच्छानगता वा, ये केचि सत्ता जेट्ठापचितिकम्मेन सीलादिगुणसम्पन्नानं वयोवुद्धानं अपचितिं करोन्ति, ते इमस्मिञ्च अत्तभावे जेट्ठापचितिकारकाति पसंसं वण्णनं थोमनं लभन्ति, कायस्स च भेदा सग्गे निब्बत्तन्तीति.

अञ्ञस्मिन्ति परस्मिं. अत्ता न होतीति अञ्ञो, परो. सो पनेत्थ न यो कोचि अधिप्पेतो, अथ खो गरुट्ठानियो. तेनाह ‘‘कञ्चि गरुट्ठाने अट्ठपेत्वा’’ति. पतिस्सति गरुनो आणं सम्पटिच्छतीति पतिस्सो, न पतिस्सो अप्पतिस्सो, पतिस्सयरहितो, गरुपस्सयरहितोति अत्थो.

सदेवकेति अवयवेन विग्गहो समुदायो समासत्थो. सदेवकग्गहणेन पञ्चकामावचरदेवग्गहणं पारिसेसञायेन इतरेसं पदन्तरेहि सङ्गहितत्ता. समारकग्गहणेन छट्ठकामावचरदेवग्गहणं पच्चासत्तिञायेन. तत्थ हि मारो जातो तन्निवासी च होति. सब्रह्मकवचनेन ब्रह्मकायिकादिब्रह्मग्गहणं पच्चासत्तिञायेनेव. सस्समणब्राह्मणिया पजायाति सासनस्स पच्चत्थिकसमणब्राह्मणग्गहणं. निदस्सनमत्तञ्चेतं अपच्चत्थिकानं असमिताबाहितपापानञ्च समणब्राह्मणानं तेनेव वचनेन गहितत्ता. कामं ‘‘सदेवके’’तिआदिविसेसनानं वसेन सत्तविसयो लोकसद्दोति विञ्ञायति तुल्ययोगविसयत्ता तेसं, ‘‘सलोमको सपक्खको’’तिआदीसु पन अतुल्ययोगे अयं समासो लब्भतीति ब्यभिचारदस्सनतो पजागहणन्ति पजावचनेन सत्तलोकग्गहणं.

देवभावसामञ्ञेन मारब्रह्मेसु गहितेसुपि इतरेहि तेसं लब्भमानविसेसदस्सनत्थं विसुं गहणन्ति दस्सेन्तो ‘‘मारो नामा’’तिआदिमाह. मारो ब्रह्मानम्पि विचक्खुकम्माय पहोतीति आह ‘‘सब्बेस’’न्ति. उपरीति उपरिभागे. ब्रह्माति दससहस्सिब्रह्मानं सन्धायाह. तथा चाह ‘‘दसहि अङ्गुलीही’’तिआदि. इध दीघनिकायादयो विय बाहिरकानम्पि गन्थनिकायो लब्भतीति आह ‘‘एकनिकायादिवसेना’’ति. वत्थुविज्जादीति आदि-सद्देन विज्जाट्ठानानि सङ्गय्हन्ति. यथासकं कम्मकिलेसेहि पजातत्ता निब्बत्तत्ता पजा, सत्तनिकायो, तस्सा पजाय. सदेवमनुस्सायाति वा इमिना सम्मुतिदेवग्गहणं तदवसिट्ठमनुस्सलोकग्गहणञ्च दट्ठब्बं.

एवं भागसो लोकं गहेत्वा योजनं दस्सेत्वा इदानि अभागसो लोकं गहेत्वा योजनं दस्सेतुं ‘‘अपिचेत्था’’तिआदि वुत्तं. लोकवसेन वुत्तानि ‘‘लोकीयन्ति एत्थ कम्मं कम्मफलानी’’ति कत्वा. पजावसेन ‘‘हेतुपच्चयेहि पजाता’’ति कत्वा. सीलसम्पन्नतरन्ति एत्थ परिपुण्णसम्पन्नता अधिप्पेता ‘‘सम्पन्नं सालिकेदार’’न्तिआदीसु (जा. १.१४.१) विय. तेनाह ‘‘अधिकतरन्ति अत्थो’’ति. परिपुण्णञ्हि अधिकतरन्ति वत्तुं अरहति. कारणन्ति युत्तिं. अत्थन्ति अविपरीतत्थं. वड्ढिन्ति अतिवड्ढिनिमित्तं.

इमिना वचनेनाति इमस्मिं सुत्ते अनन्तरं वुत्तवचनेन. न केवलं इमिनाव, सुत्तन्तरम्पि आनेत्वा पटिबाहितब्बोति दस्सेन्तो ‘‘न मे आचरियो अत्थी’’तिआदिमाह. तत्थ न मे आचरियो अत्थीति लोकुत्तरधम्मे मय्हं आचरियो नाम नत्थि. किञ्चापि लोकियधम्मानम्पि यादिसो लोकनाथस्स अधिगमो, न तादिसो अधिगमो परूपदेसो अत्थि. लोकुत्तरधम्मे पनस्स लेसोपि नत्थि. नत्थि मे पटिपुग्गलोति मय्हं सीलादीहि गुणेहि पटिनिधिभूतो पुग्गलो नाम नत्थि. सरन्ति करणे एतं पच्चत्तवचनन्ति आह ‘‘सरन्तेना’’ति, सरन्ति वा सरणहेतु चाति अत्थो.

यतोति भुम्मत्थे तोसद्दोति आह ‘‘यस्मिं काले’’ति. रत्तियो जानन्तीति रत्तञ्ञू, अत्तनो पब्बजितदिवसतो पट्ठाय बहू रत्तियो जानन्ति, चिरपब्बजिताति वुत्तं होति. रत्तञ्ञूनं महन्तभावो रत्तञ्ञुमहन्तं. भावप्पधानो एस निद्देसो. ‘‘रत्तञ्ञुमहत्त’’न्ति वा पाठो. एस नयो सेसेसुपि. थेरनवमज्झिमानं वसेन विपुलभावो वेपुल्लमहन्तं. सिक्खत्तयसङ्गहितस्स सासनब्रह्मचरियस्स झानाभिञ्ञादिवसेन विपुलभावो ब्रह्मचरियमहन्तं. विसिट्ठस्स पच्चयलाभस्स विपुलभावो लाभग्गमहन्तं. चतुब्बिधेन महन्तेनाति चतुब्बिधेन महन्तभावेन. महापजापतिया दुस्सयुगदानकालेति भगवतो सङ्घे गारवस्स पाकटकालदस्सनमत्तं. न हि भगवा ततो पुब्बे सङ्घे गारवरहितो विहासि.

पठमउरुवेलसुत्तवण्णना निट्ठिता.

२.दुतियउरुवेलसुत्तवण्णना

२२. दुतिये हुहुङ्कजातिकेनाति सो किर दिट्ठमङ्गलिको मानवसेन कोधवसेन च ‘‘हुहु’’न्ति करोन्तो विचरति, तस्मा हुहुङ्कजातिकोति वुच्चति. ‘‘हुहुक्कजातिको’’तिपि पठन्ति, तेन सद्धिं आगताति अत्थो. जराजिण्णाति जराय खण्डदन्तपलितकेसादिभावं आपादिता. वयोवुद्धाति अङ्गपच्चङ्गानं वुद्धिमरियादप्पत्ता. जातिमहल्लकाति उपपत्तिया महल्लकभावेन समन्नागता. महत्तं लन्ति गण्हन्तीति महल्लका, जातिया महल्लका, न विभवादिनाति जातिमहल्लका. वयोअनुप्पत्ताति पच्छिमवयं सम्पत्ता, पच्छिमवयो नाम वस्ससतस्स पच्छिमो ततियो भागो. जिण्णाति वा पोराणा, चिरकालप्पवत्तकुलन्वयाति वुत्तं होति. वुद्धाति सीलाचारादिगुणवुद्धियुत्ता. महल्लकाति विभवमहन्तताय समन्नागता. महद्धनाति महाभोगा. अद्धगताति मग्गप्पटिपन्ना ब्राह्मणानं वतचरियादिमरियादं अवीतिक्कम्म चरमाना. वयोअनुप्पत्ताति जातिवुद्धभावं अन्तिमवयं अनुप्पत्ता. सुतं नेतन्ति एत्थ सुतं नो एतन्ति पदच्छेदो. नोति च करणत्थे सामिवचनं. तेनाह ‘‘अम्हेहि सुत’’न्ति.

अकालेति अयुत्तकाले. असभावं वदतीति यं नत्थि, तं वदति. अनत्थं वदतीति अकारणनिस्सितं वदति. अकारणनिस्सितन्ति च निप्फलन्ति अत्थो. फलञ्हि कारणनिस्सितं. अकारणनिस्सितता च तदविनाभावतो अकारणे निस्सितं, निप्फलं सम्फन्ति वुत्तं होति. अविनयं वदतीति न संवरविनयप्पटिसंयुत्तं वदति, अत्तनो सुणन्तस्स च न संवरविनयावहं वदतीति वुत्तं होति. न हदये निधेतब्बयुत्तकन्ति अहितसंहितत्ता चित्तं अनुप्पवेसेत्वा निधेतुं अयुत्तं. कथेतुं अयुत्तकालेनाति धम्मं कथेन्तेन यो अत्थो यस्मिं काले वत्तब्बो, ततो पुब्बे पच्छा च तस्स अकालो, तस्मिं अयुत्तकाले वत्ता. अपदेसरहितन्ति सुत्तापदेसरहितं. सापदेसं सकारणं कत्वा न कथेतीति ‘‘भगवता असुके सुत्ते एवं वुत्त’’न्ति एवं सापदेसं कारणसहितं कत्वा न कथेति.

परियन्तरहितन्ति परिच्छेदरहितं, सुत्तं वा जातकं वा निक्खिपित्वा तस्स अनुयोगं उपमं वा वत्थुं वा आहरित्वा यं सुत्तं जातकं वा निक्खिपितं, तस्स सरीरभूतं कथं अनामसित्वा बाहिरकथंयेव कथेति, निक्खित्तं निक्खित्तमत्तमेव होति, ‘‘सुत्तं नु खो कथेति जातकं नु खो, नास्स अन्तं वा कोटिं वा पस्सामा’’ति वत्तब्बतं आपज्जति. यथा वटरुक्खसाखानं गतगतट्ठाने पारोहा ओतरन्ति, ओतिण्णो-तिण्णट्ठाने विरुळ्हिं आपज्जित्वा पुन वड्ढन्तियेव, एवं अड्ढयोजनम्पि योजनम्पि गच्छतियेव. गच्छन्ते गच्छन्ते पन मूलरुक्खो विनस्सति, अनुजातपारोहमूलानियेव तिट्ठन्ति, एवं अयम्पि निग्रोधधम्मकथिको नाम होति. निक्खित्तं निक्खित्तमेव कत्वा पस्सेनेव परिहरन्तो गच्छति. यो पन बहुम्पि भणन्तो ‘‘एतदत्थमिदं वुत्त’’न्ति निक्खित्तसुत्ततो अञ्ञम्पि अनुयोगूपमावत्थुवसेन तदुपयोगीनं आहरित्वा आहरित्वा जानापेतुं सक्कोति, तथारूपस्स धम्मकथिकस्स बहुम्पि कथेतुं वट्टति. न लोकियलोकुत्तरअत्थनिस्सितन्ति अत्तनो परेसञ्च न लोकियलोकुत्तरहितावहं.

पकट्ठानं उक्कट्ठानं सीलादिअत्थानं बोधनतो सभावनिरुत्तिवसेन च बुद्धादीहि भासितत्ता पकट्ठानं वचनप्पबन्धानं आळीति पाळि, परियत्तिधम्मो. पुरिमस्स अत्थस्स पच्छिमेन अत्थेन अनुसन्धानं अनुसन्धि, अत्थमुखेन पन पाळिप्पदेसानम्पि अनुसन्धि होतियेव. स्वायं अनुसन्धि पुच्छानुसन्धिअज्झासयानुसन्धियथानुसन्धिआदिवसेन चतुब्बिधो, तंतंदेसनानं पन पुब्बापरपाळिवसेन अनुसन्धिवसेन पुब्बापरवसेनाति पच्चेकं योजेतब्बं. उग्गहितन्ति ब्यञ्जनसो अत्थसो च उद्धं उद्धं गहितं, परियापुणनवसेन चेव परिपुच्छावसेन च हदयेन गहितन्ति अत्थो. वट्टदुक्खनिस्सरणत्थिकेहि सोतब्बतो सुतं, परियत्तिधम्मो. तं धारेतीति सुतधरो. यो हि सुतधरो, सुतं तस्मिं पतिट्ठितं होति सुप्पतिट्ठितं अरोगिकं, तस्मा वुत्तं ‘‘सुतस्स आधारभूतो’’ति. तेनाह ‘‘यस्स ही’’तिआदि. एकं पदं एकक्खरम्पि अविनट्ठं हुत्वा सन्निचीयतीति सन्निचयो, सुतं सन्निचयो एतस्मिन्ति सुतसन्निचयो. अज्झोसायाति अनुप्पविसित्वा. तिट्ठतीति न सम्मुस्सति.

पगुणाति वाचुग्गता. निच्चलिकन्ति अविपरिवत्तं. संसन्दित्वाति अञ्ञेहि संसन्दित्वा. समनुग्गाहित्वाति परिपुच्छावसेन अत्थं ओगाहित्वा. पबन्धस्स विच्छेदाभावतो गङ्गासोतसदिसं. ‘‘भवङ्गसोतसदिस’’न्ति वा पाठो, अकित्तिमं सुखप्पवत्तीति अत्थो. सुत्तेकदेसस्स सुत्तमत्तस्स च वचसा परिचयो इध नाधिप्पेतो, वग्गादिवसेन पन अधिप्पेतोति आह ‘‘सुत्तदसक…पे… सज्झायिता’’ति, ‘‘दससुत्तानि गतानि, दसवग्गानि गतानी’’तिआदिना सल्लक्खेत्वा वाचाय सज्झायिताति अत्थो. मनसा अनु अनु पेक्खिता भागसो निज्झायिता चिन्तिता मनसानुपेक्खिता. रूपगतं विय पञ्ञायतीति रूपगतं विय चक्खुस्स विभूतं हुत्वा पञ्ञायति. सुप्पटिविद्धाति निज्जटं निग्गुम्बं कत्वा सुट्ठु याथावतो पटिविद्धा.

अधिकं चेतोति अभिचेतो, उपचारज्झानचित्तं. तस्स पन अधिकता पाकतिककामावचरचित्तेहि सुन्दरताय, सा पटिपक्खतो सुद्धियाति आह ‘‘अभिक्कन्तं विसुद्धं चित्त’’न्ति. अधिचित्तन्ति समाधिमाह. सोपि उपचारसमाधि दट्ठब्बो. विवेकजं पीतिसुखं, समाधिजं पीतिसुखं, अपीतिजं कायसुखं, सतिपारिसुद्धिजं ञाणसुखन्ति चतुब्बिधम्पि झानसुखं पटिपक्खतो निक्खन्ततं उपादाय नेक्खम्मसुखन्ति वुच्चतीति आह ‘‘नेक्खम्मसुखं विन्दती’’ति. इच्छितिच्छितक्खणे समापज्जितुं समत्थोति इमिना तेसु झानेसु समापज्जनवसीभावमाह. निकामलाभीति पन वचनतो आवज्जनाधिट्ठानपच्चवेक्खणवसियोपि वुत्ता एवाति वेदितब्बा. सुखेनेव पच्चनीकधम्मे विक्खम्भेत्वाति एतेन तेसं झानानं सुखप्पटिपदतं खिप्पाभिञ्ञतञ्च दस्सेति.

विपुलानन्ति वेपुल्लं पापितानं झानानं. विपुलता नाम सुभावितभावेन चिरतरप्पवत्तिया, सा च परिच्छेदानुरूपाव इच्छितब्बाति ‘‘विपुलान’’न्ति वत्वा ‘‘यथापरिच्छेदेन वुट्ठातुं समत्थोति वुत्तं होती’’ति आह. परिच्छेदकालञ्हि अप्पत्वाव वुट्ठहन्तो अकसिरलाभी न होति यावदिच्छितं पवत्तेतुं असमत्थत्ता. इदानि यथावुत्ते समापज्जनादिवसीभावे ब्यतिरेकवसेन विभावेतुं ‘‘एकच्चो ही’’तिआदि वुत्तं. तत्थ लाभीयेव होतीति इदं पटिलद्धमत्तस्स झानस्स वसेन वुत्तं. तथाति इच्छितिच्छितक्खणे. पारिपन्थिकेति वसीभावस्स पच्चनीकधम्मे. झानाधिगमस्स पन पच्चनीकधम्मा पगेव विक्खम्भिता, अञ्ञथा झानाधिगमो एव न सिया. किच्छेन विक्खम्भेतीति किच्छेन विसोधेति. कामादीनवपच्चवेक्खणादीहि कामच्छन्दादीनं विय अञ्ञेसम्पि समाधिपारिपन्थिकानं दूरसमुस्सारणं इध विक्खम्भनं विसोधनञ्चाति वेदितब्बं. नाळिकयन्तन्ति कालमाननाळिकयन्तमाह.

अट्ठपितसङ्कप्पोति न सम्मापणिहितसङ्कप्पो. अभिञ्ञापारगूति सब्बेसं लोकियलोकुत्तरधम्मानं अभिञ्ञाय पारं गतो, सब्बधम्मे अभिविसिट्ठाय अग्गमग्गपञ्ञाय जानित्वा ठितोति अत्थो. परिञ्ञापारगूति पञ्चन्नं खन्धानं परिञ्ञाय पारं गतो, पञ्चक्खन्धे परिजानित्वा ठितोति अत्थो. भावनापारगूति चतुन्नं मग्गानं भावनाय पारं गतो, चत्तारो मग्गे भावेत्वा ठितोति अत्थो. पहानपारगूति सब्बकिलेसानं पहानेन पारं गतो, सब्बकिलेसे पजहित्वा ठितोति अत्थो. सच्छिकिरियापारगूति निरोधसच्छिकिरियाय पारं गतो, निरोधं सच्छिकत्वा ठितोति अत्थो. समापत्तिपारगूति सब्बसमापत्तीनं समापज्जनेन पारं गतो, सब्बा समापत्तियो समापज्जित्वा ठितोति अत्थो. ब्रह्मचरियस्स केवलीति यं ब्रह्मचरियस्स केवलं सकलभावो, तेन समन्नागतो, सकलचतुमग्गब्रह्मचरियवासोति अत्थो. तेनाह ‘‘सकलब्रह्मचरियो’’ति, परिपुण्णमग्गब्रह्मचरियोति अत्थो. सेसं सुविञ्ञेय्यमेव.

दुतियउरुवेलसुत्तवण्णना निट्ठिता.

३. लोकसुत्तवण्णना

२३. ततिये लोकोति लुज्जनपलुज्जनट्ठेन लोको. अत्थतो पुरिमस्मिं अरियसच्चद्वयं, इध पन दुक्खं अरियसच्चं वेदितब्बं. तेनाह ‘‘लोकोति दुक्खसच्च’’न्ति. विसंयुत्तोति विसंसट्ठो न पटिबद्धो, सब्बेसं संयोजनानं सम्मदेव समुच्छिन्नत्ता ततो विप्पमुत्तोति अत्थो. लोकसमुदयोति सुत्तन्तनयेन तण्हा, अभिधम्मनयेन पन अभिसङ्खारेहि सद्धिं दियड्ढकिलेससहस्सं. लोकनिरोधोति निब्बानं. सच्छिकतोति अत्तपच्चक्खो कतो. लोकनिरोधगामिनी पटिपदाति सीलादिक्खन्धत्तयसङ्गहो अरियो अट्ठङ्गिको मग्गो. सो हि लोकनिरोधं निब्बानं गच्छति अधिगच्छति, तदत्थं अरियेहि पटिपज्जीयति चाति लोकनिरोधगामिनी पटिपदाति वुच्चति.

एत्तावता तथानि अभिसम्बुद्धो याथावतो गतोति तथागतोति अयमत्थो दस्सितो होति. चत्तारि हि अरियसच्चानि तथानि नाम. यथाह –

‘‘चत्तारिमानि, भिक्खवे, तथानि अवितथानि अनञ्ञथानि. कतमानि चत्तारि? इदं दुक्खन्ति, भिक्खवे, तथमेतं अवितथमेतं अनञ्ञथमेत’’न्ति (सं. नि. ५.१०९०; पटि. म. २.८) वित्थारो.

अपिच तथाय गतोति तथागतो, गतोति च अवगतो अतीतो पत्तो पटिपन्नोति अत्थो. इदं वुत्तं होति – यस्मा भगवा सकललोकं तीरणपरिञ्ञाय तथाय अविपरीताय गतो अवगतो, तस्मा लोको तथागतेन अभिसम्बुद्धोति तथागतो. लोकसमुदयं पहानपरिञ्ञाय तथाय गतो अतीतोति तथागतो. लोकनिरोधं सच्छिकिरियाय तथाय गतो पत्तोति तथागतो. लोकनिरोधगामिनिं पटिपदं तथं अविपरीतं गतो पटिपन्नोति तथागतोति. एवं इमिस्सा पाळिया तथागतभावदीपनवसेन अत्थो वेदितब्बो.

इति भगवा चतुसच्चाभिसम्बोधवसेन अत्तनो तथागतभावं पकासेत्वा इदानि तत्थ दिट्ठादिअभिसम्बोधवसेनपि तं दस्सेतुं ‘‘यं, भिक्खवे’’तिआदिमाह. अट्ठकथायं पन ‘‘चतूहि सच्चेहि अत्तनो बुद्धभावं कथेत्वा’’ति वुत्तं, तं तथागतसद्दबुद्धसद्दानं अत्थतो निन्नानाकरणतं दस्सेतुं वुत्तं. तथा चेव हि पाळि पवत्ताति. दिट्ठन्ति रूपायतनं दट्ठब्बतो. तेन यं दिट्ठं यं दिस्सति, यं दक्खति, यं समवाये पस्सेय्य, तं सब्बं दिट्ठन्तेव गहितं कालविसेसस्स अनामट्ठभावतो यथा ‘‘दुद्ध’’न्ति दस्सेति. सुतन्तिआदीसुपि एसेव नयो. सुतन्ति सद्दायतनं सोतब्बतो. मुतन्ति सनिस्सये इन्द्रिये निस्सयं मुञ्चित्वा पापुणित्वा गहेतब्बं. तेनाह ‘‘पत्वा गहेतब्बतो’’ति. विञ्ञातन्ति विजानितब्बं. तं पन दिट्ठादिविनिमुत्तं विञ्ञेय्यन्ति आह ‘‘सुखदुक्खादि धम्मारम्मण’’न्ति. पत्तन्ति यथा तथा पत्वा हत्थगतं, अधिगतन्ति अत्थो. तेनाह ‘‘परियेसित्वा वा अपरियेसित्वा वा’’ति. परियेसितन्ति पत्तिया अत्थं परियिट्ठं. तं पन पत्तं वा सिया अप्पत्तं वा, उभयथापि परियेसितमेवाति आह ‘‘पत्तं वा अप्पत्तं वा’’ति. द्वयेनपि द्विप्पकारम्पि पत्तं द्विप्पकारम्पि परियेसितं तेन तेन पकारेन तथागतेन अभिसम्बुद्धन्ति दस्सेति. चित्तेन अनुसञ्चरितन्ति ते पन अपापेत्वा चित्तेनेव अनु अनु सञ्चरितं, विपरितक्कितन्ति अत्थो.

पीतकन्तिआदीति आदिसद्देन लोहितओदातादिसब्बं रूपारम्मणभागं सङ्गण्हाति. सुमनोति रागवसेन लोभवसेन सद्धादिवसेन वा सुमनो. दुम्मनोति ब्यापादवितक्कवसेन वा विहिंसावितक्कवसेन वा दुम्मनो. मज्झत्तोति अञ्ञाणवसेन, ञाणवसेन वा मज्झत्तो. एस नयो सब्बत्थ. तत्थ आदिसद्देन सङ्खसद्दो, पणवसद्दो, पत्तगन्धो, पुप्फगन्धो, पुप्फरसो, फलरसो, उपादिन्नं, अनुपादिन्नं, मज्झत्तवेदना कुसलकम्मं अकुसलकम्मन्ति एवमादीनं सङ्गहो दट्ठब्बो. अप्पत्तन्ति ञाणेन असम्पत्तं, अविदितन्ति अत्थो. तेनाह ‘‘ञाणेन असच्छिकत’’न्ति. लोकेन गतन्ति लोकेन ञातं. तथेव गतत्ताति तथेव ञातत्ता अभिसम्बुद्धत्ता, गतसद्देन एकत्तं बुद्धिअत्थन्ति अत्थो. गतिअत्थो हि धातवो बुद्धिअत्था भवन्तीति अक्खरचिन्तका.

यञ्च, भिक्खवे, रतिं तथागतो अनुत्तरं सम्मासम्बोधिं अभिसम्बुज्झतीति यस्सञ्च विसाखपुण्णमाय रत्तियं तथाआगतत्तादिअत्थेन तथागतो भगवा बोधिमण्डे अपराजितपल्लङ्के निसिन्नो तिण्णं मारानं मत्थकं मद्दित्वा उत्तरितराभावतो अनुत्तरं सम्मासम्बोधिं आसवक्खयञाणेन सद्धिं सब्बञ्ञुतञ्ञाणं अधिगच्छति. यञ्च रत्तिं अनुपादिसेसाय निब्बानधातुया परिनिब्बायतीति यस्सञ्च विसाखपुण्णमाय रत्तियंयेव कुसिनारायं उपवत्तने मल्लानं सालवने यमकसालानमन्तरे अनुपादिसेसाय निब्बानधातुया परिनिब्बायति. यं एतस्मिं अन्तरेति इमासं द्विन्नं सउपादिसेसअनुपादिसेसनिब्बानधातूनं मज्झे पञ्चचत्तालीसवस्सपरिमाणकाले पठमबोधियम्पि मज्झिमबोधियम्पि पच्छिमबोधियम्पि यं सुत्तगेय्यादिप्पभेदं धम्मं भासति निदस्सनवसेन, लपति उद्दिसनवसेन, निद्दिसति परिनिद्दिसनवसेन. सब्बं तं तथेव होतीति तं एत्थन्तरे देसितं सब्बं सुत्तगेय्यादिनवङ्गं बुद्धवचनं अत्थतो ब्यञ्जनतो च अनूनं अनधिकं सब्बाकारपरिपुण्णं रागमदनिम्मदनं दोसमदनिम्मदनं मोहमदनिम्मदनं, नत्थि तत्थ वालग्गमत्तम्पि अवक्खलितं, एकमुद्दिकाय लञ्छितं विय एकाय नाळिया मितं विय एकतुलाय तुलितं विय च तं तथेव होति यस्सत्थाय भासितं, एकन्तेनेव तस्स साधनतो, नो अञ्ञथा, तस्मा तथं अवितथं अनञ्ञथं. एतेन तथावादिताय तथागतोति दस्सेति. गदअत्थो अयं गतसद्दो द-कारस्स त-कारं कत्वा, तस्मा तथं गदतीति तथागतोति अत्थो. अथ वा आगदनं आगदो, वचनन्ति अत्थो. ततो अविपरीतो आगदो अस्साति द-कारस्स त-कारं कत्वा तथागतोति एवमेत्थ पदसिद्धि वेदितब्बा.

यथावादीति ये धम्मे भगवा ‘‘इमे धम्मा अकुसला सावज्जा विञ्ञुगरहिता समत्ता समादिन्ना अहिताय दुक्खाय संवत्तन्ती’’ति परेसं धम्मं देसेन्तो वदति, ते धम्मे एकन्तेनेव सयं पहासि. ये पन धम्मे भगवा – ‘‘इमे धम्मा कुसला अनवज्जा विञ्ञुप्पसत्था समत्ता समादिन्ना हिताय सुखाय संवत्तन्ती’’ति वदति, ते धम्मे एकन्तेनेव सयं उपसम्पज्ज विहरति, तस्मा यथावादी भगवा तथाकारीति वेदितब्बो. तथा सम्मदेव सीलादिपरिपूरणवसेन सम्मापटिपदायं यथाकारी भगवा, तथेव धम्मदेसनाय परेसं तत्थ पतिट्ठापनवसेन तथावादी. भगवतो हि वाचाय कायो अनुलोमेति, कायस्सपि वाचा, तस्मा यथावादी तथाकारी, यथाकारी तथावादी च होति. एवंभूतस्स च यथा वाचा, कायोपि तथा गतो पवत्तो. यथा च कायो, वाचापि तथा गता पवत्ताति अत्थो.

अभिभू अनभिभूतोति उपरि भवग्गं, हेट्ठा अवीचिनिरयं परियन्तं कत्वा तिरियं अपरिमाणासु लोकधातूसु भगवा सब्बसत्ते अभिभवति सीलेनपि समाधिनापि पञ्ञायपि विमुत्तियापि, न तस्स तुला वा पमाणं वा अत्थि. असमो असमसमो अप्पटिमो अप्पटिभागो अप्पटिपुग्गलो अतुलो अप्पमेय्यो अनुत्तरो धम्मराजा देवदेवो सक्कानं अतिसक्को ब्रह्मानं अतिब्रह्मा, ततो एव अयं न केनचि अभिभूतो. दक्खतीति सब्बं पस्सति. विसेसवचनिच्छायपि अभावतो अनवसेसविसयो दससद्दो. तेन यं किञ्चि नेय्यं नाम, सब्बं तं हत्थतले आमलकं विय पस्सतीति दीपेति. अविपरीतं आसयादिअवबोधेन हितूपसंहारादिना च सत्ते, भावञ्ञत्थत्तूपनयवसेन सङ्खारे, सब्बाकारेन सुचिण्णवसिताय समापत्तियो, चित्तञ्च वसे वत्तेतीति वसवत्तीति एवमेत्थ अत्थो दट्ठब्बो.

विसंयुत्तोति चतूहि योगेहि विसंयुत्तो. तेनाह ‘‘चतुन्नं योगानं पहानेन विसंयुत्तो’’ति. तण्हादिट्ठिउपयेहि विरहितोति सब्बस्मिम्पि लोके तण्हादिट्ठिसङ्खातेहि उपयेहि विरहितो.

अभिभवित्वा ठितोति तब्बिसयकिलेसप्पहानेन अभिभुय्य अतिक्कमित्वा ठितो. चत्तारोपि गन्थे मोचेत्वा ठितोति सब्बे अभिज्झाकायगन्थादिके सकसन्तानतो मोचेत्वा ठितो. वेनेय्यसन्ताने वा अत्तनो देसनाविलासेन तेसं पमोचनोति सब्बगन्थप्पमोचनो. फुट्ठस्स परमा सन्तीति अस्स अनेन खीणासवेन बुद्धेन परमा सन्ति ञाणफुसनेन फुट्ठाति एवमेत्थ सम्बन्धो वेदितब्बो. तेनाह ‘‘फुट्ठस्सा’’तिआदि. निब्बाने कुतोचि भयं नत्थीति कुतोचि भयकारणतो निब्बाने भयं नत्थि असङ्खतभावेन सब्बसो खेमत्ता. तेनाह भगवा – ‘‘खेमञ्च वो, भिक्खवे, धम्मं देसेस्सामि खेमगामिनिञ्च पटिपद’’न्तिआदि (सं. नि. ४.३७९-४०८). निब्बानप्पत्तस्स वा कुतोचि भयं नत्थीति निब्बानं अकुतोभयन्ति एवमेत्थ अत्थो दट्ठब्बो, न कुतोचि भयं एत्थ एतस्मिं अधिगतेति अकुतोभयं, निब्बानन्ति एवमेत्थ निब्बचनञ्च दट्ठब्बं.

अनीघो निद्दुक्खो. सब्बकम्मक्खयं पत्तोति सब्बेसं कम्मानं खयं परियोसानं अच्चन्तभावं पत्तो. उपधी सम्मदेव खीयन्ति एत्थाति उपधिसङ्खयो, निब्बानन्ति आह ‘‘उपधिसङ्खयसङ्खाते निब्बाने’’ति. चक्कन्ति धम्मचक्कं. पवत्तयीति तेपरिवट्टं द्वादसाकारं पवत्तेसि. महन्तेहि सीलादिगुणेहि समन्नागतत्ता महन्तं. वीतसारदन्ति चतुवेसारज्जयोगेन वीतसारदं. सेसं उत्तानमेव.

लोकसुत्तवण्णना निट्ठिता.

४. काळकारामसुत्तवण्णना

२४. चतुत्थे बाळ्हं खो ने पसंससीति ने समणे बाळ्हं कत्वा पसंससि वण्णयसि. कीदिसं सीलं एतेसन्ति किंसीला. को समाचारो एतेसन्ति किंसमाचारा. गुणमग्गसण्ठिताति गुणग्गसण्ठिता. म-कारो पदसन्धिकरो, अग्गगुणे पतिट्ठिताति वुत्तं होति. सन्तिन्द्रिया सन्तमानसा, ‘‘सन्तं तेसं गतं ठित’’न्तिपि पठन्ति. एककियाति एकका, चतूसु इरियापथेसु एकका हुत्वा विहरन्तीति अधिप्पायो. तेनेवाह ‘‘अदुतिया’’ति. तादिसा समणा ममातीति एत्थ इति-सद्दो आदिअत्थो. तेन –

‘‘कायकम्मं सुचि नेसं, वाचाकम्मं अनाविलं;

मनोकम्मं सुविसुद्धं, तादिसा समणा मम.

‘‘विमला सङ्खमुत्ताभा, सुद्धा अन्तरबाहिरा;

पुण्णा सुद्धेहि धम्मेहि, तादिसा समणा मम.

‘‘लाभेन उन्नतो लोको, अलाभेन च ओनतो;

लाभालाभेन एकट्ठा, तादिसा समणा मम.

‘‘यसेन उन्नतो लोको, अयसेन च ओनतो;

यसायसेन एकट्ठा, तादिसा समणा मम.

‘‘पसंसायुन्नतो लोको, निन्दायपि च ओनतो;

समा निन्दापसंसासु, तादिसा समणा मम.

‘‘सुखेन उन्नतो लोको, दुक्खेनपि च ओनतो;

अकम्पा सुखदुक्खेसु, तादिसा समणा ममा’’ति. (ध. प. अट्ठ. २.३०३ चूळसुभद्दावत्थु) –