.नमो तस्स भगवतो अरहतो सम्मासम्बुद्धस्स.

अङ्गुत्तरनिकाये

पञ्चकनिपात-टीका

१. पठमपण्णासकं

१. सेखबलवग्गो

१. संखित्तसुत्तवण्णना

१. पञ्चकनिपातस्स पठमे कामं सम्पयुत्तधम्मेसु थिरभावोपि बलट्ठो एव, पटिपक्खेहि पन अकम्पनीयत्तं सातिसयं बलट्ठोति वुत्तं – ‘‘अस्सद्धिये न कम्पती’’ति.

संखित्तसुत्तवण्णना निट्ठिता.

२-६. वित्थतसुत्तादिवण्णना

२-६. दुतिये हिरीयतीति लज्जति विरज्जति. यस्मा हिरी पापजिगुच्छनलक्खणा, तस्मा ‘‘जिगुच्छतीति अत्थो’’ति वुत्तं. ओत्तप्पतीति उत्रसति. पापुत्रासलक्खणञ्हि ओत्तप्पं.

पग्गहितवीरियोति सङ्कोचं अनापन्नवीरियो. तेनाह ‘‘अनोसक्कितमानसो’’ति. पहानत्थायाति समुच्छिन्नत्थाय. कुसलानं धम्मानं उपसम्पदा नाम समधिगमो एवाति आह ‘‘पटिलाभत्थाया’’ति.

गतिअत्था धातुसद्दा बुद्धिअत्था होन्तीति आह ‘‘उदयञ्च वयञ्च पटिविज्झितुं समत्थाया’’ति. मिस्सकनयेनायं देसना गताति आह ‘‘विक्खम्भनवसेन च समुच्छेदवसेन चा’’ति. तेनाह ‘‘विपस्सनापञ्ञाय चेव मग्गपञ्ञाय चा’’ति. विपस्सनापञ्ञाय विक्खम्भनकिरियतो सा च खो पदेसिकाति निप्पदेसिकं कत्वा दस्सेतुं ‘‘मग्गपञ्ञाय पटिलाभसंवत्तनतो’’ति वुत्तं. दुक्खक्खयगामिनिभावेपि एसेव नयो. सम्माति याथावतो. अकुप्पधम्मताय हि मग्गपञ्ञाय खेपितं खेपितमेव, नास्स पुन खेपनकिच्चं अत्थीति उपायेन ञायेन सा पवत्ततीति आह ‘‘हेतुना नयेना’’ति. ततियादीसु नत्थि वत्तब्बं.

वित्थतसुत्तादिवण्णना निट्ठिता.

७. कामसुत्तवण्णना

७. सत्तमे असन्ति लूनन्ति तेनाति असितं, दात्तं. विविधा आभञ्जन्ति भारं ओलम्बेन्ति तेनाति ब्याभङ्गी, विधं. कुलपुत्तोति एत्थ दुविधो कुलपुत्तो जातिकुलपुत्तो, आचारकुलपुत्तो च. तत्थ ‘‘तेन खो पन समयेन रट्ठपालो नाम कुलपुत्तो तस्मिंयेव थुल्लकोट्ठिके अग्गकुलिकस्स पुत्तो’’ति (म. नि. २.२९४) एवं आगतो उच्चकुलप्पसुतो जातिकुलपुत्तो नाम. ‘‘ये ते कुलपुत्ता सद्धा अगारस्मा अनगारियं पब्बजिता’’ति (म. नि. १.३४) एवं आगता पन यत्थ कत्थचि कुले पसुतापि आचारसम्पन्ना आचारकुलपुत्तो नाम. इध पन आचारकुलपुत्तो अधिप्पेतो. तेनाह ‘‘कुलपुत्तोति आचारकुलपुत्तो’’ति. युत्तन्ति अनुच्छविकं, एवं वत्तब्बतं अरहतीति अत्थो. सेसमेत्थ उत्तानमेव.

कामसुत्तवण्णना निट्ठिता.

८. चवनसुत्तवण्णना

८. अट्ठमे सद्धायाति इमिना अधिगमसद्धा दस्सिता. चतुब्बिधा हि सद्धा – आगमनीयसद्धा, अधिगमसद्धा, पसादसद्धा, ओकप्पनसद्धाति. तत्थ आगमनीयसद्धा सब्बञ्ञुबोधिसत्तानं पवत्ता होति. आगमनीयप्पटिपदाय आगता हि सद्धा सातिसया महाबोधिसत्तानं परोपदेसेन विना सद्धेय्यवत्थुं अविपरीततो गहेत्वा अधिमुच्चनतो. सच्चप्पटिवेधतो आगतसद्धा अधिगमसद्धा सुप्पबुद्धादीनं विय. ‘‘सम्मासम्बुद्धो भगवा’’तिआदिना बुद्धादीसु उप्पज्जनकप्पसादो पसादसद्धा महाकप्पिनराजादीनं विय. ‘‘एवमेत’’न्ति ओक्कन्दित्वा पक्खन्दित्वा सद्दहनवसेन कप्पनं ओकप्पनं, तदेव सद्धाति ओकप्पनसद्धा. तत्थ पसादसद्धा परनेय्यरूपा होति, सवनमत्तेनपि पसीदनतो. ओकप्पनसद्धा सद्धेय्यं वत्थुं ओगाहित्वा अनुपविसित्वा ‘‘एवमेत’’न्ति पच्चक्खं करोन्ती विय पवत्तति.

चवनसुत्तवण्णना निट्ठिता.

९. पठमअगारवसुत्तवण्णना

९. नवमे अप्पतिस्सयोति अप्पतिस्सवो व-कारस्स य-कारं कत्वा निद्देसो. गरुना किस्मिञ्चि वुत्तो गारववसेन पतिस्सवनं, पतिस्सवो, पतिस्सवभूतं, तंसभावञ्च यं किञ्चि गारवं. नत्थि एतस्मिं पतिस्सवोति अप्पतिस्सवो, गारवविरहितो. तेनाह ‘‘अजेट्ठको अनीचवुत्ती’’ति.

पठमअगारवसुत्तवण्णना निट्ठिता.

१०. दुतियअगारवसुत्तवण्णना

१०. दसमे वुद्धिन्तिआदीसु सीलेन वुद्धिं, मग्गेन विरुळ्हिं, निब्बानेन वेपुल्लं. सीलसमाधीहि वा वुद्धिं, विपस्सनामग्गेहि विरुळ्हिं, फलनिब्बानेहि वेपुल्लं. एत्थ च यस्स चतुब्बिधं सीलं अखण्डादिभावप्पवत्तिया सुपरिसुद्धं विसेसभागियत्ता अप्पकसिरेनेव मग्गफलावहं सङ्घरक्खितत्थेरस्स विय, सो तादिसेन सीलेन इमस्मिं धम्मविनये वुद्धिं आपज्जिस्सति. तेन वुत्तं – ‘‘सीलेन वुद्धि’’न्ति. यस्स पन अरियमग्गो उप्पन्नो, सो विरूळ्हमूलो विय पादपो सुप्पतिट्ठितत्ता सासने विरूळ्हिं आपन्नो नाम होति. तेन वुत्तं – ‘‘मग्गेन विरूळ्हि’’न्ति. यो सब्बकिलेसनिब्बानप्पत्तो, सो अरहा सीलादिधम्मक्खन्धपारिपूरिया सति वेपुल्लप्पत्तो होति. तेन वुत्तं ‘‘निब्बानेन वेपुल्ल’’न्ति. दुतियविकप्पे अत्थो वुत्तनयानुसारेन वेदितब्बो.

दुतियअगारवसुत्तवण्णना निट्ठिता.

सेखबलवग्गवण्णना निट्ठिता.

२. बलवग्गो

१. अननुस्सुतसुत्तवण्णना

११. दुतियस्स पठमे अभिजानित्वाति अभिविसिट्ठेन ञाणेन जानित्वा. अट्ठहि कारणेहि तथागतस्साति ‘‘तथा आगतोति तथागतो. तथा गतोति तथागतो. तथलक्खणं आगतोति तथागतो. तथधम्मे याथावतो अभिसम्बुद्धोति तथागतो. तथदस्सिताय तथागतो. तथावादिताय तथागतो. तथाकारिताय तथागतो. अभिभवनट्ठेन तथागतो’’ति एवं वुत्तेहि अट्ठहि कारणेहि. उसभस्स इदन्ति आसभं, सेट्ठट्ठानं. तेनाह ‘‘आसभं ठानन्ति सेट्ठट्ठान’’न्ति. परतो दस्सितबलयोगेन ‘‘दसबलोह’’न्ति अभीतनादं नदति. ब्रह्मचक्कन्ति एत्थ सेट्ठपरियायो. ब्रह्मसद्दोति आह ‘‘सेट्ठचक्क’’न्ति. चक्कञ्चेतं धम्मचक्कं अधिप्पेतं.

अननुस्सुतसुत्तवण्णना निट्ठिता.

३. संखित्तसुत्तवण्णना

१३. ततिये कामं सम्पयुत्तधम्मेसु थिरभावोपि बलट्ठो एव, पटिपक्खेहि पन अकम्पनीयत्तं सातिसयं बलट्ठोति वुत्तं ‘‘मुट्ठस्सच्चे न कम्पती’’ति.

संखित्तसुत्तवण्णना निट्ठिता.

४. वित्थतसुत्तवण्णना

१४. चतुत्थे सतिनेपक्केनाति सतिया नेपक्केन, तिक्खविसदसूरभावेनाति अत्थो. अट्ठकथायं पन नेपक्कं नाम पञ्ञाति अधिप्पायेन ‘‘नेपक्कं वुच्चति पञ्ञा’’ति वुत्तं. एवं सति अञ्ञो निद्दिट्ठो नाम होति. सतिमाति च इमिना सविसेसा सति गहिताति परतोपि ‘‘चिरकतम्पि चिरभासितम्पि सरिता अनुस्सरिता’’ति सतिकिच्चमेव निद्दिट्ठं, न पञ्ञाकिच्चं, तस्मा सतिनेपक्केनाति सतिया नेपक्कभावेनाति सक्का विञ्ञातुं लब्भतेव. पच्चयविसेसवसेन अञ्ञधम्मनिरपेक्खो सतिया बलवभावो. तथा हि ञाणविप्पयुत्तचित्तेनपि सज्झायनसम्मसनानि सम्भवन्ति.

चिरकतम्पीति अत्तना वा परेन वा कायेन चिरकतं चेतियङ्गणवत्तादिमहावत्तप्पटिपत्तिपूरणं. चिरभासितम्पीति अत्तना वा परेन वा वाचाय चिरभासितं सक्कच्चं उद्दिसनउद्दिसापनधम्मासारणधम्मदेसनाउपनिसिन्नकपरिकथाअनुमोदनीयादिवसेन पवत्तितं वचीकम्मं. सरिता अनुस्सरिताति तस्मिं कायेन चिरकते कायो नाम कायविञ्ञत्ति, चिरभासिते वाचा नाम वचीविञ्ञत्ति, तदुभयम्पि रूपं, तंसमुट्ठापका चित्तचेतसिका अरूपं. इति इमे रूपारूपधम्मा एवं उप्पज्जित्वा एवं निरुद्धाति सरति चेव अनुस्सरति च, सतिसम्बोज्झङ्गं समुट्ठापेतीति अत्थो. बोज्झङ्गसमुट्ठापिका हि सति इध अधिप्पेता. ताय सतिया एस सकिं सरणेन सरिता, पुनप्पुनं सरणेन अनुस्सरिताति वेदितब्बा.

वित्थतसुत्तवण्णना निट्ठिता.

५-१०. दट्ठब्बसुत्तादिवण्णना

१५-२०. पञ्चमे सविसयस्मिंयेवाति अत्तनो अत्तनो विसये एव. लोकियलोकुत्तरधम्मे कथेतुन्ति लोकियधम्मे लोकुत्तरधम्मे च तेन तेन पवत्तिविसेसेन कथेतुं. चतूसु सोतापत्तियङ्गेसूति सप्पुरिससंसेवो सद्धम्मस्सवनं योनिसोमनसिकारो धम्मानुधम्मप्पटिपत्तीति इमेसु चतूसु सोतापत्तिमग्गकारणेसु. कामञ्च तेसु सतिआदयोपि धम्मा इच्छितब्बाव तेहि विना तेसं असम्भवतो, तथापि चेत्थ सद्धा विसेसतो किच्चकारीति वेदितब्बा. सद्धो एव हि सप्पुरिसे पयिरुपासति, सद्धम्मं सुणाति, योनिसो च अनिच्चादितो मनसि करोति, अरियमग्गस्स च अनुधम्मं पटिपज्जति, तस्मा वुत्तं ‘‘एत्थ सद्धाबलं दट्ठब्ब’’न्ति. इमिना नयेन सेसबलेसुपि अत्थो दट्ठब्बो.

चतूसु सम्मप्पधानेसूति चतुब्बिधसम्मप्पधानभावनाय. चतूसु सतिपट्ठानेसूतिआदीसुपि एसेव नयो. एत्थ च सोतापत्तिअङ्गेसु सद्धा विय, सम्मप्पधानभावनाय वीरियं विय च सतिपट्ठानभावनाय यस्मा ‘‘विनेय्य लोके अभिज्झादोमनस्स’’न्ति (दी. नि. २.३७३; म. नि. १.१०६) वचनतो पुब्बभागे किच्चतो सति अधिका इच्छितब्बा, एवं समाधिकम्मिकस्स समाधि, ‘‘अरियसच्चभावना पञ्ञाभावना’’ति कत्वा तत्थ पञ्ञा पुब्बभागे अधिका इच्छितब्बाति पाकटोयमत्थो. अधिगमक्खणे पन समाधिपञ्ञानं विय सब्बेसम्पि बलानं सद्धादीनं समताव इच्छितब्बा. तथा हि ‘‘एत्थ सद्धाबल’’न्तिआदिना तत्थ तत्थ एत्थग्गहणं कतं.

इदानि सद्धादीनं तत्थ तत्थ अतिरेककिच्चतं उपमाय विभावेतुं ‘‘यथा ही’’तिआदि वुत्तं. तत्रिदं उपमा संसन्दनं – राजपञ्चमसहाया विय विमुत्तिपरिपाचकानि पञ्च बलानि. नेसं कीळनत्थं एकज्झं वीथिओतरणं विय बलानं एकज्झं विपस्सनावीथिओतरणं, सहायेसु पठमादीनं यथासकं गेहेव विचारणा विय सद्धादीनं सोतापत्तिअङ्गादीनि पत्वा पुब्बङ्गमता. सहायेसु इतरेसं तत्थ तत्थ तुण्हीभावो विय सेसबलानं तत्थ तत्थ तदन्वयता, तस्स पुब्बङ्गमस्स बलस्स किच्चानुगता. न हि तदा तेसं ससम्भारपथवीआदीसु आपादीनं विय किच्चं पाकटं होति, सद्धादीनंयेव पन किच्चं विभूतं हुत्वा तिट्ठति पुरेतरं तथापच्चयेहि चित्तसन्तानस्स अभिसङ्खतत्ता. एत्थ च विपस्सनाकम्मिकस्स भावना विसेसतो पञ्ञुत्तराति दस्सनत्थं राजानं निदस्सनं कत्वा पञ्ञिन्द्रियं वुत्तं. छट्ठादीनि सुविञ्ञेय्यानि.

दट्ठब्बसुत्तादिवण्णना निट्ठिता.

बलवग्गवण्णना निट्ठिता.

३. पञ्चङ्गिकवग्गो

१-२. पठमअगारवसुत्तादिवण्णना

२१-२२. ततियस्स पठमे आभिसमाचारिकन्ति अभिसमाचारे उत्तमसमाचारे भवं. किं पन तन्ति आह ‘‘वत्तवसेन पञ्ञत्तसील’’न्ति. सेसं सुविञ्ञेय्यमेव. दुतिये नत्थि वत्तब्बं.

पठमअगारवसुत्तादिवण्णना निट्ठिता.

३-४. उपक्किलेससुत्तादिवण्णना

२३-२४. ततिये न च पभावन्तन्ति न च पभासम्पन्नं. पभिज्जनसभावन्ति तापेत्वा ताळकज्जनपभङ्गुरं. अवसेसं लोहन्ति वुत्तावसेसं सजातिलोहं, विजातिलोहं, पिसाचलोहं, कित्तिमलोहन्ति एवंपभेदं सब्बम्पि लोहं. उप्पज्जितुं अप्पदानेनाति एत्थ ननु लोकियकुसलचित्तस्सपि सुविसुद्धस्सपि उप्पज्जितुं अप्पदानेनेव उपक्किलेसताति? सच्चमेतं, यस्मिं पन सन्ताने नीवरणानि लद्धप्पतिट्ठानि, तत्थ महग्गतकुसलस्सपि असम्भवो, पगेव लोकुत्तरकुसलस्स. परित्तकुसलं पन यथापच्चयं उप्पज्जमानं नीवरणेहि उपहते सन्ताने उप्पत्तिया अपरिसुद्धं होन्तं उपक्किलिट्ठं नाम होति अपरिसुद्धदीपकपल्लिकवट्टितेलादिसन्निस्सयो पदीपो विय. अपिच निप्परियायतो उप्पज्जितुं अप्पदानेनेव तेसं उपक्किलेसताति दस्सेन्तो ‘‘यदग्गेन ही’’तिआदिमाह. आरम्मणे विक्खित्तप्पवत्तिवसेन चुण्णविचुण्णता वेदितब्बा. चतुत्थे नत्थि वत्तब्बं.

उपक्किलेससुत्तादिवण्णना निट्ठिता.

५. अनुग्गहितसुत्तवण्णना

२५. पञ्चमे सम्मादिट्ठीति विपस्सनासम्मादिट्ठीतिआदिना अङ्गुत्तरभाणकानं मतेन अयं अत्थवण्णना आरद्धा, मज्झिमभाणका पनेत्थ अञ्ञथा अत्थं वदन्ति. वुत्तञ्हेतं मज्झिमट्ठकथायं (म. नि. अट्ठ. १.४५२) –

‘‘अनुग्गहिता’’ति लद्धूपकारा. सम्मादिट्ठीति अरहत्तमग्गसम्मादिट्ठि. फलक्खणे निब्बत्ता चेतोविमुत्ति फलं अस्साति चेतोविमुत्तिफला. तदेव चेतोविमुत्तिसङ्खातं फलं आनिसंसो अस्साति चेतोविमुत्तिफलानिसंसा. दुतियपदेपि एसेव नयो. एत्थ चतुत्थफलपञ्ञा पञ्ञाविमुत्ति नाम, अवसेसा धम्मा चेतोविमुत्तीति वेदितब्बा. ‘‘सीलानुग्गहिता’’तिआदीसु सीलन्ति चतुपारिसुद्धिसीलं. सुतन्ति सप्पायधम्मस्सवनं. साकच्छाति कम्मट्ठाने खलनपक्खलनच्छेदनकथा. समथोति विपस्सनापादिका अट्ठ समापत्तियो. विपस्सनाति सत्तविधा अनुपस्सना. चतुपारिसुद्धिसीलञ्हि पूरेन्तस्स, सप्पायधम्मस्सवनं सुणन्तस्स, कम्मट्ठाने खलनपक्खलनं छिन्दन्तस्स विपस्सनापादिकासु अट्ठसु समापत्तीसु कम्मं करोन्तस्स, सत्तविधं अनुपस्सनं भावेन्तस्स अरहत्तमग्गो उप्पज्जित्वा फलं देति.

‘‘यथा हि मधुरं अम्बपक्कं परिभुञ्जितुकामो अम्बपोतकस्स समन्ता उदककोट्ठकं थिरं कत्वा बन्धति, घटं गहेत्वा कालेन कालं उदकं आसिञ्चति, उदकस्स अनिक्खमनत्थं मरियादं थिरं करोति. या होति समीपे वल्लि वा सुक्खदण्डको वा किपिल्लिकपुटो वा मक्कटकजालं वा, तं अपनेति, खणित्तिं गहेत्वा कालेन कालं मूलानि परिखणति, एवमस्स अप्पमत्तस्स इमानि पञ्च कारणानि करोतो सो अम्बो वड्ढित्वा फलं देति, एवं सम्पदमिदं वेदितब्बं. रुक्खस्स समन्ततो कोट्ठकबन्धनं विय हि सीलं दट्ठब्बं, कालेन कालं उदकसिञ्चनं विय धम्मस्सवनं, मरियादाय थिरभावकरणं विय समथो, समीपे वल्लिआदीनं हरणं विय कम्मट्ठाने खलनपक्खलनच्छेदनं, कालेन कालं खणित्तिं गहेत्वा मूलखणनं विय सत्तन्नं अनुपस्सनानं भावना, तेहि पञ्चहि कारणेहि अनुग्गहितस्स अम्बरुक्खस्स मधुरफलदानकालो विय इमस्स भिक्खुनो इमेहि पञ्चहि धम्मेहि अनुग्गहिताय सम्मादिट्ठिया अरहत्तफलदानं वेदितब्ब’’न्ति.

एत्थ च लद्धूपकाराति यथारहं निस्सयादिवसेन लद्धपच्चया. विपस्सनासम्मादिट्ठिया अनुग्गहितभावेन गहितत्ता मग्गसम्मादिट्ठीसु च अरहत्तमग्गसम्मादिट्ठि. अनन्तरस्स हि विधि पटिसेधो वा, अग्गफलसमाधिम्हि तप्परिक्खारधम्मेसुयेव च केवलो चेतोपरियायो निरुळ्होति सम्मादिट्ठीति अरहत्तमग्गसम्मादिट्ठि. फलक्खणेति अनन्तरं कालन्तरे चाति दुविधेपि फलक्खणे. पटिप्पस्सद्धिवसेन सब्बसंकिलेसेहि चेतोविमुच्चति एतायाति चेतोविमुत्ति, अग्गफलपञ्ञं ठपेत्वा अवसेसा फलधम्मा. तेनाह ‘‘चेतोविमुत्ति फलं अस्साति, चेतोविमुत्तिसङ्खातं फलं आनिसंसो’’ति. सब्बकिलेसेहि चेतसो विमुच्चनसङ्खातं पटिप्पस्सम्भनसञ्ञितं पहानं फलं आनिसंसो चाति योजना. इध चेतोविमुत्तिसद्देन पहानमत्तं गहितं, पुब्बे पहायकधम्मा. अञ्ञथा फलधम्मा एव आनिसंसोति गय्हमाने पुनवचनं निरत्थकं सिया. पञ्ञाविमुत्तिफलानिसंसाति एत्थापि एवमेव अत्थो वेदितब्बो. सम्मावाचाकम्मन्ताजीवा सीलसभावत्ता विसेसतो समाधिस्स उपकारा, तथा सम्मासङ्कप्पो झानसभावत्ता. तथा हि सो ‘‘अप्पना’’ति निद्दिट्ठो. सम्मासतिसम्मावायामा पन समाधिपक्खिया एवाति आह ‘‘अवसेसा धम्मा चेतोविमुत्तीति वेदितब्बा’’ति.

चतुपारिसुद्धिसीलन्ति अरियमग्गाधिगमस्स पदट्ठानभूतं चतुपारिसुद्धिसीलं. सुतादीसुपि एसेव नयो. अत्तनो चित्तप्पवत्तिआरोचनवसेन सह कथनं संकथा, संकथाव साकच्छा. इध पन कम्मट्ठानप्पटिबद्धाति आह ‘‘कम्मट्ठाने…पे… कथा’’ति. तस्स कम्मट्ठानस्स एकवारं विधिया अप्पटिपज्जनं खलनं, अनेकवारं पक्खलनं, तदुभयस्स विच्छेदनी अपनयनी कथा खलनपक्खलनच्छेदनकथा. पूरेन्तस्साति विवट्टसन्निस्सितं कत्वा पालेन्तस्स ब्रूहेन्तस्स च. सुणन्तस्साति ‘‘यथाउग्गहितकम्मट्ठानं फातिं गमिस्सती’’ति एवं सुणन्तस्स. तेनेव हि ‘‘सप्पायधम्मस्सवन’’न्ति वुत्तं. कम्मं करोन्तस्साति भावनानुयोगकम्मं करोन्तस्स. पञ्चसुपि ठानेसु अन्त-सद्दो हेतुअत्थजोतनो दट्ठब्बो. एवञ्हि ‘‘यथा ही’’तिआदिना वुच्चमाना अम्बूपमा युज्जेय्य.

उदककोट्ठकन्ति जलावाटं. थिरं कत्वा बन्धतीति असिथिलं दळ्हं नातिमहन्तं नातिखुद्दकं कत्वा योजेति. थिरं करोतीति उदकसिञ्चनकाले ततो ततो पवत्तित्वा उदकस्स अनिक्खमनत्थं जलावाटपाळिं थिरतरं करोति. सुक्खदण्डकोति तस्सेव अम्बगच्छस्स सुक्खको साखासीसको. किपिल्लिकपुटोति तम्बकिपिल्लिकपुटो. खणित्तिन्ति कुदालं. कोट्ठकबन्धनं विय सीलं सम्मादिट्ठिया वड्ढनूपायस्स मूलभावतो. उदकसिञ्चनं विय धम्मस्सवनं भावनाय परिब्रूहनतो. मरियादाय थिरभावकरणं विय समथो यथावुत्ताय भावनाधिट्ठानाय सीलमरियादाय दळ्हीभावापादनतो. समाहितस्स हि सीलं थिरतरं होति. समीपे वल्लिआदीनं हरणं विय कम्मट्ठाने खलनपक्खलनच्छेदनं इच्छितब्बभावनाय विबन्धनापनयनतो. मूलखणनं विय सत्तन्नं अनुपस्सनानं भावना तस्सा विबन्धस्स मूलभूतानं तण्हामानदिट्ठीनं पलिखणनतो. एत्थ च यस्मा सुपरिसुद्धसीलस्स कम्मट्ठानं अनुयुञ्जन्तस्स सप्पायधम्मस्सवनं इच्छितब्बं, ततो यथासुते अत्थे साकच्छासमापज्जनं, ततो कम्मट्ठानविसोधनेन समथनिब्बत्ति, ततो समाहितस्स आरद्धविपस्सकस्स विपस्सनापारिपूरि, परिपुण्णा विपस्सना मग्गसम्मादिट्ठिं ब्रूहेतीति एवमेतेसं अङ्गानं परम्पराय सम्मुखा अनुग्गण्हनतो अयमानुपुब्बी कथिताति वेदितब्बं.

अनुग्गहितसुत्तवण्णना निट्ठिता.

६. विमुत्तायतनसुत्तवण्णना

२६. छट्ठे विमुत्तिया वट्टदुक्खतो विमुच्चनस्स आयतनानि कारणानि विमुत्तायतनानीति आह – ‘‘विमुच्चनकारणानी’’ति. पाळिअत्थं जानन्तस्साति ‘‘इध सीलं आगतं, इध समाधि, इध पञ्ञा’’तिआदिना तंतंपाळिअत्थं याथावतो जानन्तस्स. पाळिं जानन्तस्साति तदत्थबोधिनिं पाळिं याथावतो उपधारेन्तस्स. तरुणपीतीति सञ्जातमत्ता मुदुका पीति जायति. कथं जायति? यथादेसितं धम्मं उपधारेन्तस्स तदनुच्छविकमेव अत्तनो कायवाचामनोसमाचारं परिग्गण्हन्तस्स सोमनस्सं पत्तस्स पमोदलक्खणं पामोज्जं जायति. तुट्ठाकारभूता बलवपीतीति पुरिमुप्पन्नाय पीतिया वसेन लद्धासेवनत्ता अतिविय तुट्ठाकारभूता कायचित्तदरथस्स पस्सम्भनसमत्थताय पस्सद्धिया पच्चयो भवितुं समत्था बलप्पत्ता पीति जायति. यस्मा नामकाये पस्सद्धे रूपकायोपि पस्सद्धो एव होति, तस्मा ‘‘नामकायो पस्सम्भति’’च्चेव वुत्तं.

सुखं पटिलभतीति वक्खमानस्स चित्तसमाधानस्स पच्चयो भवितुं समत्थं चेतसिकं निरामिससुखं पटिलभति विन्दति. समाधियतीति एत्थ पन न यो कोचि समाधि अधिप्पेतो, अथ खो अनुत्तरसमाधीति दस्सेन्तो ‘‘अरहत्त…पे… समाधियती’’ति आह. ‘‘अयं ही’’तिआदि तस्सं देसनायं तादिसस्स पुग्गलस्स यथावुत्तसमाधिपटिलाभस्स कारणभावविभावनं, यं तथा विमुत्तायतनभावो. ओसक्कितुन्ति दस्सितुं. समाधियेव समाधिनिमित्तन्ति कम्मट्ठानपाळिया आरुळ्हो समाधि एव परतो उप्पज्जनकभावनासमाधिस्स कारणभावतो समाधिनिमित्तं. तेनाह ‘‘आचरियस्स सन्तिके’’तिआदि.

विमुत्तायतनसुत्तवण्णना निट्ठिता.

७. समाधिसुत्तवण्णना

२७. सत्तमे सब्बसो किलेसदुक्खदरथपरिळाहानं विगतत्ता सातिसयमेत्थ सुखन्ति वुत्तं ‘‘अप्पितप्पितक्खणे सुखत्ता पच्चुप्पन्नसुखो’’ति. पुरिमस्स पुरिमस्स वसेन पच्छिमं पच्छिमं लद्धासेवनताय सन्तपणीततरभावप्पत्तं होतीति आह ‘‘पुरिमो…पे… सुखविपाको’’ति. किलेसप्पटिप्पस्सद्धियाति किलेसानं पटिप्पस्सम्भनेन लद्धत्ता. ‘‘किलेसप्पटिप्पस्सद्धिभावन्ति किलेसानं पटिप्पस्सम्भनभावं. लद्धत्ता पत्तत्ता तब्भावं उपगतत्ता. लोकियसमाधिस्स पच्चनीकानि नीवरणपठमज्झाननिकन्तिआदीनि निग्गहेतब्बानि, अञ्ञे किलेसा वारेतब्बा. इमस्स पन अरहत्तसमाधिस्स पटिप्पस्सद्धसब्बकिलेसत्ता न निग्गहेतब्बं वारेतब्बञ्च अत्थीति मग्गानन्तरं समापत्तिक्खणे च अप्पयोगेन अधिगतत्ता अप्पितत्ता च अपरिहानिवसेन वा अप्पितत्ता न ससङ्खारनिग्गय्हवारितगतो. सतिवेपुल्लप्पत्तत्ताति एतेन अप्पवत्तमानायपि सतिया सतिबहुलताय सतो एव नामाति दस्सेति. यथापरिच्छिन्नकालवसेनाति एतेन परिच्छिन्नस्सतिया सतोति दस्सेति. सेसेसूति ञाणेसु.

समाधिसुत्तवण्णना निट्ठिता.

८-९. पञ्चङ्गिकसुत्तादिवण्णना

२८-२९. अट्ठमे करो वुच्चति पुप्फसम्भवं ‘‘गब्भासये किरीयती’’ति कत्वा. करतो जातो कायो करजकायो, तदुपनिस्सयो चतुसन्ततिरूपसमुदायो. कामं नामकायोपि विवेकजेन पीतिसुखेन तथालद्धूपकारो, ‘‘अभिसन्देती’’तिआदिवचनतो पन रूपकायो इध अधिप्पेतोति आह ‘‘इमं करजकाय’’न्ति. अभिसन्देतीति अभिसन्दनं करोति. तं पन अभिसन्दनं झानमयेन पीतिसुखेन करजकायस्स तिन्तभावापादनं सब्बत्थकमेव लूखभावापनयनन्ति आह ‘‘तेमेती’’तिआदि. तयिदं अभिसन्दनं अत्थतो यथावुत्तपीतिसुखसमुट्ठानेहि पणीतरूपेहि कायस्स परिप्फरणं दट्ठब्बं. परिसन्देतीतिआदीसुपि एसेव नयो. सब्बं एतस्स अत्थीति सब्बावा, तस्स सब्बावतो. अवयवावयविसम्बन्धे अवयविनि सामिवचनन्ति अवयवविसयो सब्ब-सद्दो, तस्मा वुत्तं ‘‘सब्बकोट्ठासवतो’’ति. अफुटं नाम न होति यत्थ यत्थ कम्मजरूपं, तत्थ तत्थ चित्तजरूपस्स अभिब्यापनतो. तेनाह ‘‘उपादिन्नकसन्तती’’तिआदि.

छेकोति कुसलो. तं पनस्स कोसल्लं नहानीयचुण्णानं करणे पिण्डिकरणे च समत्थतावसेन वेदितब्बन्ति आह ‘‘पटिबलो’’तिआदि. कंस-सद्दो ‘‘महतिया कंसपातिया’’तिआदीसु (म. नि. १.६१) सुवण्णे आगतो.‘‘कंसो उपहतो यथा’’तिआदीसु (ध. प. १३४) कित्तिमलोहे. कत्थचि पण्णत्तिमत्ते ‘‘उपकंसो नाम राजासि, महाकंसस्स अत्रजो’’तिआदि (जा. अट्ठ. ४.१०.१६४ घटपण्डितजातकवण्णना). इध पन यत्थ कत्थचि लोहेति आह ‘‘येन केनचि लोहेन कतभाजने’’ति. स्नेहानुगताति उदकसिनेहेन अनुप्पविसनवसेन गता उपगता. स्नेहपरेताति उदकसिनेहेन परितो गता समन्ततो फुटा. ततो एव सन्तरबाहिरा फुटा स्नेहेन. एतेन सब्बसो उदकेन तेमितभावमाह. न च पग्घरिणीति एतेन तिन्तस्सपि तस्स घनथद्धभावं वदति. तेनाह ‘‘न बिन्दुबिन्दू’’तिआदि.

ताहि ताहि उदकसिराहि उब्भिज्जतीति उब्भिदं, उब्भिदं उदकं एतस्साति उब्भिदोदको. उब्भिन्नउदकोति नदीतीरे खतकूपको विय उब्भिज्जनकउदको. उग्गच्छनउदकोति धारावसेन उट्ठहनउदको. कस्मा पनेत्थ उब्भिदोदकोव रहदो गहितो, न इतरोति आह ‘‘हेट्ठा उग्गच्छनउदकञ्ही’’तिआदि. धारानिपातबुब्बुळकेहीति धारानिपातेहि च उदकबुब्बुळेहि च. ‘‘फेणपटलेहि चा’’ति वत्तब्बं, सन्निसिन्नमेव अपरिक्खोभताय निच्चलमेव, सुप्पसन्नमेवाति अधिप्पायो. सेसन्ति ‘‘अभिसन्देती’’तिआदिकं.

उप्पलानीति उप्पलगच्छानि. सेतरत्तनीलेसूति उप्पलेसु, सेतुप्पलरत्तुप्पलनीलुप्पलेसूति अत्थो. यं किञ्चि उप्पलं उप्पलमेव सामञ्ञग्गहणतो. सतपत्तन्ति एत्थ सत-सद्दो बहुपरियायो ‘‘सतग्घी’’तिआदीसु विय. तेन अनेकसतपत्तस्सपि सङ्गहो सिद्धो होति. लोके पन रत्तं पदुमं, सेतं पुण्डरीकन्ति वुच्चति. याव अग्गा याव च मूला उदकेन अभिसन्दनादिसम्भवदस्सनत्थं उदकानुग्गतग्गहणं. इध उप्पलादीनि विय करजकायो, उदकं विय ततियज्झानसुखं.

यस्मा परिसुद्धेन चेतसाति चतुत्थज्झानचित्तमाह, तञ्च रागादिउपक्किलेसमलापगमतो निरुपक्किलेसं निम्मलं, तस्मा आह ‘‘निरुपक्किलेसट्ठेन परिसुद्ध’’न्ति. यस्मा पन पारिसुद्धिया एव पच्चयविसेसेन पवत्तिविसेसो परियोदातता सुधन्तसुवण्णस्स निघंसनेन पभस्सरता विय, तस्मा आह ‘‘पभस्सरट्ठेन परियोदातं वेदितब्ब’’न्ति. इदन्ति ओदातवचनं. उतुफरणत्थन्ति उतुनो फरणदस्सनत्थं. उतुफरणं न होति सेसन्ति अधिप्पायो. तेनाह ‘‘तङ्खण …पे… बलवं होती’’ति. वत्थं विय करजकायोति योगिनो करजकायो वत्थं विय दट्ठब्बो उतुफरणसदिसेन चतुत्थज्झानसुखेन फरितब्बत्ता. पुरिसस्स सरीरं विय चतुत्थज्झानं दट्ठब्बं उतुफरणट्ठानियस्स सुखस्स निस्सयभावतो. तेनाह ‘‘तस्मा’’तिआदि. तत्थ च ‘‘परिसुद्धेन चेतसा’’ति चेतोगहणेन झानसुखं वुत्तन्ति दट्ठब्बं. तेनाह ‘‘उतुफरणं विय चतुत्थज्झानसुख’’न्ति. ननु च चतुत्थज्झाने सुखमेव नत्थीति? सच्चं नत्थि, सातलक्खणसन्तसभावत्ता पनेत्थ उपेक्खा ‘‘सुख’’न्ति अधिप्पेता. तेन वुत्तं सम्मोहविनोदनियं (विभ. अट्ठ. २३२) ‘‘उपेक्खा पन सन्तत्ता, सुखमिच्चेव भासिता’’ति.

तस्स तस्स समाधिस्स सरूपदस्सनस्स पच्चयत्ता पच्चवेक्खणञाणं पच्चवेक्खणनिमित्तं. समभरितोति समपुण्णो.

मण्डभूमीति पपावण्णभूमि. यत्थ सलिलसिञ्चनेन विनाव सस्सानि ठितानि सम्पज्जन्ति. युगे योजेतब्बानि योग्गानि, तेसं आचरियो योग्गाचरियो. तेसं सिक्खापनतो हत्थिआदयोपि ‘‘योग्गा’’ति वुच्चन्तीति आह पाळियं ‘‘अस्सदम्मसारथी’’ति. येन येनाति चतूसु मग्गेसु येन येन मग्गेन. यं यं गतिन्ति जवसमजवादिभेदासु गतीसु यं यं गतिं. नवमे नत्थि वत्तब्बं.

पञ्चङ्गिकसुत्तादिवण्णना निट्ठिता.

१०. नागितसुत्तवण्णना

३०. दसमे उच्चासद्दमहासद्दाति उद्धं उग्गतत्ता उच्चो पत्थटो महन्तो विनिब्भिज्जित्वा गहेतुं असक्कुणेय्यो सद्दो एतेसन्ति उच्चासद्दमहासद्दा. वचीघोसोपि हि बहूहि एकज्झं पवत्तितो अत्थतो सद्दतो च दुरवबोधो केवलं महानिग्घोसो एव हुत्वा सोतपथमागच्छति. मच्छविलोपेति मच्छानं विलुम्पित्वा विय गहणे, मच्छानं वा विलुम्पने. केवट्टानञ्हि मच्छपच्छिठपितट्ठाने महाजनो सन्निपतित्वा ‘‘इध अञ्ञं एकं मच्छं देहि, एकं मच्छफालं देही’’ति, ‘‘एतस्स ते महा दिन्नो, मय्हं खुद्दको’’ति एवं उच्चासद्दं महासद्दं करोन्ति. मच्छग्गहणत्थं जाले पक्खित्तेपि तस्मिं ठाने केवट्टा चेव अञ्ञे च ‘‘पविट्ठो गहितो’’ति महासद्दं करोन्ति. तं सन्धायेतं वुत्तं. असुचिसुखन्ति कायासुचिसन्निस्सितत्ता किलेसासुचिसन्निस्सितत्ता च असुचिसन्निस्सितसुखं. नेक्खम्मसुखस्साति कामतो निक्खमन्तस्स सुखस्स. पविवेकसुखस्साति गणसङ्गणिकतो किलेससङ्गणिकतो च विगतस्स सुखस्स. उपसमसुखस्साति रागादिवूपसमावहस्स सुखस्स. सम्बोधसुखन्ति मग्गसङ्खातस्स सम्बोधस्स निट्ठप्पत्तत्थाय सुखं. सेसं सुविञ्ञेय्यमेव.

नागितसुत्तवण्णना निट्ठिता.

पञ्चङ्गिकवग्गवण्णना निट्ठिता.

४. सुमनवग्गो

१. सुमनसुत्तवण्णना

३१. चतुत्थस्स पठमे सतक्ककूति सतसिखरो, अनेककूटोति अत्थो. इदं तस्स महामेघभावदस्सनं. सो हि महावस्सं वस्सति. तेनेवाह – ‘‘इतो चितो च उट्ठितेन वलाहककूटसतेन समन्नागतोति अत्थो’’ति. दस्सनसम्पन्नोति एत्थ दस्सनं नाम सोतापत्तिमग्गो. सो हि पठमं निब्बानदस्सनतो ‘‘दस्सन’’न्ति वुच्चति. यदिपि तं गोत्रभु पठमतरं पस्सति, दिस्वा पन कत्तब्बकिच्चस्स किलेसप्पहानस्स अकरणतो न तं ‘‘दस्सन’’न्ति वुच्चति. आवज्जनट्ठानियञ्हि तं ञाणं. मग्गस्स निब्बानारम्मणतासामञ्ञेन चेतं वुत्तं, न निब्बानप्पटिविज्झनेन, तस्मा धम्मचक्खुं पुनप्पुनं निब्बत्तनेन भावनं अप्पत्तं दस्सनं, धम्मचक्खुञ्च परिञ्ञादिकिच्चकरणेन चतुसच्चधम्मदस्सनं तदभिसमयोति नत्थेत्थ गोत्रभुस्स दस्सनभावापत्ति. सेसमेत्थ सुविञ्ञेय्यमेव.

सुमनसुत्तवण्णना निट्ठिता.

२. चुन्दीसुत्तवण्णना

३२. दुतिये ‘‘अरियकन्तेहि सीलेहि समन्नागतो’’तिआदीसु (अ. नि. ५.१७९) अरियकन्तानीति पञ्चसीलानि आगतानि. अरियकन्तानि हि पञ्चसीलानि अरियानं कन्तानि पियानि, भवन्तरगतापि अरिया तानि न विजहन्ति. इध पन ‘‘यावता, चुन्द, सीलानि अरियकन्तानि सीलानि, तेसं अग्गमक्खायति…पे… अग्गे ते परिपूरकारिनो’’ति वुत्तत्ता मग्गफलानि सीलानि अधिप्पेतानीति आह ‘‘अरियकन्तानि सीलानीति मग्गफलसम्पयुत्तानि सीलानी’’ति.

चुन्दीसुत्तवण्णना निट्ठिता.

३. उग्गहसुत्तवण्णना

३३. ततिये सब्बपठमं उट्ठानसीलाति रत्तिया विभायनवेलाय सामिके परिजने सेय्याय अवुट्ठिते सब्बपठमं उट्ठानसीला. सामिकं दिस्वा निसिन्नासनतो अग्गिदड्ढा विय पठममेव वुट्ठहन्तीति वा पुब्बुट्ठायिनियो. किंकारन्ति किंकरणीयं, किंकरणभावेन पुच्छित्वा कातब्बवेय्यावच्चन्ति अत्थो. तं पटिस्सुणन्ता विचरन्तीति किंकारप्पटिस्साविनियो. मनापंयेव किरियं करोन्ति सीलेनाति मनापचारिनियो. पियमेव वदन्ति सीलेनाति पियवादिनियो.

तत्रुपायायाति तत्र कम्मे साधेतब्बउपायभूताय वीमंसाय. तेनाह ‘‘तस्मिं उण्णाकप्पाससंविधाने’’तिआदि. अलं कातुन्ति कातुं समत्था. अलं संविधातुन्ति विचारेतुं समत्था. तेनाह ‘‘अलं कातुं अलं संविधातुन्ति अत्तना कातुम्पि परेहि कारापेतुम्पी’’तिआदि. सेसमेत्थ सुविञ्ञेय्यमेव.

उग्गहसुत्तवण्णना निट्ठिता.

४-५. सीहसेनापतिसुत्तादिवण्णना

३४-३५. चतुत्थे सन्दिट्ठिकन्ति असम्परायिकताय सामं दट्ठब्बं. सयं अनुभवितब्बं अत्तपच्चक्खं दिट्ठधम्मिकन्ति अत्थो. न सद्धामत्तकेनेव तिट्ठतीति ‘‘दानं नाम साधु सुन्दरं, बुद्धादीहि पण्डितेहि पसत्थ’’न्ति एवं सद्धामत्तकेनेव न तिट्ठति. यं दानं देतीति यं देय्यधम्मं परस्स देति. तस्स पति हुत्वाति तब्बिसयं लोभं सुट्ठु अभिभवन्तो तस्स अधिपति हुत्वा देति. तेन अनधिभवनीयत्ता न दासो न सहायोति. तत्थ तदुभयं अन्वयतो ब्यतिरेकतो च दस्सेतुं ‘‘यो ही’’तिआदि वुत्तं. दासो हुत्वा देति तण्हादासब्यस्स उपगतत्ता. सहायो हुत्वा देति तस्स पियभावाविस्सज्जनतो. सामी हुत्वा देति तत्थ तण्हादासब्यतो अत्तानं मोचेत्वा अभिभुय्य पवत्तनतो. अथ वा यो दानसीलताय दायको पुग्गलो, सो दाने पवत्तिभेदेन दानदासो, दानसहायो, दानपतीति तिप्पकारो होति. तदस्स तिप्पकारतं विभजित्वा दस्सेतुं ‘‘यो ही’’तिआदि वुत्तं. दातब्बट्ठेन दानं, अन्नपानादि.

तत्थ यं अत्तना परिभुञ्जति, तण्हाधिपन्नताय तस्स वसेन वत्तनतो दासो विय होति. यं परेसं दीयति, तत्थापि अन्नपानसामञ्ञेन इदं वुत्तं ‘‘दानसङ्खातस्स देय्यधम्मस्स दासो हुत्वा’’ति. सहायो हुत्वा देति अत्तना परिभुञ्जितब्बस्स परेसं दातब्बस्स च समसमं ठपनतो. पति हुत्वा देति सयं देय्यधम्मस्स वसे अवत्तित्वा तस्स अत्तनो वसे वत्तापनतो. अपरो नयो – यो अत्तना पणीतं परिभुञ्जित्वा परेसं निहीनं देति, सो दानदासो नाम तन्निमित्तनिहीनभावापत्तितो. यो यादिसं अत्तना परिभुञ्जति, तादिसमेव परेसं देति, सो दानसहायो नाम तन्निमित्तहीनाधिकभावविवज्जनेन सदिसभावापत्तितो. यो अत्तना निहीनं परिभुञ्जित्वा परेसं पणीतं देति, सो दानपति नाम तन्निमित्तसेट्ठभावापत्तितो.

नित्तेजभूतो तेजहानिप्पत्तिया. सह ब्यति गच्छतीति सहब्यो, सहपवत्तनको, तस्स भावो सहब्यता, सहपवत्तीति आह ‘‘सहभावं एकीभावं गता’’ति. असितस्साति वा अबन्धस्स, तण्हाबन्धनेन अबन्धस्साति अत्थो. पञ्चमं उत्तानमेव.

सीहसेनापतिसुत्तादिवण्णना निट्ठिता.

६-७. कालदानसुत्तादिवण्णना

३६-३७. छट्ठे आरामतोति फलारामतो. पठमुप्पन्नानीति सब्बपठमं सुजातानि. भासितञ्ञूति भिक्खू घरद्वारे ठिता किञ्चापि तुण्ही होन्ति, अत्थतो पन ‘‘भिक्खं देथा’’ति वदन्ति नाम अरियाय याचनाय. वुत्तञ्हेतं ‘‘उद्धिस्स अरिया तिट्ठन्ति, एसा अरियानं याचना’’ति. तत्र ये ‘‘मयं पचाम, इमे न पचन्ति, पचमाने पत्वा अलभन्ता कुहिं लभिस्सन्ती’’ति देय्यधम्मं संविभजन्ति, ते भासितञ्ञू नाम ञत्वा कत्तब्बस्स करणतो. युत्तप्पत्तकालेति दातुं युत्तप्पत्तकाले. अप्पटिवानचित्तोति अनिवत्तनचित्तो. सत्तमं उत्तानमेव.

कालदानसुत्तादिवण्णना निट्ठिता.

८. सद्धसुत्तवण्णना

३८. अट्ठमे अनुकम्पन्तीति ‘‘सब्बे सत्ता सुखी होन्तु अवेरा अब्यापज्जा’’ति एवं हितफरणेन अनुग्गण्हन्ति. अपिच उपट्ठाकानं गेहं अञ्ञे सीलवन्ते सब्रह्मचारिनो गहेत्वा पविसन्तापि अनुग्गण्हन्ति नाम. नीचवुत्तिन्ति पणिपातसीलं. कोधमानथद्धताय रहितन्ति कोधमानवसेन उप्पन्नो यो थद्धभावो चित्तस्स उद्धुमातलक्खणो, तेन विरहितन्ति अत्थो. सोरच्चेनाति ‘‘तत्थ कतमं सोरच्चं? यो कायिको अवीतिक्कमो, वाचसिको अवीतिक्कमो, कायिकवाचसिको अवीतिक्कमो, इदं वुच्चति सोरच्चं. सब्बोपि सीलसंवरो सोरच्च’’न्ति एवमागतेन सीलसंवरसङ्खातेन सोरतभावेन. सखिलन्ति ‘‘तत्थ कतमं साखल्यं? या सा वाचा थद्धका कक्कसा फरुसा कटुका अभिसज्जनी कोधसामन्ता असमाधिसंवत्तनिका, तथारूपिं वाचं पहाय या सा वाचा नेला कण्णसुखा पेमनीया हदयङ्गमा पोरी बहुजनकन्ता बहुजनमनापा, तथारूपिं वाचं भासिता होति. या तत्थ सण्हवाचता सखिलवाचता अफरुसवाचता, इदं वुच्चति साखल्य’’न्ति (ध. स. १३५०) एवं वुत्तेन सम्मोदकमुदुभावेन समन्नागतं. तेनाह ‘‘सखिलन्ति सम्मोदक’’न्ति.

सद्धसुत्तवण्णना निट्ठिता.

९-१०. पुत्तसुत्तादिवण्णना

३९-४०. नवमे भतोति पोसितो. तं पन भरणं जातकालतो पट्ठाय सुखपच्चयूपहरणेन दुक्खपच्चयापहरणेन च पवत्तितन्ति दस्सेतुं ‘‘अम्हेही’’तिआदि वुत्तं. हत्थपादवड्ढनादीहीति आदि-सद्देन मुखेन सिङ्घानिकापनयननहापनमण्डनादिञ्च सङ्गण्हाति. मातापितूनं सन्तकं खेत्तादिं अविनासेत्वा रक्खितं तेसं परम्पराय ठितिया कारणं होतीति आह ‘‘अम्हाकं सन्तकं…पे… कुलवंसो चिरं ठस्सती’’ति. सलाकभत्तादीनि अनुपच्छिन्दित्वाति सलाकभत्तादीनि अविच्छिन्दित्वा. यस्मा दायज्जप्पटिलाभस्स योग्यभावेन वत्तमानोयेव दायस्स पटिपज्जिस्सति, न इतरोति आह ‘‘कुलवंसानुरूपाय पटिपत्तिया’’तिआदि. अत्तना दायज्जारहं करोन्तोति अत्तानं दायज्जारहं करोन्तो. मातापितरो हि अत्तनो ओवादे अवत्तमाने मिच्छापटिपन्ने दारके विनिच्छयं गन्त्वा अपुत्ते करोन्ति, ते दायज्जारहा न होन्ति. ओवादे वत्तमाने पन कुलसन्तकस्स सामिके करोन्ति. ततियदिवसतो पट्ठायाति मतदिवसतो ततियदिवसतो पट्ठाय. सेसं सुविञ्ञेय्यमेव. दसमं उत्तानमेव.

पुत्तसुत्तादिवण्णना निट्ठिता.

सुमनवग्गवण्णना निट्ठिता.

५. मुण्डराजवग्गो

१-२. आदियसुत्तादिवण्णना

४१-४२. पञ्चमस्स पठमे उट्ठानवीरियाधिगतेहीति वा उट्ठानेन च वीरियेन च अधिगतेहि. तत्थ उट्ठानन्ति कायिकं वीरियं. वीरियन्ति चेतसिकन्ति वदन्ति. उट्ठानन्ति वा भोगुप्पादने युत्तप्पयुत्तता. वीरियं तज्जो उस्साहो. पीणितन्ति धातं सुतित्तं. तथाभूतो पन यस्मा थूलसरीरो होति, तस्मा ‘‘थूलं करोती’’ति वुत्तं. दुतियं उत्तानमेव.

आदियसुत्तादिवण्णना निट्ठिता.

३. इट्ठसुत्तवण्णना

४३. ततिये अप्पमादं पसंसन्तीति ‘‘एतानि आयुआदीनि पत्थयन्तेन अप्पमादो कातब्बो’’ति अप्पमादमेव पसंसन्ति पण्डिता. यस्मा वा पुञ्ञकिरियासु पण्डिता अप्पमादं पसंसन्ति, तस्मा आयुआदीनि पत्थयन्तेन अप्पमादोव कातब्बोति अत्थो. पुरिमस्मिं अत्थविकप्पे ‘‘पुञ्ञकिरियासू’’ति पदस्स ‘‘अप्पमत्तो’’ति इमिना सम्बन्धो. यस्मा पण्डिता अप्पमादं पसंसन्ति, यस्मा च पुञ्ञकिरियासु अप्पमत्तो उभो अत्थे अधिगतो होति, तस्मा आयुआदीनि पत्थयन्तेन अप्पमादोव कातब्बो. दुतियस्मिं अत्थविकप्पे पण्डिता अप्पमादं पसंसन्ति. कत्थाति? पुञ्ञकिरियासु. कस्माति चे? यस्मा अप्पमत्तो उभो अत्थे अधिग्गण्हाति पण्डितो, तस्माति अत्थो. अत्थप्पटिलाभेनाति दिट्ठधम्मिकादिहितप्पटिलाभेन.

इट्ठसुत्तवण्णना निट्ठिता.

४. मनापदायीसुत्तवण्णना

४४. चतुत्थे झानमनेन निब्बत्तं मनोमयन्ति आह ‘‘सुद्धावासेसु एकं झानमनेन निब्बत्तं देवकाय’’न्ति. सतिपि हि सब्बसत्तानं अभिसङ्खारमनसा निब्बत्तभावे बाहिरपच्चयेहि विना मनसाव निब्बत्तत्ता ‘‘मनोमया’’ति वुच्चन्ति रूपावचरसत्ता. यदि एवं कामभवे ओपपातिकसत्तानम्पि मनोमयभावो आपज्जतीति चे? न, तत्थ बाहिरपच्चयेहि निब्बत्तेतब्बतासङ्काय एव अभावतो ‘‘मनसाव निब्बत्ता’’ति अवधारणासम्भवतो. निरुळ्हो वायं लोके मनोमयवोहारो रूपावचरसत्तेसु. तथा हि ‘‘अन्नमयो, पाणमयो, मनोमयो, आनन्दमयो, विञ्ञाणमयो’’ति पञ्चधा अत्तानं वेदवादिनोपि वदन्ति. उच्छेदवादिनोपि वदन्ति ‘‘दिब्बो रूपी मनोमयो’’ति (दी. नि. १.८७). तीसु वा कुलसम्पत्तीसूति ब्राह्मणखत्तियवेस्ससङ्खातेसु सम्पन्नकुलेसु. छसु वा कामसग्गेसूति छसु कामावचरदेवेसु.

मनापदायीसुत्तवण्णना निट्ठिता.

५-६. पुञ्ञाभिसन्दसुत्तादिवण्णना

४५-४६. पञ्चमे असङ्खेय्योति आळ्हकगणनाय असङ्खेय्यो. योजनवसेन पनस्स सङ्खा अत्थि हेट्ठा महापथविया उपरि आकासेन परिसमन्ततो चक्कवाळपब्बतेन मज्झे तत्थ तत्थ ठितकेहि दीपपब्बतपरियन्तेहि परिच्छिन्नत्ता जानन्तेन योजनतो सङ्खातुं सक्काति कत्वा. महासरीरमच्छकुम्भीलयक्खरक्खसमहानागदानवादीनं सविञ्ञाणकानं बलवामुखपातालादीनं अविञ्ञाणकानं भेरवारम्मणानं वसेन बहुभेरवं. पुथूति बहू. सवन्तीति सन्दमाना. उपयन्तीति उपगच्छन्ति. छट्ठं उत्तानमेव.

पुञ्ञाभिसन्दसुत्तादिवण्णना निट्ठिता.

७-८. धनसुत्तादिवण्णना

४७-४८. सत्तमे सद्धाति मग्गेनागता सद्धा. सीलञ्च यस्स कल्याणन्ति कल्याणसीलं नाम अरियसावकस्स अरियकन्तं सीलं वुच्चति. तत्थ किञ्चापि अरियसावकस्स एकसीलम्पि अकन्तं नाम नत्थि, इमस्मिं पनत्थे भवन्तरेपि अप्पहीनं पञ्चसीलं अधिप्पेतं. अट्ठमं उत्तानमेव.

धनसुत्तादिवण्णना निट्ठिता.

९. कोसलसुत्तवण्णना

४९. नवमे पतितक्खन्धोति सम्मुखा किञ्चि ओलोकेतुं असमत्थताय अधोमुखो. निप्पटिभानोति सहधम्मिकं किञ्चि वत्तुं अविसहनतो निप्पटिभानो पटिभानरहितो.

कोसलसुत्तवण्णना निट्ठिता.

१०. नारदसुत्तवण्णना

५०. दसमे अज्झोमुच्छितोति अधिमत्ताय तण्हामुच्छाय मुच्छितो, मुच्छं मोहं पमादं आपन्नो. तेनाह ‘‘गिलित्वा…पे… अतिरेकमुच्छाय तण्हाय समन्नागतो’’ति. महच्चाति महतिया. लिङ्गविपल्लासेन चेतं वुत्तं. तेनाह ‘‘महता राजानुभावेना’’ति.

नारदसुत्तवण्णना निट्ठिता.

मुण्डराजवग्गवण्णना निट्ठिता.

पठमपण्णासकं निट्ठितं.

२. दुतियपण्णासकं

(६) १. नीवरणवग्गो

१-२. आवरणसुत्तादिवण्णना

५१-५२. दुतियस्स पठमे आवरन्तीति आवरणा, नीवारयन्तीति नीवरणा. एत्थ च आवरन्तीति कुसलधम्मुप्पत्तिं आदितो परिवारेन्ति. नीवारयन्तीति निरवसेसतो वारयन्तीति अत्थो, तस्मा आवरणवसेनाति आदितो कुसलुप्पत्तिवारणवसेन. नीवरणवसेनाति निरवसेसतो वारणवसेनाति एवमेत्थ अत्थो दट्ठब्बो. यस्मा पञ्च नीवरणा उप्पज्जमाना अनुप्पन्नाय लोकियलोकुत्तराय पञ्ञाय उप्पज्जितुं न देन्ति, उप्पन्नापि अट्ठ समापत्तियो पञ्च वा अभिञ्ञा उपच्छिन्दित्वा पातेन्ति, तस्मा ‘‘पञ्ञाय दुब्बलीकरणा’’ति वुच्चन्ति. उपच्छिन्दनं पातनञ्चेत्थ तासं पञ्ञानं अनुप्पन्नानं उप्पज्जितुं अप्पदानमेव. इति महग्गतानुत्तरपञ्ञानं एकच्चाय च परित्तपञ्ञाय अनुप्पत्तिहेतुभूता नीवरणधम्मा इतरासं समत्थतं विहनन्तियेवाति पञ्ञाय दुब्बलीकरणा वुत्ता. भावनामनसिकारेन विना पकतिया मनुस्सेहि निब्बत्तेतब्बो धम्मोति मनुस्सधम्मो, मनुस्सत्तभावावहो वा धम्मो मनुस्सधम्मो, अनुळारं परित्तकुसलं. यं असतिपि बुद्धुप्पादे वत्तति, यञ्च सन्धायाह ‘‘हीनेन ब्रह्मचरियेन, खत्तिये उपपज्जती’’ति (जा. १.८.७५). अलं अरियाय अरियभावायाति अलमरियो, अरियभावाय समत्थोति वुत्तं होति. ञाणदस्सनमेव ञाणदस्सनविसेसो, अलमरियो च सो ञाणदस्सनविसेसो चाति अलमरियञाणदस्सनविसेसो.

ञाणदस्सनन्ति च दिब्बचक्खुपि विपस्सनापि मग्गोपि फलम्पि पच्चवेक्खणञाणम्पि सब्बञ्ञुतञ्ञाणम्पि वुच्चति. ‘‘अप्पमत्तो समानो ञाणदस्सनं आराधेती’’ति (म. नि. १.३११) हि एत्थ दिब्बचक्खु ञाणदस्सनं नाम. ‘‘ञाणदस्सनाय चित्तं अभिनीहरति अभिनिन्नामेती’’ति (दी. नि. १.२३४) एत्थ विपस्सनाञाणं. ‘‘अभब्बा ते ञाणाय दस्सनाय अनुत्तराय सम्बोधाया’’ति (अ. नि. ४.१९६) एत्थ मग्गो. ‘‘अयमञ्ञो उत्तरिमनुस्सधम्मा अलमरियञाणदस्सनविसेसो अधिगतो फासुविहारो’’ति (म. नि. १.३२८) एत्थ फलं. ‘‘ञाणञ्च पन मे दस्सनं उदपादि, अकुप्पा मे विमुत्ति, अयमन्तिमा जाति, नत्थि दानि पुनब्भवो’’ति (सं. नि. ५.१०८१; महाव. १६; पटि. म. २.३०) एत्थ पच्चवेक्खणञाणं. ‘‘ञाणञ्च पन मे दस्सनं उदपादि ‘सत्ताहकालकतो आळारो कालामो’’’ति (म. नि. १.२८४; २.३४०) एत्थ सब्बञ्ञुतञ्ञाणं. इध पन लोकुत्तरधम्मो अधिप्पेतो. एत्थ च रूपायतनं जानाति चक्खुविञ्ञाणं विय पस्सति चाति ञाणदस्सनं, दिब्बचक्खु. सम्मसनूपचारे च धम्मलक्खणत्तयञ्च तथा जानाति पस्सति चाति ञाणदस्सनं, विपस्सना. निब्बानं चत्तारि वा सच्चानि असम्मोहप्पटिवेधतो जानाति पस्सति चाति ञाणदस्सनं, मग्गो. फलं पन निब्बानवसेनेव योजेतब्बं. पच्चवेक्खणा मग्गाधिगतस्स अत्थस्स सब्बसो जोतनट्ठेन ञाणदस्सनं. सब्बञ्ञुता अनावरणताय समन्तचक्खुताय च ञाणदस्सनं. ब्यादिण्णकालोति परियादिन्नकालो. दुतियं उत्तानमेव.

आवरणसुत्तादिवण्णना निट्ठिता.

३-४. पधानियङ्गसुत्तादिवण्णना

५३-५४. ततिये पदहतीति पदहनो, भावनमनुयुत्तो योगी, तस्स भावो भावनानुयोगो पदहनभावो. पधानमस्स अत्थीति पधानिको, क-कारस्स य-कारं कत्वा ‘‘पधानियो’’ति वुत्तं. ‘‘अभिनीहारतो पट्ठाय आगतत्ता’’ति वुत्तत्ता पच्चेकबोधिसत्तसावकबोधिसत्तानम्पि पणिधानतो पभुति आगतसद्धा आगमनसद्दा एव, उक्कट्ठनिद्देसेन पन ‘‘सब्बञ्ञुबोधिसत्तान’’न्ति वुत्तं. अधिगमतो समुदागतत्ता अग्गमग्गफलसम्पयुत्ता चापि अधिगमसद्धा नाम, या सोतापन्नस्स अङ्गभावेन वुत्ता. अचलभावेनाति पटिपक्खेन अनधिभवनीयत्ता निच्चलभावेन. ओकप्पनन्ति ओक्कन्दित्वा अधिमुच्चनं, पसादुप्पत्तिया पसादनीयवत्थुस्मिं पसीदनमेव. सुप्पटिविद्धन्ति सुट्ठु पटिविद्धं. यथा तेन पटिविद्धेन सब्बञ्ञुतञ्ञाणं हत्थगतं अहोसि, तथा पटिविद्धं. यस्स बुद्धसुबुद्धताय सद्धा अचला असम्पवेधि, तस्स धम्मसुधम्मताय सङ्घसुप्पटिपन्नताय तेन पटिवेधेन सद्धा न तथाति अट्ठानमेतं अनवकासो. तेनाह भगवा – ‘‘यो, भिक्खवे, बुद्धे पसन्नो धम्मे पसन्नो सङ्घे पसन्नो’’तिआदि. पधानवीरियं इज्झति ‘‘अद्धा इमाय पटिपदाय जरामरणतो मुच्चिस्सामी’’ति सक्कच्चं पदहनतो.

अप्प-सद्दो अभावत्थो ‘‘अप्पसद्दस्स…पे… खो पना’’तिआदीसु वियाति आह ‘‘अरोगो’’ति. समवेपाकिनियाति यथाभुत्तमाहारं समाकारेनेव पचनसीलाय. दळ्हं कत्वा पचन्ती हि गहणी घोरभावेन पित्तविकारादिवसेन रोगं जनेति, सिथिलं कत्वा पचन्ती मन्दभावेन वातविकारादिवसेन तेनाह ‘‘नातिसीताय नाच्चुण्हाया’’ति. गहणितेजस्स मन्दपटुतावसेन सत्तानं यथाक्कमं सीतुण्हसहताति आह ‘‘अतिसीतलग्गहणिको’’तिआदि. याथावतो अच्चयदेसना अत्तनो आविकरणं नामाति आह ‘‘यथाभूतं अत्तनो अगुणं पकासेता’’ति. उदयत्थगामिनियाति सङ्खारानं उदयञ्च वयञ्च पटिविज्झन्तियाति अयमेत्थ अत्थोति आह ‘‘उदयञ्चा’’तिआदि. परिसुद्धायाति निरुपक्किलेसाय. निब्बिज्झितुं समत्थायाति तदङ्गवसेन सविसेसं पजहितुं समत्थाय. तस्स दुक्खस्स खयगामिनियाति यं दुक्खं इमस्मिं ञाणे अनधिगते पवत्तिरहं, अधिगते न पवत्ति, तं सन्धाय वदति. तथाहेस योगावचरो ‘‘चूळसोतापन्नो’’ति वुच्चति. चतुत्थं उत्तानमेव.

पधानियङ्गसुत्तादिवण्णना निट्ठिता.

५. मातापुत्तसुत्तवण्णना

५५. पञ्चमे विस्सासोति विसच्छायसन्तानो भावो. ओतारोति तत्थ चित्तस्स अनुप्पवेसो. गहेत्वाति अत्तनो एव ओकासं गहेत्वा. खेपेत्वाति कुसलवारं खेपेत्वा.

घट्टेय्याति अक्कमनादिवसेन बाधेय्य. तीहि परिञ्ञाहीति ञाततीरणप्पहानसङ्खाताहि तीहि परिञ्ञाहि. नत्थि एतेसं कुतोचि भयन्ति अकुतोभया, निब्भयाति अत्थो. चतुन्नं ओघानं, संसारमहोघस्सेव वा पारं परियन्तं गता. तेनाह ‘‘पारं वुच्चति निब्बान’’न्तिआदि.

मातापुत्तसुत्तवण्णना निट्ठिता.

६. उपज्झायसुत्तवण्णना

५६. छट्ठे मधुरकभावो नाम सरीरस्स थम्भितत्तं, तं पन गरुभावपुब्बकन्ति आह ‘‘सञ्जातगरुभावो’’ति. न पक्खायन्तीति नप्पकासेन्ति, नानाकारणतो न उपट्ठहन्ति. तेनाह ‘‘चतस्सो दिसा च अनुदिसा च मय्हं न उपट्ठहन्ती’’ति. सेसमेत्थ उत्तानमेव.

उपज्झायसुत्तवण्णना निट्ठिता.

७. अभिण्हपच्चवेक्खितब्बट्ठानसुत्तवण्णना

५७. सत्तमे जराधम्मोति धम्म-सद्दो ‘‘असम्मोसधम्मो निब्बान’’न्तिआदीसु (सु. नि. ७६३) विय पकतिपरियायो, तस्मा जरापकतिको जिण्णसभावोति अत्थो. तेनाह ‘‘जरासभावो’’तिआदि. सेसपदेसुपि एसेव नयो. कम्मुना दातब्बं आदियतीति कम्मदायादो, अत्तना यथूपचितकम्मफलभागीति अत्थो. तं पन दायज्जं कारणूपचारेन वदन्तो ‘‘कम्मं मय्हं दायज्जं सन्तकन्ति अत्थो’’ति आह यथा ‘‘कुसलानं, भिक्खवे, धम्मानं समादानहेतु, एवमिदं पुञ्ञं वड्ढती’’ति (दी. नि. ३.८०). योनीहि फलं सभावतो भिन्नम्पि अभिन्नं विय मिस्सितं होति. तेनाह ‘‘कम्मं मय्हं योनि कारण’’न्ति. ममत्तवसेन बज्झन्तीति बन्धू, ञाति सालोहितो च, कम्मं पन एकन्तसम्बन्धवाति आह ‘‘कम्मं मय्हं बन्धू’’ति. पतिट्ठाति अवस्सयो. कम्मसदिसो हि सत्तानं अवस्सयो नत्थि.

योब्बनं आरब्भ उप्पन्नमदोति ‘‘महल्लककाले पुञ्ञं करिस्साम, दहरम्ह तावा’’ति योब्बनं अपस्साय मानकरणं. ‘‘अहं निरोगो सट्ठि वा सत्तति वा वस्सानि अतिक्कन्तानि, न मे हरीतकखण्डम्पि खादितब्बं, इमे पनञ्ञे ‘असुकं नो ठानं रुज्जति, भेसज्जं खादामा’ति विचरन्ति, को अञ्ञो मया सदिसो निरोगो नामा’’ति एवं मानकरणं आरोग्यमदो. सब्बेसम्पि जीवितं नाम पभङ्गुरं दुक्खानुबन्धञ्च, तदुभयं अनोलोकेत्वा पबन्धट्ठितिं पच्चयसुलभतञ्च निस्साय ‘‘चिरं जीविं, चिरं जीवामि, चिरं जीविस्सामि, सुखं जीविं, सुखं जीवामि, सुखं जीविस्सामी’’ति एवं मानकरणं जीवितमदो.

उपधिरहितन्ति कामूपधिरहितं. चत्तारो हि उपधी – कामूपधि, खन्धूपधि, किलेसूपधि, अभिसङ्खारूपधीति. कामापि ‘‘यं पञ्च कामगुणे पटिच्च उप्पज्जति सुखं सोमनस्सं, अयं कामानं अस्सादो’’ति (म. नि. १.१६६) एवं वुत्तस्स सुखस्स अधिट्ठानभावतो ‘‘उपधियति एत्थ सुख’’न्ति इमिना वचनत्थेन ‘‘उपधी’’ति वुच्चति, खन्धापि खन्धमूलकस्स दुक्खस्स अधिट्ठानभावतो, किलेसापि अपायदुक्खस्स अधिट्ठानभावतो, अभिसङ्खारापि भवदुक्खस्स अधिट्ठानभावतो. सेसं सुविञ्ञेय्यमेव.

अभिण्हपच्चवेक्खितब्बट्ठानसुत्तवण्णना निट्ठिता.