.नमो तस्स भगवतो अरहतो सम्मासम्बुद्धस्स.

अङ्गुत्तरनिकाये

छक्कनिपात-टीका

१. पठमपण्णासकं

१. आहुनेय्यवग्गो

१. पठमआहुनेय्यसुत्तवण्णना

१. छक्कनिपातस्स पठमे चक्खुना रूपं दिस्वाति निस्सयवोहारेन वुत्तं. ससम्भारकनिद्देसोयं यथा ‘‘धनुना विज्झती’’ति, तस्मा निस्सयसीसेन निस्सितस्स गहणं दट्ठब्बं. तेनायमत्थो ‘‘चक्खुद्वारे रूपारम्मणे आपाथगते तं रूपं चक्खुविञ्ञाणेन दिस्वा’’ति. नेव सुमनो होतीति जवनक्खणे इट्ठे आरम्मणे रागं अनुप्पादेन्तो नेव सुमनो होति गेहस्सितपेमवसेनपि मग्गेन सब्बसो रागस्स समुच्छिन्नत्ता. न दुम्मनोति अनिट्ठे अदुस्सन्तो न दुम्मनो. पसादञ्ञथत्तवसेनपि इट्ठेपि अनिट्ठेपि मज्झत्तेपि आरम्मणे न समं सम्मा अयोनिसो गहणं असमपेक्खनं. अयञ्चस्स पटिपत्ति सतिवेपुल्लप्पत्तिया पञ्ञावेपुल्लप्पत्तिया चाति आह ‘‘सतो सम्पजानो हुत्वा’’ति. सतिया युत्तत्ता सतो. सम्पजञ्ञेन युत्तत्ता सम्पजानो. ञाणुप्पत्तिपच्चयरहितकालेपि पवत्तिभेदनतो ‘‘सततविहारो कथितो’’ति वुत्तं. सततविहारोति खीणासवस्स निच्चविहारो सब्बदा पवत्तनकविहारो. ठपेत्वा हि समापत्तिवेलं भवङ्गवेलञ्च खीणासवा इमिनाव छळङ्गुपेक्खाविहारेन विहरन्ति.

एत्थ च ‘‘छसु द्वारेसुपि उपेक्खको विहरती’’ति इमिना छळङ्गुपेक्खा कथिता. ‘‘सम्पजानो’’ति वचनतो पन चत्तारि ञाणसम्पयुत्तचित्तानि लब्भन्ति तेहि विना सम्पजानताय असम्भवतो. सततविहारभावतो अट्ठ महाकिरियचित्तानि लब्भन्ति. ‘‘नेव सुमनो न दुम्मनो’’ति वचनतो अट्ठ महाकिरियचित्तानि, हसितुप्पादो, वोट्ठब्बनञ्चाति दस चित्तानि लब्भन्ति. रागदोससहजातानं सोमनस्सदोमनस्सानं अभावो तेसम्पि साधारणोति छळङ्गुपेक्खावसेन आगतानं इमेसं सततविहारानं सोमनस्सं कथं लब्भतीति चे? आसेवनतो. किञ्चापि खीणासवो इट्ठानिट्ठेपि आरम्मणे मज्झत्तो विय बहुलं उपेक्खको विहरति अत्तनो परिसुद्धपकतिभावाविजहनतो, कदाचि पन तथा चेतोभिसङ्खाराभावे यं तं सभावतो इट्ठं आरम्मणं, तस्स याथावसभावग्गहणवसेनपि अरहतो चित्तं पुब्बासेवनवसेन सोमनस्ससहगतं हुत्वा पवत्ततेव.

पठमआहुनेय्यसुत्तवण्णना निट्ठिता.

२-७. दुतियआहुनेय्यसुत्तादिवण्णना

२-७. दुतिये (विसुद्धि. २.३८०) अनेकविहितन्ति अनेकविधं नानप्पकारं. इद्धिविधन्ति इद्धिकोट्ठासं. पच्चनुभोतीति पच्चनुभवति, फुसति सच्छिकरोति पापुणातीति अत्थो. इदानिस्स अनेकविहितभावं दस्सेन्तो ‘‘एकोपि हुत्वा’’तिआदिमाह. तत्थ ‘‘एकोपि हुत्वा’’ति इमिना करणतो पुब्बेव पकतिया एकोपि हुत्वा. बहुधा होतीति बहूनं सन्तिके चङ्कमितुकामो वा सज्झायं कातुकामो वा पञ्हं पुच्छितुकामो वा हुत्वा सतम्पि सहस्सम्पि होति. आविभावं तिरोभावन्ति एत्थ आविभावं करोति, तिरोभावं करोतीति अयमत्थो. इदमेव हि सन्धाय पटिसम्भिदायं (पटि. म. ३.११) वुत्तं – ‘‘आविभावन्ति केनचि अनावुटं होति अप्पटिच्छन्नं विवटं, तिरोभावन्ति केनचि आवुटं होति पटिच्छन्नं पिहितं पटिकुज्जित’’न्ति. तिरोकुट्टं तिरोपाकारं तिरोपब्बतं असज्जमानो गच्छति सेय्यथापि आकासेति एत्थ तिरोकुट्टन्ति परकुट्टं, कुट्टस्स परभागन्ति वुत्तं होति. एस नयो इतरेसु. कुट्टोति च गेहभित्तिया एतं अधिवचनं. पाकारोति गेहविहारगामादीनं परिक्खेपपाकारो. पब्बतोति पंसुपब्बतो वा पासाणपब्बतो वा. असज्जमानोति अलग्गमानो सेय्यथापि आकासे विय.

उम्मुज्जनिमुज्जन्ति एत्थ उम्मुज्जन्ति उट्ठानं वुच्चति. निमुज्जन्ति संसीदनं. उम्मुज्जञ्च निमुज्जञ्च उम्मुज्जनिमुज्जं. उदकेपि अभिज्जमानेति एत्थ यं उदकं अक्कमित्वा संसीदति, तं भिज्जमानन्ति वुच्चति, विपरीतं अभिज्जमानं. पल्लङ्केन गच्छति. पक्खी सकुणोति पक्खेहि युत्तसकुणो. इमेपि चन्दिमसूरिये एवंमहिद्धिके एवंमहानुभावे पाणिना परामसतीति एत्थ चन्दिमसूरियानं द्वाचत्तालीसयोजनसहस्सस्स उपरि चरणेन महिद्धिकता, तीसु दीपेसु एकक्खणे आलोककरणेन महानुभावता वेदितब्बा. एवं उपरिचरणआलोककरणेहि महिद्धिके महानुभावे. परामसतीति गण्हाति, एकदेसे वा छुपति. परिमज्जतीति समन्ततो आदासतला विय परिमज्जति. याव ब्रह्मलोकापीति ब्रह्मलोकम्पि परिच्छेदं कत्वा. कायेन वसं वत्तेतीति तत्र ब्रह्मलोके कायेन अत्तनो वसं वत्तेति.

दिब्बाय सोतधातुयाति एत्थ दिब्बसदिसत्ता दिब्बा. देवतानञ्हि सुचरितकम्मनिब्बत्ता पित्तसेम्हरुहिरादीहि अपलिबुद्धा उपक्किलेसविमुत्तताय दूरेपि आरम्मणसम्पटिच्छनसमत्था दिब्बा पसादसोतधातु होति. अयञ्चापि इमस्स भिक्खुनो वीरियभावनाबलेन निब्बत्ता ञाणसोतधातु तादिसायेवाति दिब्बसदिसत्ता दिब्बा. अपिच दिब्बविहारवसेन पटिलद्धत्ता अत्तना च दिब्बविहारसन्निस्सितत्तापि दिब्बा. सवनट्ठेन निज्जीवट्ठेन च सोतधातु. सोतधातुकिच्चकरणेन सोतधातु वियातिपि सोतधातु. ताय सोतधातुया. विसुद्धायाति सुद्धाय निरुपक्किलेसाय. अतिक्कन्तमानुसिकायाति मनुस्सूपचारं अतिक्कमित्वा सद्दसवने मानुसिकं मंससोतधातुं अतिक्कन्ताय वीतिवत्तेत्वा ठिताय. उभो सद्दे सुणातीति द्वे सद्दे सुणाति. कतमे द्वे? दिब्बे च मानुसे च, देवानञ्च मनुस्सानञ्च सद्देति वुत्तं होति. एतेन पदेसपरियादानं वेदितब्बं. ये दूरे सन्तिके चाति ये सद्दा दूरे परचक्कवाळेपि, ये च सन्तिके अन्तमसो सदेहसन्निस्सितपाणकसद्दापि, ते सुणातीति वुत्तं होति. एतेन निप्पदेसपरियादानं वेदितब्बं.

परसत्तानन्ति अत्तानं ठपेत्वा सेससत्तानं. परपुग्गलानन्ति इदम्पि इमिना एकत्थमेव. वेनेय्यवसेन पन देसनाविलासेन च ब्यञ्जननानत्तं कतं. चेतसा चेतोति अत्तनो चित्तेन तेसं चित्तं. परिच्चाति परिच्छिन्दित्वा. पजानातीति सरागादिवसेन नानप्पकारतो जानाति. सरागं वा चित्तन्तिआदीसु पन अट्ठलोभसहगतचित्तं सरागं चित्तन्ति वेदितब्बं. अवसेसं चातुभूमकं कुसलाब्याकतचित्तं वीतरागं. द्वे दोमनस्सचित्तानि, द्वे विचिकिच्छुद्धच्चचित्तानीति इमानि पन चत्तारि चित्तानि इमस्मिं दुके सङ्गहं न गच्छन्ति. केचि पन थेरा तानिपि सङ्गण्हन्ति. दुविधं पन दोमनस्सचित्तं सदोसं चित्तं नाम. सब्बम्पि चातुभूमकं कुसलाब्याकतचित्तं वीतदोसं. सेसानि दस अकुसलचित्तानि इमस्मिं दुके सङ्गहं न गच्छन्ति. केचि पन थेरा तानिपि सङ्गण्हन्ति. समोहं वीतमोहन्ति एत्थ पन पाटिपुग्गलिकनयेन विचिकिच्छुद्धच्चसहगतद्वयमेव समोहं. मोहस्स पन सब्बाकुसलेसु सम्भवतो द्वादसविधम्पि अकुसलचित्तं समोहं चित्तन्ति वेदितब्बं. अवसेसं वीतमोहं. थिनमिद्धानुगतं पन संखित्तं, उद्धच्चानुगतं विक्खित्तं. रूपावचरारूपावचरं महग्गतं, अवसेसं अमहग्गतं. सब्बम्पि तेभूमकं सउत्तरं, लोकुत्तरं अनुत्तरं. उपचारप्पत्तं अप्पनाप्पत्तञ्च समाहितं, उभयमप्पत्तं असमाहितं. तदङ्गविक्खम्भनसमुच्छेदप्पटिप्पस्सद्धिनिस्सरणविमुत्तिं पत्तं पञ्चविधम्पि एतं विमुत्तं, विमुत्तिमप्पत्तं वा अविमुत्तन्ति वेदितब्बं.

अनेकविहितन्ति (पारा. अट्ठ. १.१२) अनेकविधं, अनेकेहि वा पकारेहि पवत्तितं संवण्णितन्ति अत्थो. पुब्बेनिवासन्ति समनन्तरातीतभवं आदिं कत्वा तत्थ तत्थ निवुत्थसन्तानं. अनुस्सरतीति खन्धपटिपाटिवसेन, चुतिपटिसन्धिवसेन वा अनुगन्त्वा अनुगन्त्वा सरति. सेय्यथिदं – एकम्पि जातिं…पे… पुब्बेनिवासं अनुस्सरतीति. तत्थ एकम्पि जातिन्ति एकम्पि पटिसन्धिमूलं चुतिपरियोसानं एकभवपरियापन्नं खन्धसन्तानं. एस नयो द्वेपि जातियोतिआदीसुपि. अनेकेपि संवट्टकप्पेतिआदीसु पन परिहायमानो कप्पो संवट्टकप्पो, वड्ढमानो विवट्टकप्पोति वेदितब्बो. तत्थ संवट्टेन संवट्टट्ठायी गहितो होति तंमूलकत्ता, विवट्टेन विवट्टट्ठायी. एवञ्हि सति यानि तानि ‘‘चत्तारिमानि, भिक्खवे, कप्पस्स असङ्ख्येय्यानि. कतमानि चत्तारि? संवट्टो संवट्टट्ठायी विवट्टो विवट्टट्ठायी’’ति (अ. नि. ४.१५६) वुत्तानि, तानि परिग्गहितानि होन्ति.

अमुत्रासिन्ति अमुम्हि संवट्टकप्पे अहं अमुम्हि भवे वा योनिया वा गहिया वा विञ्ञाणट्ठितिया वा सत्तावासे वा सत्तनिकाये वा आसिं. एवंनामोति तिस्सो वा फुस्सो वा. एवंगोत्तोति गोतमो वा कच्चायनो वा कस्सपो वा. इदमस्स अतीतभवे अत्तनो नामगोत्तानुस्सरणवसेन वुत्तं. सचे पन तस्मिं काले अत्तनो वण्णसम्पत्तिलूखपणीतजीविकभावं सुखदुक्खबहुलतं अप्पायुकदीघायुकभावं वा अनुस्सरितुकामो होति, तम्पि अनुस्सरतियेव. तेनाह ‘‘एवंवण्णो…पे… एवमायुपरियन्तो’’ति. तत्थ एवंवण्णोति ओदातो वा सामो वा. एवमाहारोति सालिमंसोदनाहारो वा पवत्तफलभोजनो वा. एवंसुखदुक्खप्पटिसंवेदीति अनेन पकारेन कायिकचेतसिकानं सामिसनिरामिसादिप्पभेदानं सुखदुक्खानं पटिसंवेदी. एवमायुपरियन्तोति एवं वस्ससतपरिमाणायुपरियन्तो वा चतुरासीतिकप्पसहस्सायुपरियन्तो वा. सो ततो चुतो अमुत्र उदपादिन्ति सो अहं ततो भवतो योनितो गहितो विञ्ञाणट्ठितितो सत्तावासतो सत्तनिकायतो वा चुतो पुनअमुकस्मिं नाम भवे योनिया गतिया विञ्ञाणट्ठितिया सत्तावासे सक्कनिकाये वा उदपादिं. तत्रापासिन्ति तत्रापि भवे योनिया गतिया विञ्ञाणट्ठितिया सत्तावासे सत्तनिकाये वा पुन अहोसिं. एवंनामोतिआदि वुत्तनयमेव.

अपिच अमुत्रासिन्ति इदं अनुपुब्बेन आरोहन्तस्स यावदिच्छकं अनुस्सरणं. सो ततोति पटिनिवत्तन्तस्स पच्चवेक्खणं, तस्मा ‘‘इधूपपन्नो’’ति इमिस्सा इधूपपत्तिया अनन्तरमेव उप्पत्तिट्ठानं सन्धाय ‘‘अमुत्र उदपादि’’न्ति इदं वुत्तन्ति वेदितब्बं. तत्रापासिन्ति एवमादि पनस्स तत्रापि इमिस्सा उपपत्तिया अन्तरे उपपत्तिट्ठाने नामगोत्तादीनं अनुस्सरणदस्सनत्थं वुत्तं. सो ततो चुतो इधूपपन्नोति स्वाहं ततो अनन्तरुप्पत्तिट्ठानतो चुतो इध अमुकस्मिं नाम खत्तियकुले वा ब्राह्मणकुले वा निब्बत्तोति. इतीति एवं. साकारं सउद्देसन्ति नामगोत्तवसेन सउद्देसं, वण्णादिवसेन साकारं. नामगोत्तेन हि सत्तो ‘‘तिस्सो कस्सपो’’ति उद्दिसीयति, वण्णादीहि ‘‘सामो ओदातो’’ति नानत्ततो पञ्ञायति, तस्मा नामगोत्तं उद्देसो, इतरे आकारा.

दिब्बेनातिआदीसु दिब्बसदिसत्ता दिब्बं. देवतानञ्हि सुचरितकम्मनिब्बत्तं पित्तसेम्हरुहिरादीहि अपलिबुद्धं उपक्किलेसविमुत्तताय दूरेपि आरम्मणसम्पटिच्छनसमत्थं दिब्बं पसादचक्खु होति. इदञ्चापि वीरियभावनाबलेन निब्बत्तं ञाणचक्खु तादिसमेवाति दिब्बसदिसत्ता दिब्बं. दिब्बविहारवसेन पटिलद्धत्ता अत्तनो च दिब्बविहारसन्निस्सितत्तापि दिब्बं. आलोकपरिग्गहेन महाजुतिकत्तापि दिब्बं. तिरोकुट्टादिगतरूपदस्सनेन महागतिकत्तापि दिब्बं. तं सब्बं सद्दसत्थानुसारेन वेदितब्बं. दस्सनट्ठेन चक्खु. चक्खुकिच्चकरणेन चक्खुमिवातिपि चक्खु. चुतूपपातदस्सनेन दिट्ठिविसुद्धिहेतुत्ता विसुद्धं. यो हि चुतिमेव पस्सति, न उपपातं, सो उच्छेददिट्ठिं गण्हाति. यो उपपातमेव पस्सति, न चुतिं, सो नवसत्तपातुभावदिट्ठिं गण्हाति. यो पन तदुभयं पस्सति, सो यस्मा दुविधम्पि तं दिट्ठिगतं अतिवत्तति, तस्मा तं दस्सनं दिट्ठिविसुद्धिहेतु होति. उभयम्पि चेतं बुद्धपुत्ता पस्सन्ति. तेन वुत्तं ‘‘चुतूपपातदस्सनेन दिट्ठिविसुद्धिहेतुत्ता विसुद्ध’’न्ति. मनुस्सूपचारं अतिक्कमित्वा रूपदस्सनेन अतिक्कन्तमानुसकं, मानुसं वा मंसचक्खुं अतिक्कन्तत्ता अतिक्कन्तमानुसकन्ति वेदितब्बं. तेन दिब्बेन चक्खुना विसुद्धेन अतिक्कन्तमानुसकेन.

सत्ते पस्सतीति मनुस्सानं मंसचक्खुना विय सत्ते ओलोकेति. चवमाने उपपज्जमानेति एत्थ चुतिक्खणे वा उपपत्तिक्खणे वा दिब्बचक्खुना दट्ठुं न सक्का. ये पन आसन्नचुतिका इदानि चविस्सन्ति, ते चवमानाति, ये च गहितप्पटिसन्धिका सम्पतिनिब्बत्ता च, ते उपपज्जमानाति अधिप्पेता. ते एवरूपे चवमाने उपपज्जमाने च पस्सतीति दस्सेति. हीनेति मोहनिस्सन्दयुत्तत्ता हीनानं जातिकुलभोगादीनं वसेन हीळिते उञ्ञाते. पणीतेति अमोहनिस्सन्दयुत्तत्ता तब्बिपरीते. सुवण्णेति अदोसनिस्सन्दयुत्तत्ता इट्ठकन्तमनापवण्णयुत्ते. दुब्बण्णेति दोसनिस्सन्दयुत्तत्ता अनिट्ठाकन्तामनापवण्णयुत्ते, विरूपविरूपेतिपि अत्थो. सुगतेति सुगतिगते, अलोभनिस्सन्दयुत्तत्ता वा अड्ढे महद्धने. दुग्गतेति दुग्गतिगते, लोभनिस्सन्दयुत्तत्ता वा दलिद्दे अप्पन्नपाने.

यथाकम्मूपगेति यं यं कम्मं उपचितं, तेन तेन उपगते. कायदुच्चरितेनातिआदीसु दुट्ठु चरितं किलेसपूतिकत्ताति दुच्चरितं. कायेन दुच्चरितं, कायतो वा उप्पन्नं दुच्चरितन्ति कायदुच्चरितं. इतरेसुपि एसेव नयो. समन्नागताति समङ्गिभूता. अरियानं उपवादकाति बुद्धपच्चेकबुद्धसावकानं अरियानं अन्तमसो गिहिसोतापन्नानम्पि अनत्थकामा हुत्वा अन्तिमवत्थुना वा गुणपरिधंसनेन वा उपवादका, अक्कोसका गरहकाति वुत्तं होति. मिच्छादिट्ठिकाति विपरीतदस्सना. मिच्छादिट्ठिकम्मसमादानाति मिच्छादिट्ठिवसेन समादिन्ननानाविधकम्मा, येपि मिच्छादिट्ठिमूलकेसु कायकम्मादीसु अञ्ञेपि समादापेन्ति.

कायस्स भेदाति उपादिन्नक्खन्धपरिच्चागा. परं मरणाति तदनन्तरं अभिनिब्बत्तक्खन्धग्गहणा. अथ वा कायस्स भेदाति जीवितिन्द्रियस्सूपच्छेदा. परं मरणाति चुतिचित्ततो उद्धं. अपायन्ति एवमादि सब्बं निरयवेवचनमेव. निरयो हि सग्गमोक्खहेतुभूता पुञ्ञसम्मता अया अपेतत्ता, सुखानं वा आयस्स अभावा अपायो. दुक्खस्स गति पटिसरणन्ति दुग्गति, दोसबहुलताय वा दुट्ठेन कम्मेन निब्बत्ता गतीति दुग्गति. विवसा निपतन्ति तत्थ दुक्कट्टकारिनोति विनिपातो, विनस्सन्ता वा एत्थ पतन्ति सम्भिज्जमानङ्गपच्चङ्गाति विनिपातो. नत्थि एत्थ अस्सादसञ्ञितो अयोति निरयो.

अथ वा अपायग्गहणेन तिरच्छानयोनिं दीपेति. तिरच्छानयोनि हि अपायो सुगतितो अपेतत्ता, न दुग्गति महेसक्खानं नागराजादीनं सम्भवतो. दुग्गतिग्गहणेन पेत्तिविसयञ्च. सो हि अपायो चेव दुग्गति च सुगतितो अपेतत्ता दुक्खस्स च गतिभूतत्ता, न तु विनिपातो असुरसदिसं अविनिपतितत्ता. विनिपातग्गहणेन असुरकायं. सो हि यथावुत्तेन अत्थेन अपायो चेव दुग्गति च सब्बसमुस्सयेहि विनिपतितत्ता विनिपातोति वुच्चति. निरयग्गहणेन अवीचिआदिकमनेकप्पकारं निरयमेवाति. उपपन्नाति उपगता, तत्थ अभिनिब्बत्ताति अधिप्पायो. वुत्तविपरियायेन सुक्कपक्खो वेदितब्बो. अयं पन विसेसो – तत्थ सुगतिग्गहणेन मनुस्सागतिपि सङ्गय्हति, सग्गग्गहणेन देवगतियेव. तत्थ सुन्दरा गतीति सुगति. रूपादीहि विसयेहि सुट्ठु अग्गोति सग्गो. सो सब्बोपि लुज्जनप्पलुज्जनट्ठेन लोकोति अयमेत्थ सङ्खेपो. वित्थारो पन सब्बाकारेन विसुद्धिमग्गसंवण्णनातो गहेतब्बो. ततियादीनि उत्तानत्थानि.

दुतियआहुनेय्यसुत्तादिवण्णना निट्ठिता.

८. अनुत्तरियसुत्तवण्णना

८. अट्ठमे नत्थि एतेसं उत्तरानि विसिट्ठानीति अनुत्तरानि, अनुत्तरानि एव अनुत्तरियानि यथा ‘‘अनन्तमेव अनन्तरिय’’न्ति आह ‘‘निरुत्तरानी’’ति. दस्सनानुत्तरियं नाम फलविसेसावहत्ता. एस नयो सेसेसुपि. सत्तविधअरियधनलाभोति सत्तविधसद्धादिलोकुत्तरधनलाभो. सिक्खात्तयस्स पूरणन्ति अधिसीलसिक्खादीनं तिस्सन्नं सिक्खानं पूरणं. तत्थ पूरणं निप्परियायतो असेक्खानं वसेन वेदितब्बं. कल्याणपुथुज्जनतो पट्ठाय हि सत्त सेखा तिस्सो सिक्खा पूरेन्ति नाम, अरहा परिपुण्णसिक्खोति. इति इमानि अनुत्तरियानि लोकियलोकुत्तरानि कथितानि.

अनुत्तरियसुत्तवण्णना निट्ठिता.

९. अनुस्सतिट्ठानसुत्तवण्णना

९. नवमे अनुस्सतियो एव दिट्ठधम्मिकसम्परायिकादिहितसुखानं कारणभावतो ठानानीति अनुस्सतिट्ठानानि. बुद्धगुणारम्मणा सतीति यथा बुद्धानुस्सति विसेसाधिगमस्स ठानं होति, एवं ‘‘इतिपि सो भगवा’’तिआदिना बुद्धगुणे आरब्भे उप्पन्ना सति. एवं अनुस्सरतो हि पीति उप्पज्जति, सो तं पीतिं खयतो वयतो पट्ठपेत्वा अरहत्तं पापुणाति. उपचारकम्मट्ठानं नामेतं गिहीनम्पि लब्भति. उपचारकम्मट्ठानन्ति च पच्चक्खतो उपचारज्झानावहं कम्मट्ठानपरम्पराय सम्मसनं याव अरहत्ता लोकियलोकुत्तरविसेसावहं. एस नयो सब्बत्थ.

अनुस्सतिट्ठानसुत्तवण्णना निट्ठिता.

१०. महानामसुत्तवण्णना

१०. दसमे तस्मिं समयेति बुद्धागुणानुस्सरणसमये. रागपरियुट्ठितन्ति रागेन परियुट्ठितं. परियुट्ठानप्पत्तिपि, रागेन वा संहितं चित्तं अरञ्ञमिव चोरेहि तेन परियुट्ठितन्ति वुत्तं, तस्स परियुट्ठानट्ठानभावतोपि परियुट्ठितरागन्ति अत्थो. ब्यञ्जनं पन अनादियित्वा अत्थमत्तं दस्सेन्तो ‘‘उप्पज्जमानेन रागेन उट्ठहित्वा गहित’’न्ति आह. उजुकमेवाति पगेव कायवङ्कादीनं अपनीतत्ता चित्तस्स च अनुजुभावकरानं मानादीनं अभावतो, रागादिपरियुट्ठानाभावेन वा ओणतिउण्णतिविरहतो उजुभावमेव गतं. अथ वा उजुकमेवाति कम्मट्ठानस्स थिनं मिद्धं ओतिण्णताय लीनुद्धच्चविगमतो मज्झिमसमथनिमित्तप्पटिपत्तिया उजुभावमेव गतं. अट्ठकथं निस्सायाति भवजातिआदीनं पदानं अत्थं निस्साय. अत्थवेदन्ति वा हेतुफलं पटिच्च उप्पन्नं तुट्ठिमाह. धम्मवेदन्ति हेतुं पटिच्च उप्पन्नं तुट्ठिं. ‘‘आरकत्ता अरह’’न्ति अनुस्सरन्तस्स हि यदिदं भगवतो किलेसेहि आरकत्तं, सो हेतु. ञापको चेत्थ हेतु अधिप्पेतो, न कारको सम्पापको. ततोनेन ञायमानो अरहत्तत्थो फलं. इमिना नयेन सेसपदेसुपि हेतुसो फलविपाको वेदितब्बो. धम्मानुस्सतिआदीसुपि हि आदिमज्झपरियोसानकल्याणतादयो सुप्पटिपत्तिआदयो च तत्थ तत्थ हेतुभावेन निद्दिट्ठायेव. धम्मूपसंहितन्ति यथावुत्तहेतुफलसङ्खातगुणूपसंहितं.

महानामसुत्तवण्णना निट्ठिता.

आहुनेय्यवग्गवण्णना निट्ठिता.

२. सारणीयवग्गो

१. पठमसारणीयसुत्तवण्णना

११. दुतियस्स पठमे सरितब्बयुत्तकाति अनुस्सरणारहा. मिज्जति सिनिय्हति एतायाति मेत्ता, मित्तभावो. मेत्ता एतस्स अत्थीति मेत्तं, कायकम्मं. तं पन यस्मा मेत्तासहगतचित्तसमुट्ठानं, तस्मा वुत्तं ‘‘मेत्तेन चित्तेन कातब्बं कायकम्म’’न्ति. एस नयो सेसद्वयेपि. इमानीति मेत्तकायकम्मादीनि. भिक्खूनं वसेन आगतानि तेसं सेट्ठपरिसभावतो. यथा पन भिक्खुनीसुपि लब्भन्ति, एवं गिहीसुपि लब्भन्ति चतुपरिससाधारणत्ताति तं दस्सेन्तो ‘‘भिक्खूनञ्ही’’तिआदिमाह. भिक्खुनो सब्बम्पि अनवज्जकायकम्मं आभिसमाचारिककम्मन्तोगधमेवाति आह ‘‘मेत्तेन चित्तेन…पे… कायकम्मं नामा’’ति. भत्तिवसेन पवत्तियमाना चेतियबोधीनं वन्दना मेत्तासिद्धाति कत्वा तदत्थाय गमनं ‘‘मेत्तं कायकम्म’’न्ति वुत्तं. आदि-सद्देन चेतियबोधिभिक्खूसु वुत्तावसेसापचायनादिवसेन पवत्तमेत्तावसेन पवत्तं कायिकं किरियं सङ्गण्हाति.

तेपिटकम्पि बुद्धवचनं कथियमानन्ति अधिप्पायो. तेपिटकम्पि बुद्धवचनं परिपुच्छनअत्थकथनवसेन पवत्तियमानमेव मेत्तं वचीकम्मं नाम हितज्झासयेन पवत्तितब्बतो. तीणि सुचरितानीति कायवचीमनोसुचरितानि. चिन्तनन्ति एवं चिन्तनमत्तम्पि मनोकम्मं, पगेव पटिपन्ना भावनाति दस्सेति.

आवीति पकासं. पकासभावो चेत्थ यं उद्दिस्स तं कायकम्मं करीयति, तस्स सम्मुखभावतोति आह ‘‘सम्मुखा’’ति. रहोति अप्पकासं. अप्पकासता च यं उद्दिस्स तं कायकम्मं करीयति, तस्स अपच्चक्खभावतोति आह ‘‘परम्मुखा’’ति. सहायभावगमनं तेसं पुरतो. तेसु करोन्तेसुयेव हि सहायभावगमनं सम्मुखा कायकम्मं नाम होति. उभयेहीति नवकेहि थेरेहि च. पग्गय्हाति पग्गण्हित्वा उद्धं कत्वा केवलं ‘‘देवो’’ति अवत्वा गुणेहि थिरभावजोतनं ‘‘देवत्थेरो’’ति वचनं पग्गय्ह वचनं. ममत्तबोधनं वचनं ममायनवचनं. एकन्तपरम्मुखस्स मनोकम्मस्स सम्मुखता नाम विञ्ञत्तिसमुट्ठापनवसेन होति, तञ्च खो लोके कायकम्मन्ति पाकटं पञ्ञातं. हत्थविकारादीनि अनामसित्वा एव दस्सेन्तो ‘‘नयनानि उम्मीलेत्वा’’तिआदिमाह. कामं मेत्तासिनेहसिनिद्धानं नयनानं उम्मीलना पसन्नेन मुखेन ओलोकनञ्च मेत्तं कायकम्ममेव, यस्स पन चित्तस्स वसेन नयनानं मेत्तासिनेहसिनिद्धता मुखस्स च पसन्नता, तं सन्धाय वुत्तं ‘‘मेत्तं मनोकम्मं नामा’’ति.

लाभ-सद्दो कम्मसाधनो ‘‘लाभा वत, भो, लद्धो’’तिआदीसु विय. सो चेत्थ ‘‘धम्मलद्धा’’ति वचनतो अतीतकालिकोति आह ‘‘चीवरादयो लद्धपच्चया’’ति. धम्मतो आगताति धम्मिका, परिसुद्धगमना पच्चया. तेनाह ‘‘धम्मलद्धा’’ति. इममेव हि अत्थं दस्सेतुं ‘‘कुहनादी’’तिआदि वुत्तं. न सम्मा गय्हमाना हि धम्मलद्धा नाम न होन्तीति तप्पटिसेधनत्थं पाळियं ‘‘धम्मलद्धा’’ति वुत्तं. देय्यं दक्खिणेय्यञ्च अप्पटिविभत्तं कत्वा भुञ्जतीति अप्पटिविभत्तभोगी नाम होति. तेनाह ‘‘द्वे पटिविभत्तानि नामा’’तिआदि. चित्तेन विभजनन्ति एतेन चित्तुप्पादमत्तेनपि विभजनं पटिविभत्तं नाम, पगेव पयोगतोति दस्सेति. चित्तेन विभजनपुब्बकं वा कायेन विभजनन्ति मूलमेव दस्सेतुं ‘‘एवं चित्तेन विभजन’’न्ति वुत्तं. तेन चित्तुप्पादमत्तेन पटिविभागो कातब्बोति दस्सेति. अप्पटिविभत्तन्ति भावनपुंसकनिद्देसो, अप्पटिविभत्तं लाभं भुञ्जतीति कम्मनिद्देसो वा. तं नेव गिहीनं देति अत्तनो आजीवसोधनत्थं. न अत्तना परिभुञ्जति ‘‘मय्हं असाधारणभोगिता मा होतू’’ति. पटिग्गण्हन्तो च…पे… पस्सतीति इमिना आगमनतो पट्ठाय साधारणबुद्धिं उपट्ठापेति. एवं हिस्स साधारणभोगिता सुकरा, सारणीयधम्मो चस्स पूरो होति.

अथ वा पटिग्गण्हन्तो च…पे… पस्सतीति इमिना तस्स लाभस्स तीसु कालेसु साधारणतो ठपनं दस्सितं. पटिग्गण्हन्तो च सङ्घेन साधारणं होतूति इमिना पटिग्गहणकालो दस्सितो. गहेत्वा…पे… पस्सतीति इमिना पटिग्गहितकालो. तदुभयं पन तादिसेन पुब्बभागेन विना न होतीति अत्थसिद्धो पुरिमकालो. तयिदं पटिग्गहणतो पुब्बेवस्स होति ‘‘सङ्घेन साधारणं होतूति पटिग्गण्हिस्सामी’’ति, पटिग्गण्हन्तस्स होति ‘‘सङ्घेन साधारणं होतूति पटिग्गण्हामी’’ति, पटिग्गहेत्वा होति ‘‘सङ्घेन साधारणं होतूति हि पटिग्गहितं मया’’ति. एवं तिलक्खणसम्पन्नं कत्वा लद्धं लाभं ओसारणलक्खणं अविकोपेत्वा परिभुञ्जन्तो साधारणभोगी अप्पटिविभत्तभोगी च होति.

इमं पन सारणीयधम्मन्ति इमं चतुत्थं सरितब्बयुत्तधमं. न हि…पे… गण्हन्ति, तस्मा साधारणभोगिता दुस्सीलस्स नत्थीति आरम्भोपि ताव न सम्भवति, कुतो पूरणन्ति अधिप्पायो. परिसुद्धसीलोति इमिना लाभस्स धम्मिकभावं दस्सेति. वत्तं अखण्डेन्तोति इमिना अप्पटिविभत्तभोगितं साधारणभोगितञ्च दस्सेति. सति पन तदुभये सारणीयधम्मो पूरितो एव होतीति आह ‘‘पूरेती’’ति. ओदिस्सकं कत्वाति एतेन अनोदिस्सकं कत्वा पितुनो, आचरियुपज्झायादीनं वा थेरासनतो पट्ठाय देन्तस्स सारणीयधम्मोयेव होतीति दस्सेति. दातब्बन्ति अवस्सं दातब्बं. सारणीयधम्मो पनस्स न होति पटिजग्गट्ठाने ओदिस्सकं कत्वा दिन्नत्ता. तेनाह ‘‘पलिबोधजग्गनं नाम होती’’ति. मुत्तपलिबोधस्स वट्टति अमुत्तपलिबोधस्स पूरेतुं असक्कुणेय्यत्ता. यदि एवं सब्बेन सब्बं सारणीयधम्मं पूरेन्तस्स ओदिस्सकदानं वट्टति, न वट्टतीति? नो न वट्टति युत्तट्ठानेति दस्सेन्तो ‘‘तेन पना’’तिआदिमाह. इमिना ओदिस्सकदानं पनस्स न सब्बत्थ वारितन्ति दस्सेति. गिलानादीनञ्हि ओदिस्सकं कत्वा दानं अप्पटिविभागपक्खिकं ‘‘असुकस्स न दस्सामी’’ति पटिक्खेपस्स अभावतो. ब्यतिरेकप्पधानो हि पटिभागो. तेनाह ‘‘अवसेस’’न्तिआदि. अदातुम्पीति पि-सद्देन दातुम्पि वट्टतीति दस्सेति. तञ्च खो करुणायनवसेन, न वत्तपरिपूरणवसेन, तस्मा दुस्सीलस्सपि अत्थिकस्स सति सम्भवे दातब्बं. दानञ्हि नाम न कस्सचि निवारितं.

सुसिक्खितायाति सारणीयपूरणविधिम्हि सुसिक्खिताय, सुकुसलायाति अत्थो. इदानि तस्स कोसल्लं दस्सेतुं ‘‘सुसिक्खिताय ही’’तिआदि वुत्तं. द्वादसहि वस्सेहि पूरेहि, न ततो ओरन्ति इमिना तस्स दुप्पूरतं दस्सेति. तथा हि सो महप्फलो महानिसंसो दिट्ठधम्मिकेहिपि तावगरुतरेहि फलानिसंसेहि अनुगतोति तंसमङ्गी च पुग्गलो विसेसलाभी अरियपुग्गलो विय लोके अच्छरियब्भुतधम्मसमन्नागतो होति. तथा हि सो दुप्पजहदानमयस्स सीलमयस्स पुञ्ञस्स पटिपक्खधम्मं सुदूरे विक्खम्भितं कत्वा विसुद्धेन चेतसा लोके पाकटो पञ्ञातो हुत्वा विहरति. तस्सिममत्थं ब्यतिरेकतो अन्वयतो च विभावेतुं ‘‘सचे ही’’तिआदि वुत्तं. तं सुविञ्ञेय्यमेव.

इदानिस्स सम्परायिके दिट्ठधम्मिके च आनिसंसे दस्सेतुं ‘‘एवं पूरितसारणीयधम्मस्सा’’तिआदि वुत्तं. नेव इस्सा न मच्छरियं होति चिरकालभावनाय विधुतभावतो. मनुस्सानं पियो होति परिच्चागसीलताय विस्सुतत्ता. तेनाह ‘‘ददं पियो होति भजन्ति नं बहू’’तिआदि (अ. नि. ५.३४). सुलभपच्चयो होति दानवसेन उळारज्झासयानं पच्चयलाभस्स इधानिसंससभावतो दानस्स. पत्तगतमस्स दिय्यमानं न खीयति पत्तगतस्सेव द्वादसवस्सिकस्स महावत्तस्स अविच्छेदेन पूरितत्ता. अग्गभण्डं लभति देवसिकं दक्खिणेय्यानं अग्गतो पट्ठाय दानस्स दिन्नत्ता. भये वा…पे… आपज्जन्ति देय्यप्पटिग्गाहकविकप्पं अकत्वा अत्तनि निरपेक्खचित्तेन चिरकालं दानस्स पूरितताय पसारितचित्तत्ता.

तत्राति तेसु आनिसंसेसु विभावेतब्बेसु. इमानि फलानि वत्थूनि कारणानि. महागिरिगामो नाम नागदीपपस्से एको गामोव. अलभन्तापीति अप्पपुञ्ञताय अलाभिनो समानापि. भिक्खाचारमग्गसभागन्ति सभागं तब्भागियं भिक्खाचारमग्गं जानन्ति. अनुत्तरिमनुस्सधम्मत्ता थेरानं संसयविनोदनत्थञ्च ‘‘सारणीयधम्मो मे, भन्ते, पूरितो’’ति आह. तथा हि दुतियवत्थुस्मिम्पि थेरेन अत्ता पकासितो. दहरकाले एवं किर सारणीयधम्मपूरको अहोसि. मनुस्सानं पियताय सुलभपच्चयतायपि इदं वत्थुमेव. पत्तगताखीयनस्स पन विसेसं विभावनतो ‘‘इदं ताव…पे… एत्थ वत्थू’’ति वुत्तं.

गिरिभण्डमहापूजायाति चेतियगिरिम्हि सकललङ्कादीपे योजनप्पमाणे समुद्दे च नावासङ्घाटादिके ठपेत्वा दीपपुप्फगन्धादीहि करियमानाय महापूजाय. तस्सा च पटिपत्तिया अवञ्झभावविभावनत्थं ‘‘एते मय्हं पापुणिस्सन्ती’’ति आह. परियायेनपि लेसेनपि. अनुच्छविकन्ति ‘‘सारणीयधम्मपूरको’’ति यथाभूतपवेदनं तुम्हाकं अनुच्छविकन्ति अत्थो.

अनारोचेत्वाव पलायिंसु चोरभयेन. ‘‘अत्तनो दुज्जीविकाया’’तिपि वदन्ति. अहं सारणीयधम्मपूरिका, मम पत्तपरियापन्नेनपि सब्बापिमा भिक्खुनियो यापेस्सन्तीति आह ‘‘मा तुम्हे तेसं गतभावं चिन्तयित्था’’ति. वट्टिस्सतीति कप्पिस्सति. थेरी सारणीयधम्मपूरिका अहोसि, थेरस्स पन सीलतेजेनेव देवता उस्सुक्कं आपज्जि.

नत्थि एतेसं खण्डन्ति अखण्डानि. तं पन नेसं खण्डं दस्सेतुं ‘‘यस्सा’’तिआदि वुत्तं. तत्थ उपसम्पन्नसीलानं उद्देसक्कमेन आदिअन्ता वेदितब्बा. तेनाह ‘‘सत्तसू’’तिआदि. न हि अञ्ञो कोचि आपत्तिक्खन्धानं अनुक्कमो अत्थि, अनुपसम्पन्नसीलानं समादानक्कमेनपि आदिअन्ता लब्भन्ति. परियन्ते छिन्नसाटको वियाति तत्रन्ते दसन्ते वा छिन्नवत्थं विय. विसदिसुदाहरणञ्चेतं ‘‘अखण्डानी’’ति इमस्स अधिकतत्ता. एवं सेसानम्पि उदाहरणानि. खण्डिकता भिन्नता खण्डं, तं एतस्स अत्थीति खण्डं, सीलं. छिद्दन्तिआदीसुपि एसेव नयो. वेमज्झे भिन्नं विनिविज्झनवसेन. विसभागवण्णेन गावी वियाति सम्बन्धो. विसभागवण्णेन उपड्ढं ततियभागगतं सम्भिन्नवण्णं सबलं, विसभागवण्णेहेव बिन्दूहि अन्तरन्तराहि विमिस्सं कम्मासं. अयं इमेसं विसेसो. सबलरहितानि असबलानि, तथा अकम्मासानि. सीलस्स तण्हादासब्यतो मोचनं विवट्टूपनिस्सयभावापादनं, तस्मा तण्हादासब्यतो मोचनवचनेन तेसं सीलानं विवट्टूपनिस्सयतमाह. भुजिस्सभावकरणतोति इमिना भुजिस्सकरानि भुजिस्सानीति उत्तरपदलोपेनायं निद्देसोति दस्सेति. यस्मा वा तंसमङ्गिपुग्गलो सेरी सयंवसी भुजिस्सो नाम होति, तस्मापि भुजिस्सानि. अविञ्ञूनं अप्पमाणताय ‘‘विञ्ञुप्पसत्थानी’’ति वुत्तं. सुपरिसुद्धभावेन वा सम्पन्नत्ता विञ्ञूहि पसत्थानीति विञ्ञुप्पसत्थानि.

तण्हादिट्ठीहि अपरामट्ठत्ताति ‘‘इमिनाहं सीलेन देवो वा भविस्सामि देवञ्ञतरो वा’’ति तण्हापरामासेन, ‘‘इमिनाहं सीलेन देवो हुत्वा तत्थ निच्चो धुवो सस्सतो भविस्सामी’’ति दिट्ठिपरामासेन च अपरामट्ठत्ता. परामट्ठुन्ति ‘‘अयं ते सीलेसु दोसो’’ति चतूसु विपत्तीसु याय कायचि विपत्तिया दस्सनेन परामट्ठुं, अनुद्धंसेतुं चोदेतुन्ति अत्थो. सीलं नाम अविप्पटिसारादिपारम्परियेन यावदेव समाधिसम्पादनत्थन्ति आह ‘‘समाधिसंवत्तनिकानी’’ति. समाधिसंवत्तनप्पयोजनानि समाधिसंवत्तनिकानि.

समानभावो सामञ्ञं, परिपुण्णचतुपारिसुद्धिभावेन मज्झे भिन्नसुवण्णस्स विय भेदाभावतो सीलेन सामञ्ञं सीलसामञ्ञं, तं गतो उपगतोति सीलसामञ्ञगतो. तेनाह ‘‘समानभावूपगतसीलो’’ति, सीलसम्पत्तिया समानभावं उपगतसीलो सभागवुत्तिकोति अत्थो. कामं पुथुज्जनानम्पि चतुपारिसुद्धिसीले नानत्तं न सिया, तं पन न एकन्तिकं, इदं एकन्तिकं नियतभावतोति आह ‘‘नत्थि मग्गसीले नानत्त’’न्ति. तं सन्धायेतं वुत्तन्ति मग्गसीलं सन्धाय तं ‘‘यानि तानि सीलानी’’तिआदि वुत्तं.

यायन्ति या अयं मय्हञ्चेव तुम्हाकञ्च पच्चक्खभूता. दिट्ठीति मग्गसम्मादिट्ठि. निद्दोसाति निद्धुतदोसा, समुच्छिन्नरागादिपापधम्माति अत्थो. निय्यातीति वट्टदुक्खतो निस्सरति निग्गच्छति. सयं निय्यन्तीयेव हि तंसमङ्गिपुग्गलं वट्टदुक्खतो निय्यापेतीति वुच्चति. या सत्थु अनुसिट्ठि, तं करोतीति तक्करो, तस्स, यथानुसिट्ठं पटिपज्जन्तस्साति अत्थो. समानदिट्ठिभावन्ति सदिसदिट्ठिभावं सच्चसम्पटिवेधेन अभिन्नदिट्ठिभावं.

पठमसारणीयसुत्तवण्णना निट्ठिता.

२. दुतियसारणीयसुत्तवण्णना

१२. दुतिये सब्रह्मचारीनन्ति सहधम्मिकानं. पियं पियायितब्बकं करोन्तीति पियकरणा. गरुं गरुट्ठानियं करोन्तीति गरुकरणा. सङ्गण्हनत्थायाति सङ्गहवत्थुविसेसभावतो सब्रह्मचारीनं सङ्गहणाय संवत्तन्तीति सम्बन्धो. अविवदनत्थायाति सङ्गहवत्थुभावतो एव न विवदनत्थाय. सति च अविवदनहेतुभूतसङ्गहकत्ते तेसं वसेन सब्रह्मचारीनं समग्गभावो भेदाभावो सिद्धोयेवाति आह ‘‘सामग्गिया’’तिआदि.

दुतियसारणीयसुत्तवण्णना निट्ठिता.

३. निस्सारणीयसुत्तवण्णना

१३. ततिये वड्ढिताति भावनापारिपूरिवसेन परिब्रूहिता. पुनप्पुनं कताति भावनाय बहुलीकरणेन अपरापरं पवत्तिता. युत्तयानसदिसा कताति यथा युत्तमाजञ्ञयानं छेकेन सारथिना अधिट्ठितं यथारुचि पवत्तति, एवं यथारुचि पवत्तिरहं गहिता. वत्थुकताति वा अधिट्ठानट्ठेन वत्थु विय कता, सब्बसो उपक्किलेसविसोधनेन इद्धिविसेसताय पवत्तिट्ठानभावतो सुविसोधितपरिस्सयवत्थु विय कताति वुत्तं होति. अधिट्ठिताति पटिपक्खदूरीभावतो सुभावितभावेन तंतंअधिट्ठानयोग्यताय ठपिता. समन्ततो चिताति सब्बभागेन भावनूपचयं गमिता. तेनाह ‘‘उपचिता’ति. सुट्ठु समारद्धाति इद्धिभावनासिखाप्पत्तिया सम्मदेव सम्भाविता. अभूतब्याकरणं ब्याकरोतीति ‘‘मेत्ता हि खो मे चेतोविमुत्ति भाविता’’तिआदिना अत्तनि अविज्जमानगुणाभिब्याहारं ब्याहरति. चेतोविमुत्तिसद्दं अपेक्खित्वा ‘‘निस्सटा’’ति वुत्तं. पुन ब्यापादो नत्थीति इदानि मम ब्यापादो नाम सब्बसो नत्थीति ञत्वा.

बलवविपस्सनाति भयतुपट्ठाने ञाणं, आदीनवानुपस्सने ञाणं मुच्चितुकम्यताञाणं, भङ्गञाणन्ति चतुन्नं ञाणानं अधिवचनं. येसं निमित्तानं अभावेन अरहत्तफलसमापत्तिया अनिमित्तता, तं दस्सेतुं ‘‘सा ही’’तिआदि वुत्तं. तत्थ रागस्स निमित्तं, रागो एव वा निमित्तं रागनिमित्तं. आदि-सद्देन दोसनिमित्तादीनं सङ्गहो दट्ठब्बो. रूपवेदनादिसङ्खारनिमित्तं रूपनिमित्तादि. तेसंयेव निच्चादिवसेन उपट्ठानं निच्चनिमित्तादि. तयिदं निमित्तं यस्मा सब्बेन सब्बं अरहत्तफले नत्थि, तस्मा वुत्तं ‘‘सा हि…पे… अनिमित्ता’’ति. निमित्तं अनुस्सरति अनुगच्छति आरब्भ पवत्तति सीलेनाति निमित्तानुसारी. तेनाह ‘‘वुत्तप्पभेदं निमित्तं अनुसरणसभाव’’न्ति.

अस्मिमानोति ‘‘अस्मी’’ति पवत्तो अत्तविसयो मानो. अयं नाम अहमस्मीति रूपलक्खणो वेदनादीसु वा अञ्ञतरलक्खणो अयं नाम अत्ता अहं अस्मीति. अस्मिमानो समुग्घातीयति एतेनाति अस्मिमानसमुग्घातो, अरहत्तमग्गो. पुन अस्मिमानो नत्थीति तस्स अनुप्पत्तिधम्मतापादनं कित्तेन्तो समुग्घातत्तमेव विभावेति.

निस्सारणीयसुत्तवण्णना निट्ठिता.

४-५. भद्दकसुत्तादिवण्णना

१४-१५. चतुत्थे आरमितब्बट्ठेन वा कम्मं आरामो एतस्साति कम्मारामो. कम्मे रतो न गन्थधुरे विपस्सनाधुरे वाति कम्मरतो. पुनप्पुनं युत्तोति तप्परभावेन अनु अनु युत्तो पसुतो. आलापसल्लापोति इत्थिवण्णपुरिसवण्णादिवसेन पुनप्पुनं लपनं. पञ्चमे नत्थि वत्तब्बं.

भद्दकसुत्तादिवण्णना निट्ठिता.

६. नकुलपितुसुत्तवण्णना

१६. छट्ठे विसभागवेदनुप्पत्तिया ककचेनेव चतुइरियापथं छिन्दन्तो आबाधयतीति आबाधो, सो यस्स अत्थीति आबाधिको. तंसमुट्ठानदुक्खेन दुक्खितो. अधिमत्तगिलानोति धातुसङ्खयेन परिक्खीणसरीरो.

सप्पटिभयकन्तारसदिसा सोळसवत्थुका अट्ठवत्थुका च विचिकिच्छा तिण्णा इमायाति तिण्णविचिकिच्छा. विगता समुच्छिन्ना पवत्तिआदीसु ‘‘एवं नु खो न नु खो’’ति एवं पवत्तिका कथंकथा अस्साति विगतकथंकथा. सारज्जकरानं पापधम्मानं पहीनत्ता रागविक्खेपेसु सीलादिगुणेसु च तिट्ठकत्ता वेसारज्जं, विसारदभावं वेय्यत्तियं पत्ताति वेसारज्जप्पत्ता. अत्तना एव पच्चक्खतो दिट्ठत्ता न परं पच्चेति, नस्स परो पच्चेतब्बो अत्थीति अपरप्पच्चया.

गिलाना वुट्ठितोति गिलानभावतो वुट्ठाय ठितो. भावप्पधानो हि अयं निद्देसो. गिलानो हुत्वा वुट्ठितोति इदं पन अत्थमत्तनिदस्सनं.

नकुलपितुसुत्तवण्णना निट्ठिता.

७. सोप्पसुत्तवण्णना

१७. सत्तमे पटिसल्लाना वुट्ठितोति एत्थ पटिसल्लानन्ति तेहि तेहि सद्धिविहारिकअन्तेवासिकउपासकादिसत्तेहि चेव रूपारम्मणादिसङ्खारेहि च पटिनिवत्तित्वा अपसक्कित्वा निलीयनं विवेचनं. कायचित्तेहि ततो विवित्तो एकीभावो पविवेकोति आह ‘‘एकीभावाया’’तिआदि. एकीभावतोति च इमिना कायविवेकतो वुट्ठानमाह. धम्मनिज्झानक्खन्तितोतिआदिना चित्तविवेकतो. वुट्ठितोति ततो दुविधविवेकतो भवङ्गुप्पत्तिया सब्रह्मचारीहि समागमेन उपेतो.

सोप्पसुत्तवण्णना निट्ठिता.

८. मच्छबन्धसुत्तवण्णना

१८. अट्ठमे मच्छघातकन्ति मच्छबन्धं केवट्टं. ओरब्भिकादीसु उरब्भा वुच्चन्ति एळका, उरब्भे हन्तीति ओरब्भिको. सूकरिकादीसुपि एसेव नयो.

मच्छबन्धसुत्तवण्णना निट्ठिता.

९. पठममरणस्सतिसुत्तवण्णना

१९. नवमे एवंनामके गामेति नातिकानामकं गामं निस्साय. द्विन्नं चूळपितिमहापितिपुत्तानं द्वे गामा, तेसु एकस्मिं गामे. ञातीनञ्हि निवासट्ठानभूतो गामो ञातिको, ञातिकोयेव नातिको ञ-कारस्स न-कारादेसो ‘‘अनिमित्ता न नायरे’’तिआदीसु (विसुद्धि. १.१७४; सं. नि. अट्ठ. १.१.२०; जा. अट्ठ. २.२.३४) विय. सो किर गामो येसं तदा तेसं पुब्बपुरिसेन अत्तनो ञातीनं साधारणभावेन निवसितो, तेन ञातिकोति पञ्ञायित्थ. अथ पच्छा द्वीहि दायादेहि द्विधा विभजित्वा परिभुत्तो. गिञ्जका वुच्चति इट्ठका, गिञ्जकाहियेव कतो आवसथोति गिञ्जकावसथो. सो हि आवासो यथा सुधापरिकम्मेन पयोजनं नत्थि, एवं इट्ठकाहि एव चिनित्वा छादेत्वा कतो. तस्मिं किर पदेसे मत्तिका सक्खरमरुम्पवालुकादीहि असम्मिस्सा कथिना सण्हसुखुमा, ताय कतानि कुलालभाजनानिपि सिलामयानि विय दळ्हानि. तस्मा ते उपासका ताय मत्तिकाय दीघपुथू इट्ठका कारेत्वा ठपेत्वा ठपेत्वा द्वारवातपानकवाटतुलायो सब्बं दब्बसम्भारेन विना ताहि इट्ठकाहियेव पासादं कारेसुं. तेन वुत्तं ‘‘इट्ठकामये पासादे’’ति.

रत्तिन्दिवन्ति एकरत्तिदिवं. भगवतो सासनन्ति अरियमग्गप्पटिवेधावहं सत्थु ओवादं. बहु वत मे कतं अस्साति बहु वत मया अत्तहितं पब्बजितकिच्चं कतं भवेय्य.

तदन्तरन्ति तत्तकं वेलं. एकपिण्डपातन्ति एकं दिवसं यापनप्पहोनकं पिण्डपातं. याव अन्तो पविट्ठवातो बहि निक्खमति, बहि निक्खन्तवातो वा अन्तो पविसतीति एकस्सेव पवेसनिक्खमो विय वुत्तं, तं नासिकावातभावसामञ्ञेनाति दट्ठब्बं.

पठममरणस्सतिसुत्तवण्णना निट्ठिता.

१०. दुतियमरणस्सतिसुत्तवण्णना

२०. दसमे निक्खन्तेति वीतिवत्ते. पतिगतायाति पच्चागताय, सम्पत्तायाति अत्थो. तेनाह ‘‘पटिपन्नाया’’ति. सो ममस्स अन्तरायोति यथावुत्ता न केवलं कालकिरियाव, मम अतिदुल्लभं खणं लभित्वा तस्स सत्थुसासनमनसिकारस्स चेव जीवितस्स च सग्गमोक्खानञ्च अन्तरायो अस्स, भवेय्याति अत्थो. तेनाह ‘‘तिविधो अन्तरायो’’तिआदि. विपज्जेय्याति विपत्तिं गच्छेय्य. सत्थकेन विय अङ्गपच्चङ्गानं कन्तनकारका काये सन्धिबन्धनच्छेदकवाता सत्थकवाता. कत्तुकम्यताछन्दोति निय्यानावहो कत्तुकम्यताकुसलच्छन्दो. पयोगवीरियन्ति भावनानुयोगवीरियं. न पटिवाति न पटिनिवत्ततीति अप्पटिवानी, अन्तरा वोसानानापज्जनवीरियं. तेनाह ‘‘अनुक्कण्ठना अप्पटिसङ्घरणा’’ति.

दुतियमरणस्सतिसुत्तवण्णना निट्ठिता.

सारणीयवग्गवण्णना निट्ठिता.

३. अनुत्तरियवग्गो

१-२. सामकसुत्तादिवण्णना

२१-२२. ततियस्स पठमे केवलकप्पन्ति एत्थ केवल-सद्दो अनवसेसत्थो, कप्प-सद्दो समन्तभावत्थो. तस्मा केवलकप्पं पोक्खरणियन्ति एवमत्थो दट्ठब्बो. अनवसेसं फरितुं समत्थस्सपि ओभासस्स केनचि कारणेन एकदेसफरणम्पि सिया, अयं पन सब्बसोव फरतीति दस्सेतुं समन्तत्थो कप्प-सद्दो गहितो. अत्तनो ओभासेन फरित्वाति वत्थालङ्कारसरीरसमुट्ठितेन ओभासेन फरित्वा, चन्दिमा विय एकोभासं एकपज्जोतं करित्वाति अत्थो. समनुञ्ञोति सम्मदेव कतमनुञ्ञो. तेनाह ‘‘समानचित्तो’’ति, समानज्झासयोति अत्थो. दुक्खं वचो एतस्मिन्ति दुब्बचो, तस्स कम्मं दोवचस्सं, तस्स पुग्गलस्स अनादरियवसेन पवत्ता चेतना, तस्स भावो अत्थिता दोवचस्सता. अथ वा दोवचस्समेव दोवचस्सता. सा अत्थतो सङ्खारक्खन्धो होति. चेतनापधानो हि सङ्खारक्खन्धो. चतुन्नं वा खन्धानं अपदक्खिणग्गाहिताकारेन पवत्तानं एतं अधिवचनन्ति वदन्ति. पापा अस्सद्धादयो पुग्गला एतस्स मित्ताति पापमित्तो, तस्स भावो पापमित्तता. सापि अत्थतो दोवचस्सता विय दट्ठब्बा. याय हि चेतनाय पुग्गलो पापमित्तो पापसम्पवङ्को नाम होति, सा चेतना पापमित्तता. चत्तारोपि वा अरूपिनो खन्धा तदाकारप्पवत्ता पापमित्तता. दुतियं उत्तानमेव.

सामकसुत्तादिवण्णना निट्ठिता.

३. भयसुत्तवण्णना

२३. ततिये सम्भवति जातिमरणं एतेनाति सम्भवो, उपादानन्ति आह ‘‘जातिया च मरणस्स च सम्भवे पच्चयभूते’’ति. अनुपादाति अनुपादाय. तेनाह ‘‘अनुपादियित्वा’’ति. जातिमरणानि सम्मा खीयन्ति एत्थाति जातिमरणसङ्खयो, निब्बानन्ति आह ‘‘जातिमरणानं सङ्खयसङ्खाते निब्बाने’’ति. सब्बदुक्खं उपच्चगुन्ति सकलम्पि वट्टदुक्खं अतिक्कन्ता चरिमचित्तनिरोधेन वट्टदुक्खलेसस्सपि असम्भवतो.

भयसुत्तवण्णना निट्ठिता.

४. हिमवन्तसुत्तवण्णना

२४. चतुत्थे समापत्तिकुसलो होतीति समापज्जनकुसलो होति. तेनाह ‘‘समापज्जितुं कुसलो’’ति. तत्थ अन्तोगतहेतुअत्थो ठिति-सद्दो, तस्मा ठपनकुसलोति अत्थोति आह ‘‘समाधिं ठपेतुं सक्कोतीति अत्थो’’ति. तत्थ ठपेतुं सक्कोतीति सत्तट्ठअच्छरामत्तं खणं झानं ठपेतुं सक्कोति अधिट्ठानवसिभावस्स निप्फादितत्ता. यथापरिच्छेदेनाति यथापरिच्छिन्नकालेन. वुट्ठातुं सक्कोति वुट्ठानवसिभावस्स निप्फादितत्ता. कल्लं सञ्जातं अस्साति कल्लितं, तस्मिं कल्लिते कल्लितभावे कुसलो कल्लितकुसलो. हासेतुं तोसेतुं सम्पहंसेतुं. कल्लं कातुन्ति समाधानस्स पटिपक्खधम्मानं दूरीकरणेन सहकारीकारणानञ्च समप्पधानेन समापज्जने चित्तं समत्थं कातुं. समाधिस्स गोचरकुसलोति समाधिस्मिं निप्फादेतब्बे तस्स गोचरे कम्मट्ठानसञ्ञिते पवत्तिट्ठाने भिक्खाचारगोचरे सतिसम्पजञ्ञयोगतो कुसलो छेको. तेनाह ‘‘समाधिस्स असप्पाये अनुपकारके धम्मे वज्जेत्वा’’तिआदि. पठमज्झानादिसमाधिं अभिनीहरितुन्ति पठमज्झानादिसमाधिं विसेसभागियताय अभिनीहरितुं उपनेतुं.

हिमवन्तसुत्तवण्णना निट्ठिता.

५. अनुस्सतिट्ठानसुत्तवण्णना

२५. पञ्चमे अनुस्सतिकारणानीति अनुस्सतियो एव दिट्ठधम्मिकसम्परायिकादिहितसुखानं हेतुभावतो कारणानि. निक्खन्तन्ति निस्सटं. मुत्तन्ति विस्सट्ठं. वुट्ठितन्ति अपेतं. सब्बमेतं विक्खम्भनमेव सन्धाय वदति. गेधम्हाति पञ्चकामगुणतो. इदम्पीति बुद्धानुस्सतिवसेन लद्धं उपचारज्झानमाह. आरम्मणं करित्वाति पच्चयं करित्वा, पादकं कत्वाति अत्थो.

अनुस्सतिट्ठानसुत्तवण्णना निट्ठिता.

६. महाकच्चानसुत्तवण्णना

२६. छट्ठे सम्बाधेति वा तण्हासंकिलेसादीनं सम्पीळे सङ्करे घरावासे. ओकासा वुच्चन्तीति मग्गफलसुखाधिगमाय ओकासभावतो ओकासाति वुच्चन्ति. ओकासाधिगमोति लोकुत्तरधम्मस्स अधिगमाय अधिगन्तब्बओकासो. विसुज्झनत्थायाति रागादीहि मलेहि अभिज्झाविसमलोभादीहि च उपक्किलिट्ठचित्तानं विसुद्धत्थाय. सा पनायं चित्तस्स विसुद्धि सिज्झमाना यस्मा सोकादीनं अनुपादाय संवत्तति, तस्मा वुत्तं ‘‘सोकपरिदेवानं समतिक्कमाया’’तिआदि. तत्थ सोचनं ञातिब्यसनादिनिमित्तं चेतसो सन्तापो अन्तोतापो अन्तोनिज्झानं सोको, ञातिब्यसनादिनिमित्तमेव सोचिकता. ‘‘कहं एकपुत्तका’’तिआदिना (म. नि. २.३५३-३५४; सं. नि. २.६३) परिदेवनवसेन लपनं परिदेवो. समतिक्कमनत्थायाति पहानाय. आयतिं अनुप्पज्जनञ्हि इध समतिक्कमो. दुक्खदोमनस्सानं अत्थङ्गमायाति कायिकदुक्खस्स च चेतसिकदोमनस्सस्स चाति इमेसं द्विन्नं अत्थङ्गमाय, निरोधायाति अत्थो. ञायति निच्छयेन कमति निब्बानं, तं वा ञायति पटिविज्झति एतेनाति ञायो, अरियमग्गो. इध पन सह पुब्बभागेन अरियमग्गो गहितोति आह ‘‘सहविपस्सनकस्स मग्गस्स अधिगमनत्थाया’’ति. अपच्चयपरिनिब्बानस्साति अनुपादिसेसनिब्बानं सन्धाय वदति. पच्चयवसेन अनुप्पन्नं असङ्खतं अमतधातुमेव. सेसमेत्थ उत्तानमेव.

महाकच्चानसुत्तवण्णना निट्ठिता.

७. पठमसमयसुत्तवण्णना

२७. सत्तमे वड्ढेतीति मनसो विवट्टनिस्सितं वड्ढिं आवहति. मनोभावनीयोति वा मनसा भावितो सम्भावितो. यञ्च आवज्जतो मनसि करोतो चित्तं विनीवरणं होति. इमस्मिं पक्खे कम्मसाधनो सम्भावनत्थो भावनीय-सद्दो. ‘‘थिनमिद्धविनोदनकम्मट्ठान’’न्ति वत्वा तदेव विभावेन्तो ‘‘आलोकसञ्ञं वा’’तिआदिमाह. वीरियारम्भवत्थुआदीनं वाति एत्थ आदि-सद्देन इध अवुत्तानं अतिभोजने निमित्तग्गाहादीनं सङ्गहो दट्ठब्बो. वुत्तञ्हेतं ‘‘छ धम्मा थिनमिद्धस्स पहानाय संवत्तन्ति अतिभोजने निमित्तग्गाहो, इरियापथसम्परिवत्तनता, आलोकसञ्ञामनसिकारो, अब्भोकासवासो, कल्याणमित्तता, सप्पायकथा’’ति (इतिवु. अट्ठ. १११). अन्तरायसद्दपरियायो इध अन्तरा-सद्दोति आह ‘‘अनन्तरायेना’’ति.

पठमसमयसुत्तवण्णना निट्ठिता.

८. दुतियसमयसुत्तवण्णना

२८. अट्ठमे मण्डलसण्ठानमाळसङ्खेपेन कता भोजनसाला मण्डलमाळाति अधिप्पेताति आह ‘‘भोजनसालाया’’ति. सेसमेत्थ सुविञ्ञेय्यमेव.

दुतियसमयसुत्तवण्णना निट्ठिता.

९. उदायीसुत्तवण्णना

२९. नवमे दिट्ठधम्मो वुच्चति पच्चक्खो अत्तभावोति आह ‘‘इमस्मिंयेव अत्तभावे’’ति. सुखविहारत्थायाति निक्किलेसताय निरामिसेन सुखेन विहारत्थाय. आलोकसञ्ञं मनसि करोतीति सूरियचन्दपज्जोतमणिउक्काविज्जुआदीनं आलोको दिवा रत्तिञ्च उपलद्धो, यथालद्धवसेनेव आलोकं मनसि करोति, चित्ते ठपेति. तथा च नं मनसि करोति, यथास्स सुभावितालोककसिणस्स विय कसिणालोको यथिच्छकं यावदिच्छकञ्च सो आलोको रत्तियं उपतिट्ठति. येन तत्थ दिवासञ्ञं ठपेति, दिवारिव विगतथिनमिद्धो होति. तेनाह ‘‘यथा दिवा तथा रत्ति’’न्ति. दिवाति सञ्ञं ठपेतीति वुत्तनयेन मनसि कत्वा दिवारिव सञ्ञं उप्पादेति. यथानेन दिवा…पे… तथेव तं मनसि करोतीति यथानेन दिवा उपलद्धो सूरियालोको, एवं रत्तिम्पि दिवा दिट्ठाकारेनेव तं आलोकं मनसि करोति. यथा चनेन रत्तिं…पे… मनसि करोतीति यथा रत्तियं चन्दालोको उपलद्धो, एवं दिवापि रत्तिं दिट्ठाकारेनेव तं आलोकं मनसि करोति, चित्ते ठपेति. विवटेनाति थिनमिद्धेन अपिहितत्ता विवटेन. अनोनद्धेनाति असञ्छादितेन. सहोभासकन्ति सञ्ञाणोभासं. दिब्बचक्खुञाणं रूपगतस्स दिब्बस्स इतरस्स च दस्सनट्ठेन इध ञाणदस्सनन्ति अधिप्पेतन्ति आह ‘‘दिब्बचक्खुसङ्खातस्सा’’तिआदि.

उद्धं जीवितपरियादानाति जीवितक्खयतो उपरि मरणतो परं. समुग्गतेनाति उट्ठितेन. धुमातत्ताति उद्धं उद्धं धुमातत्ता सूनत्ता. सेतरत्तेहि विपरिभिन्नं विमिस्सितं नीलं, पुरिमवण्णविपरिणामभूतं वा नीलं विनीलं, विनीलमेव विनीलकन्ति क-कारेन पदवड्ढनमाह अनत्थन्तरतो यथा ‘‘पीतकं लोहितक’’न्ति. पटिकूलत्ताति जिगुच्छनीयत्ता. कुच्छितं विनीलं विनीलकन्ति कुच्छनत्थो वा अयं क-कारोति दस्सेतुं वुत्तं यथा ‘‘पापको कित्तिसद्दो अब्भुग्गच्छती’’ति (दी. नि. ३.३१६; अ. नि. ५.२१३). परिभिन्नट्ठानेहि काकधङ्कादीहि. विस्सन्दमानं पुब्बन्ति विस्सवन्तपुब्बं, तहं तहं पग्घरन्तपुब्बन्ति अत्थो. तथाभावन्ति विस्सन्दमानपुब्बतं.

सो भिक्खूति यो ‘‘पस्सेय्य सरीरं सीवथिकाय छड्डित’’न्ति वुत्तो, सो भिक्खु. उपसंहरति सदिसतं. अयम्पि खोतिआदि उपसंहरणाकारदस्सनं. आयूति रूपजीवितिन्द्रियं. अरूपजीवितिन्द्रियं पनेत्थ विञ्ञाणगतिकमेव. उस्माति कम्मजतेजो. एवंपूतिकसभावोति एवं अतिविय पूतिसभावो आयुआदिविगमे वियाति अधिप्पायो. एदिसो भविस्सतीति एवंभावीति आह ‘‘एवमेवं उद्धुमातादिभेदो भविस्सती’’ति.

लुञ्चित्वा लुञ्चित्वाति उप्पाटेत्वा उप्पाटेत्वा. सेसावसेसमंसलोहितयुत्तन्ति सब्बसो अक्खादितत्ता तहं तहं सेसेन अप्पावसेसेन मंसलोहितेन युत्तं. अञ्ञेन हत्थट्ठिकन्ति अविसेसेन हत्थट्ठिकानं विप्पकिण्णता जोतिताति अनवसेसतो तेसं विप्पकिण्णतं दस्सेन्तो ‘‘चतुसट्ठिभेदम्पी’’तिआदिमाह. तेरोवस्सिकानीति तिरोवस्सगतानि. तानि पन संवच्छरं वीतिवत्तानि होन्तीति आह ‘‘अतिक्कन्तसंवच्छरानी’’ति. पुराणताय घनभावविगमेन विचुण्णता इध पूतिभावो. सो यथा होति, तं दस्सेन्तो ‘‘अब्भोकासे’’तिआदिमाह. अनेकधातूनन्ति चक्खुधातुआदीनं, कामधातुआदीनं वा. सतिया च ञाणस्स च अत्थायाति ‘‘अभिक्कन्ते पटिक्कन्ते सम्पजानकारी होती’’तिआदिना (दी. नि. १.२१४; २.३७६; म. नि. १.१०९) वुत्ताय सत्तट्ठानिकाय सतिया चेव तंसम्पयुत्तञाणस्स च अत्थाय.

उदायीसुत्तवण्णना निट्ठिता.

१०. अनुत्तरियसुत्तवण्णना

३०. दसमे निहीनन्ति लामकं, किलिट्ठं वा. गामवासिकानन्ति बालानं. पुथुज्जनानं इदन्ति पोथुज्जनिकं. तेनाह ‘‘पुथुज्जनानं सन्तक’’न्ति, पुथुज्जनेहि सेवितब्बत्ता तेसं सन्तकन्ति वुत्तं होति. अनरियन्ति न निद्दोसं. निद्दोसट्ठो हि अरियट्ठो. तेनाह ‘‘न उत्तमं न परिसुद्ध’’न्ति. अरियेहि वा न सेवितब्बन्ति अनरियं. अनत्थसंहितन्ति दिट्ठधम्मिकसम्परायिकादिविविधविपुलानत्थसहितं. तादिसञ्च अत्थसन्निस्सितं न होतीति आह ‘‘न अत्थसन्निस्सित’’न्ति. न वट्टे निब्बिन्दनत्थायाति चतुसच्चकम्मट्ठानाभावतो. असति पन वट्टे निब्बिदाय विरागादीनं असम्भवोयेवाति आह ‘‘न विरागाया’’तिआदि.

अनुत्तमं अनुत्तरियन्ति आह ‘‘एतं अनुत्तर’’न्ति. हत्थिस्मिन्ति निमित्तत्थे भुम्मन्ति आह ‘‘हत्थिनिमित्तं सिक्खितब्ब’’न्ति. हत्थिविसयत्ता हत्थिसन्निस्सितत्ता च हत्थिसिप्पं ‘‘हत्थी’’ति गहेत्वा ‘‘हत्थिस्मिम्पि सिक्खती’’ति वुत्तं. तस्मा हत्थिसिप्पे सिक्खतीति एवमेत्थ अत्थो दट्ठब्बो. सेसपदेसुपि एसेव नयो.

लिङ्गब्यत्तयेन विभत्तिब्यत्तयेन पारिचरियेति वुत्तन्ति आह ‘‘पारिचरियाय पच्चुपट्ठिता’’ति. सेसमेत्थ सुविञ्ञेय्यमेव.

अनुत्तरियसुत्तवण्णना निट्ठिता.

अनुत्तरियवग्गवण्णना निट्ठिता.

४. देवतावग्गो

१-४. सेखसुत्तादिवण्णना

३१-३४. चतुत्थस्स पठमे सेखानं पटिलद्धगुणस्स परिहानि नाम नत्थीति आह ‘‘उपरूपरिगुणपरिहानाया’’ति, उपरूपरिलद्धब्बानं मग्गफलानं परिहानाय अनुप्पादायाति अत्थो. ततियादीनि उत्तानत्थानेव.

सेखसुत्तादिवण्णना निट्ठिता.

५. विज्जाभागियसुत्तवण्णना

३५. पञ्चमे सम्पयोगवसेन विज्जं भजन्ति, सहजातअञ्ञमञ्ञनिस्सयसम्पयुत्तअत्थिअविगतादिपच्चयवसेन ताय सह एकीभावं गच्छन्तीति विज्जाभागिया. अथ वा विज्जाभागे विज्जाकोट्ठासे वत्तन्ति विज्जासभागताय तदेकदेसे विज्जाकोट्ठासे पवत्तन्तीति विज्जाभागिया. तत्थ विपस्सनाञाणं, मनोमयिद्धि, छ अभिञ्ञाति अट्ठ विज्जा. पुरिमेन अत्थेन ताहि सम्पयुत्तधम्मा विज्जाभागिया. पच्छिमेन अत्थेन तासु या काचि एकाव विज्जा विज्जा, सेसा विज्जाभागिया. एवं विज्जापि विज्जाय सम्पयुत्तधम्मापि ‘‘विज्जाभागिया’’त्वेव वेदितब्बा. इध पन विपस्सनाञाणसम्पयुत्ता सञ्ञाव विज्जाभागियाति आगता, सञ्ञासीसेन सेससम्पयुत्तधम्मापि वुत्ता एवाति दट्ठब्बं. अनिच्चानुपस्सनाञाणेति अनिच्चानुपस्सनाञाणे निस्सयपच्चयभूते उप्पन्नसञ्ञा, तेन सहगताति अत्थो. सेसेसुपि एसेव नयो.

विज्जाभागियसुत्तवण्णना निट्ठिता.

६. विवादमूलसुत्तवण्णना

३६. छट्ठे कोधनोति कुज्झनसीलो. यस्मा सो अप्पहीनकोधताय अधिगतकोधो नाम होति, तस्मा ‘‘कोधेन समन्नागतो’’ति आह. उपनाहो एतस्स अत्थीति उपनाही, उपनय्हनसीलोति वा उपनाही. विवादो नाम उप्पज्जमानो येभुय्येन पठमं द्विन्नं वसेन उप्पज्जतीति वुत्तं ‘‘द्विन्नं भिक्खूनं विवादो’’ति. सो पन यथा बहूनं अनत्थावहो होति, तं निदस्सनमुखेन निदस्सेन्तो ‘‘कथ’’न्तिआदिमाह. अब्भन्तरपरिसायाति परिसब्भन्तरे.

गुणमक्खनाय पवत्तोपि अत्तनो कारकं गूथेन पहरन्तिं गूथो विय पठमतरं मक्खेतीति मक्खो, सो एतस्स अत्थीति मक्खी. पळासतीति पळासो, परस्स गुणे डंसित्वा विय अपनेतीति अत्थो. सो एतस्स अत्थीति पळासी. पळासी पुग्गलो हि दुतियस्स धुरं न देति, समं हरित्वा अतिवदति. तेनाह ‘‘युगग्गाहलक्खणेन पळासेन समन्नागतो’’ति. इस्सतीति इस्सुकी. मच्छरायतीति मच्छरं, तं एतस्स अत्थीति मच्छरी. सठयति न सम्मा भासतीति सठो अञ्ञथा सन्तं अत्तानं अञ्ञथा पवेदनतो. माया एतस्स अत्थी मायावी. मिच्छा पापिका विञ्ञुगरहिता एतस्स दिट्ठीति मिच्छादिट्ठि, कम्मपथपरियापन्नाय ‘‘नत्थि दिन्न’’न्तिआदिवत्थुकाय मिच्छत्तपरियापन्नाय अनिय्यानिकाय दिट्ठिया समन्नागतोति अत्थो. तेनाह ‘‘नत्थिकवादी’’तिआदि.

सं अत्तनो दिट्ठिं, सयं वा अत्तना यथागहितं परामसति, सभावं अतिक्कमित्वा परतो आमसतीति सन्दिट्ठीपरामासी. आधानं दळ्हं गण्हातीति आधानग्गाही, दळ्हग्गाही, ‘‘इदमेव सच्च’’न्ति थिरग्गाहीति अत्थो. युत्तं कारणं दिस्वाव लद्धिं पटिनिस्सज्जतीति पटिनिस्सग्गी, दुक्खेन किच्छेन कसिरेन बहुम्पि कारणं दस्सेत्वा न सक्का पटिनिस्सग्गं कातुन्ति दुप्पटिनिस्सग्गी. यो अत्तनो उप्पन्नदिट्ठिं ‘‘इदमेव सच्च’’न्ति दळ्हं गण्हित्वा अपि बुद्धादीहि कारणं दस्सेत्वा वुच्चमानो न पटिनिस्सज्जति. तस्सेतं अधिवचनं. तादिसो हि पुग्गलो यं यदेव धम्मं वा अधम्मं वा सुणाति, तं सब्बं ‘‘एवं अम्हाकं आचरियेहि कथितं, एवं अम्हेहि सुत’’न्ति कुम्मोव अङ्गानि सके कपाले अन्तोयेव समोदहति. यथा हि कच्छपो अत्तनो हत्थपादादिके अङ्गे केनचि घटिते सब्बानि अङ्गानि अत्तनो कपालेयेव समोदहति, न बहि नीहरति, एवमयम्पि ‘‘न सुन्दरो तव गाहो, छड्डेहि न’’न्ति वुत्तो तं न विस्सज्जति, अन्तोयेव अत्तनो हदये एव ठपेत्वा विचरति, कुम्भीलग्गाहं गण्हाति. यथा सुसुमारा गहितं न पटिनिस्सज्जन्ति, एवं गण्हाति.

विवादमूलसुत्तवण्णना निट्ठिता.

७. छळङ्गदानसुत्तवण्णना

३७. सत्तमे दक्खन्ति वड्ढन्ति एतायाति दक्खिणा, परिच्चागमयं पुञ्ञं, तस्सूपकरणभूतो देय्यधम्मो च. इध पन देय्यधम्मो अधिप्पेतो. तेनेवाह ‘‘दक्खिणं पतिट्ठापेती’’ति. इतो उट्ठितेनाति इतो खेत्ततो उप्पन्नेन. रागो विनयति एतेनाति रागविनयो, रागस्स समुच्छेदिका पटिपदा. तेनाह ‘‘रागविनयपटिपदं पटिपन्ना’’ति.

‘‘पुब्बेव दाना सुमनो’’तिआदिगाथाय पुब्बेव दाना मुञ्चचेतनाय पुब्बे दानूपकरणसम्भरणतो पट्ठाय सुमनो ‘‘सम्पत्तीनं निदानं अनुगामिकदानं दस्सामी’’ति सोमनस्सितो भवेय्य. ददं चित्तं पसादयेति ददन्तो देय्यधम्मं दक्खिणेय्यहत्थे पतिट्ठापेन्तो ‘‘असारतो धनतो सारादानं करोमी’’ति अत्तनो चित्तं पसादेय्य. दत्वा अत्तमनो होतीति दक्खिणेय्यानं देय्यधम्मं परिच्चजित्वा ‘‘पण्डितपञ्ञत्तं नाम मया अनुट्ठितं, अहो साधु सुट्ठू’’ति अत्तमनो पमुदितो पीतिसोमनस्सजातो होति. एसाति या अयं पुब्बचेतना मुञ्चचेतना अपरचेतनाति इमासं कम्मफलानं सद्धानुगतानं सोमनस्सपरिग्गहितानं तिविधानं चेतनानं पारिपूरी, एसा.

सीलसञ्ञमेनाति कायिकवाचसिकसंवरेन. हत्थपादेति दक्खिणेय्यानं हत्थपादे. मुखं विक्खालेत्वाति तेसंयेव मुखं विक्खालेत्वा, अत्तनाव मुखोदकं दत्वाति अधिप्पायो.

छळङ्गदानसुत्तवण्णना निट्ठिता.

८-११. अत्तकारीसुत्तादिवण्णना

३८-४१. अट्ठमे कुसलकिरियाय आदिआरम्भभावेन पवत्तवीरियं ठितसभावताय सभावधारणट्ठेन धातूति वुत्तन्ति आह – ‘‘आरम्भधातूति आरभनवसेन पवत्तवीरिय’’न्ति. लद्धासेवनं वीरियं बलप्पत्तं हुत्वा पटिपक्खे विधमतीति आह ‘‘निक्कमधातूति कोसज्जतो निक्खमनसभावं वीरिय’’न्ति. परक्कमनसभावोति अधिमत्ततरानं पटिपक्खधम्मानं विधमनसमत्थताय पटुपटुतरभावेन परं परं ठानं अक्कमनसभावो. नवमादीसु नत्थि वत्तब्बं.

अत्तकारीसुत्तादिवण्णना निट्ठिता.

१२. नागितसुत्तवण्णना

४२. द्वादसमे माहं नागित यसेन समागमन्ति मा अहं यसेन समागमनं पत्थेमि. मा च मया यसोति यसो च मया मा समागच्छतूति अत्थो. इमिना अत्तनो लाभसक्कारेन अनत्थिकतं विभावेति. पञ्चहि विमुत्तीहीति तदङ्गविमुत्तिआदीहि पञ्चहि विमुत्तीहि. सेसमेत्थ उत्तानमेव.

नागितसुत्तवण्णना निट्ठिता.

देवतावग्गवण्णना निट्ठिता.

५. धम्मिकवग्गो

१. नागसुत्तवण्णना

४३. पञ्चमस्स पठमे परिसिञ्चितुन्ति (म. नि. अट्ठ. १.२७२) यो चुण्णमत्तिकादीहि गत्तानि उब्बट्टेन्तो मल्लकमुट्ठादीहि वा घंसन्तो नहायति, सो ‘‘नहायती’’ति वुच्चति. यो तथा अकत्वा पकतियाव नहायति, सो ‘‘परिसिञ्चती’’ति वुच्चति. भगवतो च सरीरे तथा हरितब्बं रजोजल्लं नाम नुपलिम्पति अच्छछविभावतो, उतुग्गहणत्थं पन भगवा केवलं उदके ओतरति. तेनाह ‘‘गत्तानि परिसिञ्चितु’’न्ति.

पुब्बकोट्ठकोति पाचीनकोट्ठको. सावत्थियं किर जेतवनविहारो कदाचि महा, कदाचि खुद्दको. तथा हि सो विपस्सिस्स भगवतो काले योजनिको अहोसि, सिखिस्स तिगावुतो, वेस्सभुस्स अड्ढयोजनिको, ककुसन्धस्स गावुतप्पमाणो, कोणागमनस्स अड्ढगावुतप्पमाणो, कस्सपस्स वीसतिउसभप्पमाणो, अम्हाकं भगवतो काले अट्ठकरीसप्पमाणो जातो. तम्पि नगरं तस्स विहारस्स कदाचि पाचीनतो होति, कदाचि दक्खिणतो, कदाचि पच्छिमतो, कदाचि उत्तरतो. जेतवनगन्धकुटियं पन चतुन्नं मञ्चपादानं पतिट्ठितट्ठानं अचलमेव. चत्तारि हि अचलचेतियट्ठानानि नाम महाबोधिपल्लङ्कट्ठानं, इसिपतने धम्मचक्कप्पवत्तनट्ठानं, सङ्कस्सनगरे देवोरोहनकाले सोपानस्स पतिट्ठानट्ठानं, मञ्चपादट्ठानन्ति. अयं पन पुब्बकोट्ठको कस्सपदसबलस्स वीसतिउसभविहारकाले पाचीनद्वारकोट्ठको अहोसि. सो इदानि ‘‘पुब्बकोट्ठको’’त्वेव पञ्ञायति.

कस्सपदसबलस्स काले अचिरवती नगरं परिक्खिपित्वा सन्दमाना पुब्बकोट्ठकं पत्वा उदकेन भिन्दित्वा महन्तं उदकरहदं मापेसि समतित्तिकं अनुपुब्बगम्भीरं. तत्थ एकं रञ्ञो न्हानतित्थं, एकं नागरानं, एकं भिक्खुसङ्घस्स, एकं बुद्धानन्ति एवं पाटिएक्कानि न्हानतित्थानि होन्ति रमणीयानिविप्पकिण्णरजतपट्टसदिसवालुकानि. इति भगवता आयस्मता आनन्देन सद्धिं येन अयं एवरूपो पुब्बकोट्ठको, तेनुपसङ्कमि गत्तानि परिसिञ्चितुं. अथायस्मा आनन्दो उदकसाटिकं उपनामेसि. भगवा सुरत्तदुपट्टं अपनेत्वा उदकसाटिकं निवासेसि. थेरो दुपट्टेन सद्धिं महाचीवरं अत्तनो हत्थगतं अकासि. भगवा उदकं ओतरि, सहोतरणेनेवस्स उदके मच्छकच्छपा सब्बे सुवण्णवण्णा अहेसुं, यन्तनाळिकाहि सुवण्णरसधारानि सिञ्चनकालो विय सुवण्णपटप्पसारणकालो विय च अहोसि. अथ भगवतो नहानवत्तं दस्सेत्वा पच्चुत्तिण्णस्स थेरो सुरत्तदुपट्टं उपनामेसि. भगवा तं निवासेत्वा विज्जुल्लतासदिसं कायबन्धनं बन्धित्वा महाचीवरं अन्तन्तेन संहरित्वा पदुमगब्भसदिसं कत्वा उपनीतं द्वीसु कण्णेसु गहेत्वा अट्ठासि. तेन वुत्तं ‘‘पुब्बकोट्ठके गत्तानि परिसिञ्चित्वा एकचीवरो अट्ठासी’’ति.

एवं ठितस्स पन भगवतो सरीरं विकसितपदुमपुप्फसदिसं सब्बपालिफुल्लं पारिच्छत्तकं, तारामरीचिविकसितञ्च गगनतलं सिरिया अवहसमानं विय विरोचित्थ, ब्यामप्पभापरिक्खेपविलासिनी चस्स द्वत्तिंसवरलक्खणमाला गन्थित्वा ठपिता द्वत्तिंस चन्दिमा विय, द्वत्तिंस सूरिया विय, पटिपाटिया ठपितद्वत्तिंसचक्कवत्तिद्वत्तिंसदेवराजद्वत्तिंसमहाब्रह्मानो विय च अतिविय विरोचित्थ. यस्मा च भगवतो सरीरं सुधन्तचामीकरसमानवण्णं, सुपरिसोधितपवाळरुचिरतोरणं, सुविसुद्धनीलरतनावलिसदिसकेसतनुरुहं, तस्मा तहं तहं विनिग्गतसुजातजातिहिङ्गुलकरसूपसोभितं उपरि सतमेघरतनावलिसुच्छादितं जङ्गममिव कनकगिरिसिखरं विरोचित्थ. तस्मिञ्च समये दसबलस्स सरीरतो निक्खमित्वा छब्बण्णरस्मियो समन्ततो असीतिहत्थप्पमाणे पदेसे आधावन्ती विधावन्ती रतनावलिरतनदामरतनचुण्णविप्पकिण्णं विय पसारितरतनचित्तकञ्चनपट्टमिव आसिञ्चमानलाखारसधाराचित्तमिव उक्कासतनिपातसमाकुलमिव निरन्तरविप्पकिण्णकणिकारकिङ्किणिकपुप्फमिव वायुवेगसमुद्धतचिनपिट्ठचुण्णरञ्जितमिव इन्दधनुविज्जुल्लतावितानसन्थतमिव च गगनतलं, तं ठानं पवनञ्च सम्मा फरन्ति. वण्णभूमि नामेसा. एवरूपेसु ठानेसु बुद्धानं सरीरवण्णं वा गुणवण्णं वा चुण्णियपदेहि वा गाथाहि वा अत्थञ्च उपमायो च कारणानि च आहरित्वा पटिबलेन धम्मकथिकेन पूरेत्वा कथेतुं वट्टति. एवरूपेसु हि ठानेसु धम्मकथिकस्स थामो वेदितब्बो. पुब्बसदिसानि कुरुमानोति निरुदकानि कुरुमानो, सुक्खापयमानोति अत्थो. सोदके गत्ते चीवरं पारुपन्तस्स हि चीवरे कण्णिकानि उट्ठहन्ति, परिक्खारभण्डं दुस्सति, बुद्धानं पन सरीरे रजोजल्लं न उपलिम्पति, पदुमपत्ते उक्खित्तउदकबिन्दु विय उदकं विनिवट्टेत्वा गच्छति. एवं सन्तेपि सिक्खागारवताय भगवा ‘‘पब्बजितवत्तं नामेत’’न्ति महाचीवरं उभोसु कण्णेसु गहेत्वा पुरतो कायं पटिच्छादेत्वा अट्ठासि.

ताळितञ्च वादितञ्च ताळितवादितं, तूरियानं ताळितवादितं तूरियताळितवादितं. महन्तञ्च तं तूरियताळितवादितञ्चाति महातूरियताळितवादितं. तेनाह ‘‘महन्तेना’’तिआदि. अथ वा भेरिमुदिङ्गपणवादितूरियानं ताळितं वीणावेळुगोमुखिआदीनं वादितञ्च तूरियताळितवादितन्ति वा एवमेत्थ अत्थो दट्ठब्बो.

अभिञ्ञापारं गतोति अभिञ्ञापारगू. एवं सेसेसुपि. सो हि भगवा सब्बधम्मे अभिजानन्तो गतोति अभिञ्ञापारगू. तेसु पञ्चुपादानक्खन्धे परिजानन्तो गतोति परिञ्ञापारगू. सब्बकिलेसे पजहन्तो गतोति पहानपारगू. चत्तारो मग्गे भावेन्तो गतोति भावनापारगू. निरोधं सच्छिकरोन्तो गतोति सच्छिकिरियापारगू. सब्बसमापत्तिं समापज्जन्तो गतोति समापत्तिपारगू. सुब्रह्मदेवपुत्तादयोति एत्थ सो किर देवपुत्तो अच्छरासङ्घपरिवुतो नन्दनकीळितं कत्वा पारिच्छत्तकमूले पञ्ञत्तासने निसीदि. तं पञ्चसता परिवारेत्वा निसिन्ना, पञ्चसता रुक्खं अभिरुहित्वा मधुरस्सरेन गायित्वा पुप्फानि पातेन्ति. तानि गहेत्वा इतरा एकतोवण्टिकमालाव गन्थेन्ति. अथ रुक्खं अभिरुळ्हा उपच्छेदकवसेन एकप्पहारेनेव कालं कत्वा अवीचिम्हि निब्बत्ता महादुक्खं अनुभवन्ति. अथ काले गच्छन्ते देवपुत्तो ‘‘इमासं नेव सद्दो सुय्यति, न पुप्फानि पातेन्ति, कहं नु खो गता’’ति आवज्जेन्तो निरये निब्बत्तभावं दिस्वा पियवत्थुकसोकेन रुप्पमानो चिन्तेसि – ‘‘एता ताव यथाकम्मेन गता, मय्हं आयुसङ्खारो कित्तको’’ति. सो ‘‘सत्तमे दिवसे मयापि अवसेसाहि पञ्चसताहि सद्धिं कालं कत्वा तत्थेव निब्बत्तितब्ब’’न्ति दिस्वा बलवतरेन सोकेन समप्पितो. ‘‘इमं मय्हं सोकं सदेवके लोके अञ्ञत्र तथागता निब्बापेतुं समत्थो नत्थी’’ति चिन्तेत्वा सत्थु सन्तिकं गन्त्वा वन्दित्वा एकमन्तं ठितो –

‘‘निच्चं उत्रस्तमिदं चित्तं, निच्चं उब्बिग्गमिदं मनो;

अनुप्पन्नेसु किच्छेसु, अथो उप्पतितेसु च;