.नमो तस्स भगवतो अरहतो सम्मासम्बुद्धस्स.

अङ्गुत्तरनिकाये

सत्तकनिपात-टीका

१. पठमपण्णासकं

१. धनवग्गवण्णना

१-१०. सत्तकनिपातस्स पठमो वग्गो उत्तानत्थो.

२. अनुसयवग्गो

४.पुग्गलसुत्तवण्णना

१४. दुतियस्स चतुत्थे उभतो उभयथा, उभतो उभोहि भागेहि विमुत्तोति उभतोभागविमुत्तो एकदेससरूपेकसेसनयेन. द्वीहि भागेहीति करणे निस्सक्के चेतं बहुवचनं. आवुत्तिआदिवसेन अयं नियमो वेदितब्बोति आह ‘‘अरूपसमापत्तिया’’तिआदि. एतेन ‘‘समापत्तिया विक्खम्भनविमोक्खेन, मग्गेन समुच्छेदविमोक्खेन विमुत्तत्ता उभतोभागविमुत्तो’’ति एवं पवत्तो तिपिटकचूळनागत्थेरवादो, ‘‘नामकायतो रूपकायतो च विमुत्तत्ता उभतोभागविमुत्तो’’ति एवं पवत्तो तिपिटकमहारक्खितत्थेरवादो, ‘‘समापत्तिया विक्खम्भनविमोक्खेन एकवारं, मग्गेन समुच्छेदविमोक्खेन एकवारं विमुत्तत्ता उभतोभागविमुत्तो’’ति एवं पवत्तो तिपिटकचूळाभयत्थेरवादो चाति इमेसं तिण्णम्पि थेरवादानं एकज्झं सङ्गहो कतोति दट्ठब्बं. एत्थ च पठमवादे द्वीहि भागेहि विमुत्तो उभतोभागविमुत्तो वुत्तो, दुतियवादे उभतो भागतो विमुत्तोति उभतोभागविमुत्तो, ततियवादे द्वीहि भागेहि द्वे वारे विमुत्तोति अयमेतेसं विसेसोति. विमुत्तोति किलेसेहि विमुत्तो, किलेसविक्खम्भनसमुच्छेदनेहि वा कायतो विमुत्तोहि अत्थो.

सोति उभतोभागविमुत्तो. कामञ्चेत्थ रूपावचरचतुत्थज्झानम्पि अरूपावचरज्झानं विय दुवङ्गिकं आनेञ्जप्पत्तन्ति वुच्चति. तं पन पदट्ठानं कत्वा अरहत्तं पत्तो उभतोभागविमुत्तो नाम न होति रूपकायतो अविमुत्तत्ता. तञ्हि किलेसकायतोव विमुत्तं, न रूपकायतो, तस्मा ततो वुट्ठाय अरहत्तं पत्तो उभतोभागविमुत्तो न होतीति आह ‘‘चतुन्नं अरूप…पे… पञ्चविधो होती’’ति. अरूपसमापत्तीनन्ति निद्धारणे सामिवचनं. अरहत्तं पत्तअनागामिनोति भूतपुब्बगतिया वुत्तं. न हि अरहत्तं पत्तो अनागामी नाम होति. ‘‘रूपी रूपानि पस्सती’’तिआदिके निरोधसमापत्तिअन्ते अट्ठ विमोक्खे वत्वा –

‘‘यतो च खो, आनन्द, भिक्खु इमे अट्ठ विमोक्खे कायेन फुसित्वा विहरति, पञ्ञाय चस्स दिस्वा आसवा परिक्खीणा होन्ति. अयं वुच्चति, आनन्द, भिक्खु उभतोभागविमुत्तो’’ति –

यदिपि महानिदाने (दी. नि. २.१३०) वुत्तं, तं पन उभतोभागविमुत्तसेट्ठवसेन वुत्तन्ति, इध पन सब्बउभतोभागविमुत्ते सङ्गहणत्थं ‘‘पञ्चविधो होती’’ति वत्वा ‘‘पाळि पनेत्थ…पे… अट्ठविमोक्खलाभिनो वसेन आगता’’ति आह. मज्झिमनिकाये पन कीटागिरिसुत्ते (म. नि. २.१८२) –

‘‘कतमो च, भिक्खवे, पुग्गलो उभतोभागविमुत्तो? इध, भिक्खवे, एकच्चो पुग्गलो ये ते सन्ता विमोक्खा अतिक्कम्म रूपे आरुप्पा, ते कायेन फुसित्वा विहरति, पञ्ञाय चस्स दिस्वा आसवा परिक्खीणा होन्ति. अयं वुच्चति, भिक्खवे, पुग्गलो उभतोभागविमुत्तो’’ति –

अरूपसमापत्तिवसेन चत्तारो उभतोभागविमुत्ता, सेट्ठो च वुत्तो वुत्तलक्खणूपपत्तितो. यथावुत्तेसु हि पञ्चसु पुरिमा चत्तारो समापत्तिसीसं निरोधं न समापज्जन्तीति परियायेन उभतोभागविमुत्ता नाम. अट्ठसमापत्तिलाभी अनागामी तं समापज्जित्वा ततो वुट्ठाय विपस्सनं वड्ढेत्वा अरहत्तं पत्तोति निप्परियायेन उभतोभागविमुत्तसेट्ठो नाम.

कतमो च पुग्गलोतिआदि पुग्गलपञ्ञत्तिपाळि. तत्थ कतमोति पुच्छावचनं. पुग्गलोति असाधारणतो पुच्छितब्बवचनं. इधाति इधस्मिं सासने. एकच्चोति एको. अट्ठ विमोक्खे कायेन फुसित्वा विहरतीति अट्ठ समापत्तियो समापज्जित्वा नामकायतो पटिलभित्वा विहरति. पञ्ञाय चस्स दिस्वा आसवा परिक्खीणा होन्तीति विपस्सनापञ्ञाय सङ्खारगतं, मग्गपञ्ञाय चत्तारि सच्चानि पस्सित्वा चत्तारोपि आसवा परिक्खीणा होन्ति. दिस्वाति दस्सनहेतु. न हि आसवे पञ्ञाय पस्सन्ति, दस्सनकारणा पन परिक्खीणा दिस्वा परिक्खीणाति वुत्ता दस्सनायत्तपरिक्खयत्ता. एवञ्हि दस्सनं आसवानं खयस्स पुरिमकिरियाभावेन वुत्तं.

पञ्ञाविमुत्तोति विसेसतो पञ्ञाय एव विमुत्तो, न तस्स अधिट्ठानभूतेन अट्ठविमोक्खसङ्खातेन सातिसयेन समाधिनाति पञ्ञाविमुत्तो. यो अरियो अनधिगतअट्ठविमोक्खो सब्बसो आसवेहि विमुत्तो, तस्सेतं अधिवचनं. अधिगतेपि हि रूपज्झानविमोक्खे न सो सातिसयसमाधिनिस्सितोति न तस्स वसेन उभतोभागविमुत्तता होतीति वुत्तोवायमत्थो. अरूपज्झानेसु पन एकस्मिम्पि सति उभतोभागविमुत्तोयेव नाम होति. तेन हि अट्ठविमोक्खेकदेसेन तंनामदानसमत्थेन अट्ठविमोक्खलाभीत्वेव वुच्चति. समुदाये हि पवत्तो वोहारो अवयवेपि दिस्सति यथा तं ‘‘सत्तिसयो’’ति अनवसेसतो आसवानं परिक्खीणत्ता. अट्ठविमोक्खपटिक्खेपवसेनेव न एकदेसभूतरूपज्झानप्पटिक्खेपवसेन. एवञ्हि अरूपज्झानेकदेसाभावेपि अट्ठविमोक्खपटिक्खेपो न होतीति सिद्धं होति. अरूपावचरज्झानेसु हि एकस्मिम्पि सति उभतोभागविमुत्तोयेव नाम होति.

फुट्ठन्तं सच्छिकतोति फुट्ठानं अन्तो फुट्ठन्तो, फुट्ठानं अरूपज्झानानं अनन्तरो कालोति अधिप्पायो. अच्चन्तसंयोगे चेतं उपयोगवचनं. तं फुट्ठानन्तरकालमेव सच्छिकातब्बं सच्छिकतो सच्छिकरणूपायेनाति वुत्तं होति, भावनपुंसकं वा एतं ‘‘एकमन्तं निसीदी’’तिआदीसु विय. यो हि अरूपज्झानेन रूपकायतो नामकायेकदेसतो च विक्खम्भनविमोक्खेन विमुत्तो, तेन निरोधसङ्खातो विमोक्खो आलोचितो पकासितो विय होति, न पन कायेन सच्छिकतो. निरोधं पन आरम्मणं कत्वा एकच्चेसु आसवेसु खेपितेसु तेन सो सच्छिकतो होति, तस्मा सो सच्छिकातब्बं निरोधं यथाआलोचितं नामकायेन सच्छि करोतीति ‘‘कायसक्खी’’ति वुच्चति, न तु ‘‘विमुत्तो’’ति एकच्चानं आसवानं अपरिक्खीणत्ता. तेनाह ‘‘झानफस्सं पठमं फुसति, पच्छा निरोधं निब्बानं सच्छिकरोती’’ति. अयं चतुन्नं अरूपसमापत्तीनं एकेकतो वुट्ठाय सङ्खारे सम्मसित्वा कायसक्खिभावं पत्तानं चतुन्नं, निरोधा वुट्ठाय अग्गमग्गप्पत्तअनागामिनो च वसेन उभतोभागविमुत्तो विय पञ्चविधो नाम होतीति वुत्तं अभिधम्मटीकायं (पु. प. मूलटी. २४) ‘‘कायसक्खिम्हिपि एसेव नयो’’ति. एकच्चे आसवाति हेट्ठिममग्गवज्झा आसवा.

दिट्ठन्तं पत्तोति दस्सनसङ्खातस्स सोतापत्तिमग्गञाणस्स अनन्तरं पत्तोति वुत्तं होति. ‘‘दिट्ठत्ता पत्तो’’तिपि पाठो. एतेन चतुसच्चदस्सनसङ्खाताय दिट्ठिया निरोधस्स पत्ततं दीपेति. तेनाह ‘‘दुक्खा सङ्खारा’’तिआदि. तत्थ पञ्ञायाति मग्गपञ्ञाय. पठमफलट्ठतो पट्ठाय याव अग्गमग्गट्ठा दिट्ठिप्पत्तो. तेनाह ‘‘सोपि कायसक्खी विय छब्बिधो होती’’ति. यथा पन पञ्ञाविमुत्तो, एवं अयम्पि सुक्खविपस्सको चतूहि अरूपज्झानेहि वुट्ठाय दिट्ठिप्पत्तभावप्पत्ता चत्तारो चाति पञ्चविधो होतीति वेदितब्बो. सद्धाविमुत्तेपि एसेव नयो. इदं दुक्खन्ति एत्तकं दुक्खं, न इतो उद्धं दुक्खन्ति. यथाभूतं पजानातीति ठपेत्वा तण्हं उपादानक्खन्धपञ्चकं दुक्खसच्चन्ति याथावतो पजानाति. यस्मा पन तण्हा दुक्खं जनेति निब्बत्तेति, ततो तं दुक्खं समुदेति, तस्मा नं ‘‘अयं दुक्खसमुदयो’’ति यथाभूतं पजानाति. यस्मा पन इदं दुक्खञ्च समुदयो च निब्बानं पत्वा निरुज्झति, अप्पवत्तिं गच्छति, तस्मा न ‘‘अयं दुक्खनिरोधो’’ति यथाभूतं पजानाति. अरियो पन अट्ठङ्गिको मग्गो तं दुक्खनिरोधं गच्छति, तेन तं ‘‘अयं दुक्खनिरोधगामिनी पटिपदा’’ति यथाभूतं पजानाति. एत्तावता नानाक्खणे सच्चववत्थानं दस्सितं. इदानि तं एकक्खणे दस्सेतुं ‘‘तथागतप्पवेदिता’’तिआदि वुत्तं. तथागतप्पवेदिताति तथागतेन बोधिमण्डे पटिविद्धा विदिता पाकटा कता. धम्माति चतुसच्चधम्मा. वोदिट्ठा होन्तीति सुदिट्ठा. वोचरिताति सुचरिता, पञ्ञाय सुट्ठु चरापिताति अत्थो. अयन्ति अयं एवरूपो पुग्गलो दिट्ठिप्पत्तोति.

सद्धाय विमुत्तोति सद्दहनवसेन विमुत्तो. एतेन सब्बथा अविमुत्तस्सपि सद्धामत्तेन विमुत्तभावं दस्सेति. सद्धाविमुत्तोति वा सद्धाय अधिमुत्तोति अत्थो. किं पन नेसं किलेसप्पहाने नानत्तं अत्थीति? नत्थि. अथ कस्मा सद्धाविमुत्तो दिट्ठिप्पत्तं न पापुणातीति? आगमनीयनानत्तेन. दिट्ठिप्पत्तो हि आगमनम्हि किलेसे विक्खम्भेन्तो अप्पदुक्खेन अकसिरेन अकिलमन्तोव सक्कोति विक्खम्भितुं, सद्धाविमुत्तो पन दुक्खेन कसिरेन किलमन्तो सक्कोति विक्खम्भितुं, तस्मा सद्धाविमुत्तो दिट्ठिप्पत्तं न पापुणाति. तेनाह ‘‘एतस्स ही’’तिआदि. सद्दहन्तस्साति ‘‘एकंसतो अयं पटिपदा किलेसक्खयं आवहति सम्मासम्बुद्धेन भासितत्ता’’ति एवं सद्दहन्तस्स. यस्मा पनस्स अनिच्चानुपस्सनादीहि निच्चसञ्ञापहानवसेन भावनाय पुब्बेनापरं विसेसं पस्सतो तत्थ तत्थ पच्चक्खतापि अत्थि, तस्मा वुत्तं ‘‘सद्दहन्तस्स विया’’ति. सेसपदद्वयं तस्सेव वेवचनं. एत्थ च पुब्बभागमग्गभावनाति वचनेन आगमनीयनानत्तेन दिट्ठिप्पत्तसद्धाविमुत्तानं पञ्ञानानत्तं होतीति दस्सितं. अभिधम्मट्ठकथायम्पि (पु. प. अट्ठ. २८) ‘‘नेसं किलेसप्पहाने नानत्तं नत्थि, पञ्ञाय नानत्तं अत्थियेवा’’ति वत्वा ‘‘आगमनीयनानत्तेनेव सद्धाविमुत्तो दिट्ठिप्पत्तं न पापुणातीति सन्निट्ठानं कत’’न्ति वुत्तं.

आरम्मणं याथावतो धारेति अवधारेतीति धम्मो, पञ्ञा. तं पञ्ञासङ्खातं धम्मं अधिमत्तताय पुब्बङ्गमं हुत्वा पवत्तं अनुस्सरतीति धम्मानुसारी. तेनाह ‘‘धम्मो’’तिआदि. पञ्ञापुब्बङ्गमन्ति पञ्ञापधानं. ‘‘सद्धं अनुस्सरति, सद्धापुब्बङ्गमं मग्गं भावेती’’ति इममत्थं एसेव नयोति अतिदिसति. पञ्ञं वाहेतीति पञ्ञावाही, पञ्ञं सातिसयं पवत्तेतीति अत्थो. तेनाह ‘‘पञ्ञापुब्बङ्गमं अरियमग्गं भावेती’’ति. पञ्ञा वा पुग्गलं वाहेति निब्बानाभिमुखं गमेतीति पञ्ञावाही. सद्धावाहीति एत्थापि इमिना नयेनेव अत्थो वेदितब्बो. उभतोभागविमुत्तादिकथाति उभतोभागविमुत्तादीसु आगमनतो पट्ठाय वत्तब्बकथा. तस्माति विसुद्धिमग्गे (विसुद्धि. २.७७३, ८८९) वुत्तत्ता. ततो एव विसुद्धिमग्गसंवण्णनायं (विसुद्धि. महाटी. २.७७३) वुत्तनयेनेव चेत्थ अत्थो वेदितब्बो.

पुग्गलसुत्तवण्णना निट्ठिता.

५. उदकूपमासुत्तवण्णना

१५. पञ्चमे एकन्तकाळकेहीति नत्थिकवादअहेतुकवादअकिरियवादसङ्खातेहि नियतमिच्छादिट्ठिधम्मेहि. तेनाह ‘‘नियतमिच्छादिट्ठिं सन्धाय वुत्त’’न्ति. एवं पुग्गलोति इमिना कारणेन एकवारं निमुग्गो निमुग्गोयेव सो होति. एतस्स हि पुन भवतो वुट्ठानं नाम नत्थीति वदन्ति मक्खलिगोसालादयो विय. हेट्ठा हेट्ठा नरकग्गीनंयेव आहारो. साधु सद्धा कुसलेसूति कुसलधम्मेसु सद्धा नाम साहु लद्धकाति उम्मुज्जति, सो तावत्तकेनेव कुसलेन उम्मुज्जति नाम. साधु हिरीतिआदीसुपि एसेव नयो. चङ्कवारेति रजकानं खारपरिस्सावने, सुरापरिस्सावने वा. एवं पुग्गलोति ‘‘एवं साधु सद्धा’’ति इमेसं सद्धादीनं वसेन एकवारं उम्मुज्जित्वा तेसं परिहानिया पुन निमुज्जतियेव देवदत्तादयो विय. देवदत्तो हि अट्ठ समापत्तियो पञ्च च अभिञ्ञायो निब्बत्तेत्वापि पुन बुद्धानं पटिपक्खताय तेहि गुणेहि परिहीनो रुहिरुप्पादकम्मं सङ्घभेदकम्मञ्च कत्वा कायस्स भेदा दुतियचित्तवारेन चुतिचित्तमनन्तरा निरये निब्बत्तो. कोकालिको द्वे अग्गसावके उपवदित्वा पदुमनिरये निब्बत्तो.

नेव हायति नो वड्ढतीति अप्पहोनककालेपि न हायति, पहोनककालेपि न वड्ढति. उभयम्पि पनेतं अगारिकेनपि अनगारिकेनपि दीपेतब्बं. एकच्चो हि अगारिको अप्पहोनककाले पक्खिकभत्तं वस्सिकं वा उपनिबन्धापेसि, सो पच्छा पहोनककालेपि पक्खिकभत्तादिमत्तमेव पवत्तेति. अनगारिकोपि आदिम्हि अप्पहोनककाले उद्देसं धुतङ्गं वा गण्हाति, मेधावी बलवीरियसम्पत्तिया पहोनककाले ततो उत्तरिं न करोति. एवं पुग्गलोति एवं इमाय सद्धादीनं ठितिया पुग्गलो उम्मुज्जित्वा ठितो नाम होति. उम्मुज्जित्वा पतरतीति सकदागामिपुग्गलो किलेसतनुताय उट्ठहित्वा गन्तब्बदिसाभिमुखो तरति नाम.

पटिगाधप्पत्तो होतीति अनागामिपुग्गलं सन्धाय वदति. इमे पन सत्त पुग्गला उदकोपमेन दीपिता. सत्त किर जङ्घवाणिजा अद्धानमग्गप्पटिपन्ना अन्तरामग्गे एकं पुण्णनदिं पापुणिंसु. तेसु पठमं ओतिण्णो उदकभीरुको पुरिसो ओतिण्णट्ठानेयेव निमुज्जित्वा पुन सण्ठातुं नासक्खि, अवस्संव मच्छकच्छपभत्तं जातो. दुतियो ओतिण्णट्ठाने निमुज्जित्वा सकिं उट्ठहित्वा पुन निमुग्गो उट्ठातुं नासक्खि, अन्तोयेव मच्छकच्छपभत्तं जातो. ततियो निमुज्जित्वा उट्ठितो मज्झे नदिया ठत्वा नेव ओरतो आगन्तुं, न पारं गन्तुं असक्खि. चतुत्थो उट्ठाय ठितो उत्तरणतित्थं ओलोकेसि. पञ्चमो उत्तरणतित्थं ओलोकेत्वा पतरति. छट्ठो तं दिस्वा पारिमतीरं गन्त्वा कटिप्पमाणे उदके ठितो. सत्तमो पारिमतीरं गन्त्वा गन्धचुण्णादीहि न्हत्वा वरवत्थादीनि निवासेत्वा सुरभिविलेपनं विलिम्पित्वा नीलुप्पलमालादीनि पिलन्धित्वा नानालङ्कारप्पटिमण्डितो महानगरं पविसित्वा पासादमारुहित्वा उत्तमभोजनं भुञ्जति.

तत्थ जङ्घवाणिजा विय इमे सत्त पुग्गला, नदी विय वट्टं, पठमस्स उदकभीरुकस्स पुरिसस्स ओतिण्णट्ठानेयेव निमुज्जनं विय मिच्छादिट्ठिकस्स वट्टे निमुज्जनं, उम्मुज्जित्वा निमुज्जनपुरिसो विय सद्धादीनं उप्पत्तिमत्थकेन उम्मुज्जित्वा तासं हानिया निमुग्गपुग्गलो, मज्झे नदिया ठत्वा विय सद्धादीनं ठितिया ठितिपुग्गलो, उत्तरणतित्थं ओलोकेन्तो विय सोतापन्नो, पतरन्तपुरिसो विय किलेसकामावट्टताय पतरन्तो सकदागामी, तरित्वा कटिमत्ते उदके ठितपुरिसो विय अनावट्टधम्मत्ता अनागामी, न्हत्वा पारिमतीरं उत्तरित्वा थले ठितपुरिसो विय चत्तारो ओघे अतिक्कमित्वा निब्बानथले ठितो खीणासवब्राह्मणो, थले ठितपुरिसस्स नगरं पविसित्वा पासादं आरुय्ह उत्तमभोजनभुञ्जनं विय खीणासवस्स निब्बानारम्मणसमापत्तिं अप्पेत्वा वीतिनामनं वेदितब्बं.

उदकूपमासुत्तवण्णना निट्ठिता.

६-९. अनिच्चानुपस्सीसुत्तादिवण्णना

१६-१९. छट्ठे ‘‘इध समसीसी कथितो’’ति वत्वा एवं समसीसितं विभजित्वा इधाधिप्पेतं दस्सेतुं ‘‘सो चतुब्बिधो होती’’तिआदिमाह. रोगवसेन समसीसी रोगसमसीसी. एस नयो सेसेसुपि. एकप्पहारेनेवाति एकवेलायमेव. यो चक्खुरोगादीसु अञ्ञतरस्मिं सति ‘‘इतो अनुट्ठितो अरहत्तं पापुणिस्सामी’’ति विपस्सनं पट्ठपेसि, अथस्स अरहत्तञ्च रोगतो वुट्ठानञ्च एककालमेव होति, अयं रोगसमसीसी नाम. इरियापथस्स परियोसानन्ति इरियापथन्तरसमायोगो. यो ठानादीसु इरियापथेसु अञ्ञतरं अधिट्ठाय ‘‘अविकोपेत्वाव अरहत्तं पापुणिस्सामी’’ति विपस्सनं पट्ठपेसि. अथस्स अरहत्तप्पत्ति च इरियापथविकोपनञ्च एकप्पहारेनेव होति, अयं इरियापथसमसीसी नाम. जीवितसमसीसी नामाति एत्थ ‘‘पलिबोधसीसं मानो, परामाससीसं दिट्ठि, विक्खेपसीसं उद्धच्चं, किलेससीसं अविज्जा, अधिमोक्खसीसं सद्धा, पग्गहसीसं वीरियं, उपट्ठानसीसं सति, अविक्खेपसीसं समाधि, दस्सनसीसं पञ्ञा, पवत्तसीसं जीवितिन्द्रियं, चुतिसीसं विमोक्खो, सङ्खारसीसं निरोधो’’ति पटिसम्भिदायं (पटि. म. ३.३३) वुत्तेसु सत्तरससु सीसेसु पवत्तसीसं किलेससीसन्ति द्वे सीसानि इधाधिप्पेतानि – ‘‘अपुब्बं अचरिमं आसवपरियादानञ्च होति जीवितपरियादानञ्चा’’ति वचनतो. तेसु किलेससीसं अरहत्तमग्गो परियादियति, पवत्तसीसं जीवितिन्द्रियं चुतिचित्तं परियादियति. तत्थ अविज्जापरियादायकं चित्तं जीवितिन्द्रियं परियादातुं न सक्कोति, जीवितिन्द्रियपरियादायकं अविज्जं परियादातुं न सक्कोति. अञ्ञं अविज्जापरियादायकं चित्तं, अञ्ञं जीवितन्द्रियपरियादायकं. यस्स चेतं सीसद्वयं समं परियादानं गच्छति, सो जीवितसमसीसी नाम.

कथं पनिदं समं होतीति? वारसमताय. यस्मिञ्हि वारे मग्गवुट्ठानं होति, सोतापत्तिमग्गे पञ्च पच्चवेक्खणानि, सकदागामिमग्गे पञ्च, अनागामिमग्गे पञ्च, अरहत्तमग्गे चत्तारीति एकूनवीसतिमे पच्चवेक्खणञाणे पतिट्ठाय भवङ्गं ओतरित्वा परिनिब्बायतो इमाय वारसमताय इदं उभयसीसपरियादानम्पि समं होतीति इमाय वारसमताय. वारसमवुत्तिदायकेन हि मग्गचित्तेन अत्तनो अनन्तरं विय निप्फादेतब्बा पच्चवेक्खणवारा च किलेसपरियादानस्सेव वाराति वत्तब्बतं अरहति. ‘‘विमुत्तस्मिं विमुत्तमिति ञाणं होती’’ति (म. नि. १.७८; सं. नि. ३.१२, १४) वचनतो पच्चवेक्खणपरिसमापनेन किलेसपरियादानं सम्पापितं नाम होतीति इमाय वारवुत्तिया समताय किलेसपरियादानजीवितपरियादानानं समता वेदितब्बा. तेनेवाह ‘‘यस्मा पनस्स…पे... तस्मा एवं वुत्त’’न्ति.

आयुनो वेमज्झं अनतिक्कमित्वा अन्तराव किलेसपरिनिब्बानेन परिनिब्बायतीति अन्तरापरिनिब्बायी. तेनाह ‘‘यो पञ्चसु सुद्धावासेसू’’तिआदि. वेमज्झेति अविहादीसु यत्थ उप्पन्नो, तत्थ आयुनो वेमज्झे. आयुवेमज्झं उपहच्च अतिक्कमित्वा तत्थ परिनिब्बायतीति उपहच्चपरिनिब्बायी. तेनाह ‘‘यो तत्थेवा’’तिआदि. असङ्खारेन अप्पयोगेन अनुस्साहेन अकिलमन्तो तिक्खिन्द्रियताय सुखेनेव परिनिब्बायतीति असङ्खारपरिनिब्बायी. तेनाह ‘‘यो तेसंयेवा’’तिआदि. तेसंयेव पुग्गलानन्ति निद्धारणे सामिवचनं. अप्पयोगेनाति अधिमत्तप्पयोगेन विना अप्पकसिरेन. ससङ्खारेन सप्पयोगेन किलमन्तो दुक्खेन परिनिब्बायतीति ससङ्खारपरिनिब्बायी. उद्धंवाहिभावेन उद्धमस्स तण्हासोतं वट्टसोतञ्चाति, उद्धं वा गन्त्वा पटिलभितब्बतो उद्धमस्स मग्गसोतन्ति उद्धंभोतो. पटिसन्धिवसेन अकनिट्ठं गच्छतीति अकनिट्ठगामी.

एत्थ पन चतुक्कं वेदितब्बं. यो हि अविहतो पट्ठाय चत्तारो देवलोके सोधेत्वा अकनिट्ठं गन्त्वा परिनिब्बायति, अयं उद्धंसोतो अकनिट्ठगामी नाम. अयञ्हि अविहेसु कप्पसहस्सं वसन्तो अरहत्तं पत्तुं असक्कुणित्वा अतप्पं गच्छति, तत्रापि द्वे कप्पसहस्सानि वसन्तो अरहत्तं पत्तुं असक्कुणित्वा सुदस्सं गच्छति, तत्रापि चत्तारि कप्पसहस्सानि वसन्तो अरहत्तं पत्तुं असक्कुणित्वा सुदस्सिं गच्छति, तत्रापि अट्ठ कप्पसहस्सानि वसन्तो अरहत्तं पत्तुं असक्कुणित्वा अकनिट्ठं गच्छति, तत्थ वसन्तो अग्गमग्गं अधिगच्छति. तत्थ यो अविहतो पट्ठाय दुतियं वा चतुत्थं वा देवलोकं गन्त्वा परिनिब्बायति, अयं उद्धंसोतो न अकनिट्ठगामी नाम. यो कामभवतो चवित्वा अकनिट्ठेसु परिनिब्बायति, अयं न उद्धंसोतो अकनिट्ठगामी नाम. यो हेट्ठा चतूसु देवलोकेसु तत्थ तत्थेव निब्बत्तित्वा परिनिब्बायति, अयं न उद्धंसोतो न अकनिट्ठगामीति.

एते पन अविहेसु उप्पन्नसमनन्तरआयुवेमज्झं अप्पत्वाव परिनिब्बायनवसेन तयो अन्तरापरिनिब्बायिनो, एको उपहच्चपरिनिब्बायी, एको उद्धंसोतोति पञ्चविधो, असङ्खारससङ्खारपरिनिब्बायिविभागेन दस होन्ति, तथा अतप्पसुदस्ससुदस्सीसूति चत्तारो दसकाति चत्तारीसं. अकनिट्ठे पन उद्धंसोतो नत्थि, तयो अन्तरापरिनिब्बायिनो, एको उपहच्चपरिनिब्बायीति चत्तारो, असङ्खारससङ्खारपरिनिब्बायिविभागेन अट्ठाति अट्ठचत्तारीसं अनागामिनो. सत्तमादीसु नत्थि वत्तब्बं.

अनिच्चानुपस्सीसुत्तादिवण्णना निट्ठिता.

१०. निद्दसवत्थुसुत्तवण्णना

२०. दसमे निद्दसवत्थूनीति आदिसद्दलोपेनायं निद्देसोति आह ‘‘निद्दसादिवत्थूनी’’ति. नत्थि इदानि इमस्स दसाति निद्दसो. पञ्होति ञातुं इच्छितो अत्थो. पुन दसवस्सो न होतीति तेसं मतिमत्तमेतन्ति दस्सेतुं ‘‘सो किरा’’ति किरसद्दग्गहणं. निद्दसोति चेतं वचनमत्तं. तस्स निब्बीसादिभावस्स विय निन्नवादिभावस्स च इच्छितत्ताति दस्सेतुं ‘‘न केवलञ्चा’’तिआदि वुत्तं. गामे विचरन्तोति गामे पिण्डाय चरन्तो. न इदं तित्थियानं अधिवचनं तेसु तन्निमित्तस्स अभावा, सासनेपि सेखस्सपि न इदं अधिवचनं, किमङ्गं पन पुथुज्जनस्स. यस्स पनेतं अधिवचनं येन च कारणेन, तं दस्सेतुं ‘‘खीणासवस्सेत’’न्तिआदि वुत्तं. अप्पटिसन्धिकभावो हिस्स पच्चक्खतो कारणं. परम्पराय इतरानि यानि पाळियं आगतानिं.

सिक्खाय सम्मदेव आदानं सिक्खासमादानं. तं पनस्सा पारिपूरिया वेदितब्बन्ति आह ‘‘सिक्खात्तयपूरणे’’ति. सिक्खाय वा सम्मदेव आदितो पट्ठाय रक्खणं सिक्खासमादानं. तञ्च अत्थतो पूरणेन परिच्छिन्नं अरक्खणे सब्बेन सब्बं अभावतो, रक्खणे च परिपूरणतो. बलवच्छन्दोति दळ्हच्छन्दो. आयतिन्ति अनन्तरानागतदिवसादिकालो अधिप्पेतो, न अनागतभवोति आह ‘‘अनागते पुनदिवसादीसुपी’’ति. सिक्खं परिपूरेन्तस्स तत्थ निबद्धभत्तिता अविगतपेमता. तेभूमकधम्मानं अनिच्चादिवसेन सम्मदेव निज्झानं धम्मनिसामनाति आह ‘‘विपस्सनायेतं अधिवचन’’न्ति. तण्हाविनयेति भङ्गानुपस्सनाञाणानुभावसिद्धे तण्हाविक्खम्भने. एकीभावेति गणसङ्गणिकाकिलेससङ्गणिकाविगमसिद्धे विवेकवासे. वीरियारम्भेति सम्मप्पधानस्स पग्गण्हने. तं पन सब्बसो वीरियस्स परिब्रूहनं होतीति आह ‘‘कायिकचेतसिकस्स वीरियस्स पूरणे’’ति. सतियञ्चेव निपकभावे चाति सतोकारिताय चेव सम्पजानकारिताय च. सतिसम्पजञ्ञबलेनेव हि वीरियारम्भो इज्झति. दिट्ठिपटिवेधेति मग्गसम्मादिट्ठिया पटिविज्झने. तेनाह ‘‘मग्गदस्सने’’ति.

निद्दसवत्थुसुत्तवण्णना निट्ठिता.

अनुसयवग्गवण्णना निट्ठिता.

३. वज्जिसत्तकवग्गो

१. सारन्ददसुत्तवण्णना

२१. ततियस्स पठमे देवायतनभावेन चित्तत्ता लोकस्स चित्तीकारट्ठानताय च चेतियं अहोसि. यावकीवन्ति (दी. नि. टी. २.१३४) एकमेवेतं पदं अनियमतो परिमाणवाची. कालो चेत्थ अधिप्पेतोति आह ‘‘यत्तकं काल’’न्ति. अभिण्हं सन्निपाताति निच्चसन्निपाता. तं पन निच्चसन्निपाततं दस्सेतुं ‘‘दिवसस्सा’’तिआदि वुत्तं. सन्निपातबहुलाति पचुरसन्निपाता. वोसानन्ति सङ्कोचं. ‘‘वुद्धियेवा’’तिआदिना वुत्तमत्थं ब्यतिरेकमुखेन दस्सेतुं ‘‘अभिण्हं असन्निपतन्ता ही’’तिआदि वुत्तं. आकुलाति खुभिता न पसन्ना. भिज्जित्वाति वग्गबन्धतो विभज्ज विसुं विसुं हुत्वा.

सन्निपातभेरियाति सन्निपातारोचनभेरिया. अद्धभुत्ता वाति सामिभुत्ता वा. ओसीदमानेति हायमाने.

सुङ्कन्ति भण्डं गहेत्वा गच्छन्तेहि पब्बतखण्डनादितित्थगामद्वारादीसु राजपुरिसानं दातब्बभागं. बलिन्ति निप्फन्नसस्सादितो छभागं सत्तभागन्तिआदिना लद्धब्बकरं. दण्डन्ति दसवीसतिकहापणादिकं अपराधानुरूपं गहेतब्बधनदण्डं. वज्जिधम्मन्ति वज्जिराजधम्मं. इदानि अपञ्ञत्तपञ्ञापनादीसु तप्पटिक्खेपे च आदीनवानिसंसे च वित्थारतो दस्सेतुं ‘‘तेस’’न्तिआदि वुत्तं. पारिचरियक्खमाति उपट्ठानक्खमा. पोराणं वज्जिधम्मन्ति एत्थ पुब्बे किर वज्जिराजानो ‘‘अयं चोरो’’ति आनेत्वा दस्सिते ‘‘गण्हथ नं चोर’’न्ति अवत्वा विनिच्छयमहामत्तानं देन्ति. ते विनिच्छिनित्वा सचे अचोरो होति, विस्सज्जेन्ति. सचे चोरो, अत्तना किञ्चि अकत्वा वोहारिकानं देन्ति, तेपि विनिच्छिनित्वा अचोरो चे, विस्सज्जेन्ति. चोरो चे, सुत्तधरानं देन्ति. तेपि विनिच्छिनित्वा अचोरो चे, विस्सज्जेन्ति. चोरो चे, अट्टकुलिकानं देन्ति, तेपि तथेव कत्वा सेनापतिस्स, सेनापति उपराजस्स, उपराजा रञ्ञो. राजा विनिच्छिनित्वा सचे अचोरो होति, विस्सज्जेति. सचे पन चोरो होति, पवेणिपण्णकं वाचापेति. तत्थ ‘‘येन इदं नाम कतं, तस्स अयं नामदण्डो’’ति लिखितं. राजा तस्स किरियं तेन समानेत्वा तदनुच्छविकं दण्डं करोति. इति एतं पोराणं वज्जिधम्मं समादाय वत्तन्तानं मनुस्सा न उज्झायन्ति. परम्परागतेसु अट्टकुलेसु जाता अगतिगमनविरता अट्टमहल्लकपुरिसा अट्टकुलिका.

सक्कारन्ति उपकारं. गरुभावं पच्चुपट्ठपेत्वाति ‘‘इमे अम्हाकं गरुनो’’ति तत्थ गरुभावं पटि पटि उपट्ठपेत्वा. मानेस्सन्तीति सम्मानेस्सन्ति. तं पन सम्माननं तेसु नेसं अत्तमनतापुब्बकन्ति आह ‘‘मनेन पियायिस्सन्ती’’ति. निपच्चकारं पणिपातं. दस्सेन्तीति गरुचित्तभारं दस्सेन्ति. सन्धानेतुन्ति सम्बन्धं अविच्छिन्नं कत्वा घटेतुं.

पसय्हकारस्साति बलक्कारस्स. कामं वुद्धिया पूजनीयताय ‘‘वुद्धिहानियो’’ति वुत्तं, अत्थो पन वुत्तानुक्कमेनेव योजेतब्बो. पाळियं वा यस्मा ‘‘वुद्धियेव पाटिकङ्खा, नो परिहानी’’ति वुत्तं, तस्मा तदनुक्कमेन ‘‘वुद्धिहानियो’’ति वुत्तं.

विपच्चितुं अलद्धोकासे पापकम्मे, तस्स कम्मस्स विपाके वा अनवसरोव देवसोपसग्गो. तस्मिं पन लद्धोकासे सिया देवतोपसग्गस्स अवसरोति आह ‘‘अनुप्पन्नं…पे… वड्ढेन्ती’’ति. एतेनेव अनुप्पन्नं सुखन्ति एत्थापि अत्थो वेदितब्बो. बलकायस्स दिगुणतिगुणतादस्सनं पटिभयभावदस्सनन्ति एवमादिना देवतानं सङ्गामसीसे सहायता वेदितब्बा.

अनिच्छितन्ति अनिट्ठं. आवरणतोति निसेधनतो. धम्मतो अनपेता धम्मियाति इध ‘‘धम्मिका’’ति वुत्ता. मिगसूकरादिघाताय सुनखादीनं कड्ढित्वा वनचरणं वाजो, तत्थ नियुत्ता, ते वा वाजेन्तीति वाजिका, मिगवधचारिनो.

सारन्ददसुत्तवण्णना निट्ठिता.

२. वस्सकारसुत्तवण्णना

२२. दुतिये अभियातुकामोति एत्थ अभि-सद्दो अभिभवनत्थो ‘‘अनभिविदितु’’न्तिआदीसु वियाति आह ‘‘अभिभवनत्थाय यातुकामो’’ति. वज्जिराजानोति ‘‘वज्जेतब्बा इमे’’ति आदितो पवत्तं वचनं उपादाय वज्जीति लद्धनामा राजानो, वज्जिरट्ठस्स वा राजानो वज्जिराजानो. रट्ठस्स पन वज्जिसमञ्ञा तन्निवासिराजकुमारवसेन वेदितब्बा. राजिद्धियाति राजभावानुगतेन पभावेन. सो पन पभावो नेसं गणराजानं मिथो सामग्गिया लोके पाकटो. चिरट्ठायी च अहोसीति ‘‘समग्गभावं कथेती’’ति वुत्तं. अनु अनु तंसमङ्गिनो भावेति वड्ढेतीति अनुभावो, अनुभावो एव आनुभावो, पतापो. सो पन नेसं पतापो हत्थिअस्सादिवाहनसम्पत्तिया तत्थ च सुभिक्खितभावेन लोके पाकटो जातोति ‘‘एतेन…पे… कथेती’’ति वुत्तं. ताळच्छिग्गळेनाति कुञ्चिकाछिद्देन. असनन्ति सरं. अतिपातयिस्सन्तीति अतिक्कामेन्ति. पोङ्खानुपोङ्खन्ति पोङ्खस्स अनुपोङ्खं, पुरिमसरस्स पोङ्खपदानुगतपोङ्खं इतरं सरं कत्वाति अत्थो. अविराधितन्ति अविरज्झितं. उच्छिन्दिस्सामीति उम्मूलनवसेन कुलसन्ततिं छिन्दिस्सामि. अयनं वड्ढनं अयो, तप्पटिपक्खेन अनयोति आह ‘‘अवड्ढि’’न्ति. ञातीनं ब्यसनं विनासो ञातिब्यसनं.

गङ्गायाति गङ्गासमीपे. पट्टनगामन्ति सकटपट्टनगामं. तत्राति तस्मिं पट्टने. बलवाघातजातोति उप्पन्नबलवकोधो. मेति मय्हं. गतेनाति गमनेन. सीतं वा उण्हं वा नत्थि ताय वेलाय. अभिमुखं युद्धेनाति अभिमुखं उजुकमेव सङ्गामकरणेन. उपलापनं सामं दानञ्चाति दस्सेतुं ‘‘अल’’न्तिआदि वुत्तं. भेदोपि इध उपायो एवाति वुत्तं ‘‘अञ्ञत्र मिथुभेदा’’ति. युद्धस्स पन अनुपायता पगेव पकासिता. इदन्ति ‘‘अञ्ञत्र उपलापनाय अञ्ञत्र मिथुभेदा’’ति इदं वचनं. कथाय नयं लभित्वाति ‘‘यावकीवञ्च …पे… परिहानी’’ति इमाय भगवतो कथाय उपायं लभित्वा. अनुकम्पायाति वज्जिराजेसु अनुग्गहेन.

राजापि तमेव पेसेत्वा सब्बे…पे… पापेसीति राजा तं अत्तनो सन्तिकं आगतं ‘‘किं, आचरिय, भगवा अवचा’’ति पुच्छि. सो ‘‘यथा भो समणस्स गोतमस्स वचनं न सक्का वज्जी केनचि गहेतुं, अपिच उपलापनाय वा मिथुभेदेन वा सक्का’’ति आह. ततो नं राजा ‘‘उपलापनाय अम्हाकं हत्थिअस्सादयो नस्सिस्सन्ति, भेदेनेव ते गहेस्सामि, किं करोमा’’ति पुच्छि. तेन हि, महाराज, तुम्हे वज्जी आरब्भ परिसति कथं समुट्ठापेथ, ततो अहं ‘‘किं ते, महाराज, तेहि, अत्तनो सन्तकेन कसिवणिज्जादीनि कत्वा जीवन्तु एते राजानो’’ति वत्वा पक्कमिस्सामि. ततो तुम्हे ‘‘किं नु, भो, एस ब्राह्मणो वज्जी आरब्भ पवत्तं कथं पटिबाहती’’ति वदेय्याथ. दिवसभागे चाहं तेसं पण्णाकारं पेसेस्सामि, तम्पि गाहापेत्वा तुम्हेपि मम दोसं आरोपेत्वा बन्धनताळनादीनि अकत्वाव केवलं खुरमुण्डं मं कत्वा नगरा नीहरापेथ, अथाहं ‘‘मया ते नगरे पाकारो परिखा च कारिता, अहं थिरदुब्बलट्ठानञ्च उत्तानगम्भीरट्ठानञ्च जानामि, न चिरस्सं दानि तं उजुं करिस्सामी’’ति वक्खामि. तं सुत्वा तुम्हे ‘‘गच्छतू’’ति वदेय्याथाति. राजा सब्बं अकासि.

लिच्छवी तस्स निक्खमनं सुत्वा ‘‘सठो ब्राह्मणो, मा तस्स गङ्गं उत्तारेतुं अदत्था’’ति आहंसु. तत्र एकच्चेहि ‘‘अम्हे आरब्भ कथितत्ता किर सो एवं करोती’’ति वुत्ते ‘‘तेन हि भणे एतू’’ति वदिंसु. सो गन्त्वा लिच्छवी दिस्वा ‘‘किमागतत्था’’ति पुच्छितो तं पवत्तिं आरोचेसि. लिच्छविनो ‘‘अप्पमत्तकेन नाम एवं गरुं दण्डं कातुं न युत्त’’न्ति वत्वा ‘‘किं ते तत्र ठानन्तर’’न्ति पुच्छिंसु. विनिच्छयमहामच्चोहमस्मीति. तदेव ते ठानन्तरं होतूति. सो सुट्ठुतरं विनिच्छयं करोति. राजकुमारा तस्स सन्तिके सिप्पं उग्गण्हन्ति. सो पतिट्ठितगुणो हुत्वा एकदिवसं एकं लिच्छविं गहेत्वा एकमन्तं गन्त्वा ‘‘दारका कसन्ती’’ति पुच्छि. आम, कसन्ति. द्वे गोणे योजेत्वाति. आम, द्वे गोणे योजेत्वाति. एत्तकं वत्वा निवत्तो. ततो तमञ्ञो ‘‘किं आचरियो आहा’’ति पुच्छित्वा तेन वुत्तं – असद्दहन्तो ‘‘न मेसो यथाभूतं कथेती’’ति तेन सद्धिं भिज्जि.

ब्राह्मणो अपरम्पि एकदिवसं एकं लिच्छविं एकमन्तं नेत्वा ‘‘केन ब्यञ्जनेन भुत्तोसी’’ति पुच्छित्वा निवत्तो. तम्पि अञ्ञो पुच्छित्वा असद्दहन्तो तथेव भिज्जि. ब्राह्मणो अपरम्पि दिवसं एकं लिच्छविं एकमन्तं नेत्वा ‘‘अतिदुग्गतोसि किरा’’ति पुच्छि. को एवमाहाति. असुको नाम लिच्छवीति. अपरम्पि एकमन्तं नेत्वा ‘‘त्वं किर भीरुजातिको’’ति पुच्छि. को एवमाहाति? असुको नाम लिच्छवीति. एवं अञ्ञेन अकथितमेव अञ्ञस्स कथेन्तो तीहि संवच्छरेहि ते राजानो अञ्ञमञ्ञं भिन्दित्वा यथा द्वे एकमग्गेन न गच्छन्ति, तथा कत्वा सन्निपातभेरिं चरापेसि. लिच्छविनो ‘‘इस्सरा सन्निपतन्तु, सूरा सन्निपतन्तू’’ति वत्वा न सन्निपतिंसु. ब्राह्मणो ‘‘अयं दानि कालो, सीघं आगच्छतू’’ति रञ्ञो सासनं पेसेति. राजा सुत्वाव बलभेरिं चरापेत्वा निक्खमि. वेसालिका सुत्वा ‘‘रञ्ञो गङ्गं उत्तरितुं न दस्सामा’’ति भेरिं चरापेसुं. ते सुत्वा ‘‘गच्छन्तु सूरराजानो’’तिआदीनि वत्वा न सन्निपतिंसु. ‘‘नगरप्पवेसनं न दस्साम, द्वारानि पिदहिस्सामा’’ति भेरिं चरापेसुं. एकोपि न सन्निपति. यथाविवटेहि द्वारेहि पविसित्वा सब्बे अनयब्यसनं पापेत्वा गतो. तं सन्धायेतं वुत्तं – ‘‘राजापि तमेव पेसेत्वा सब्बेपि भिन्दित्वा गन्त्वा अनयब्यसनं पापेसी’’ति.

वस्सकारसुत्तवण्णना निट्ठिता.

२. पठमसत्तकसुत्तवण्णना

२३. ततिये अपरिहानाय हिताति अपरिहानिया (दी. नि. टी. २.१३६), न परिहायन्ति एतेहीति वा अपरिहानिया. एवं सङ्खेपतो वुत्तमत्थं वित्थारतो दस्सेन्तो ‘‘इधापि चा’’तिआदिमाह. तत्थ ततोतिआदि दिसासु आगतसासने वुत्तवचनं वुत्तकथनं. विहारसीमा आकुला यस्मा, तस्मा उपोसथपवारणा ठिता. ओलीयमानकोति पाळितो अत्थतो च विनस्समानको. उक्खिपापेन्ताति पगुणभावकरणेन अत्थसंवण्णनावसेन च पग्गण्हन्ता.

सावत्थियं भिक्खू विय (पारा. ५६५) पाचित्तियं देसापेतब्बोति पञ्ञापेन्ता. वज्जिपुत्तका विय (चूळव. ४४६) दसवत्थुदीपनेन. तथा अकरोन्ताति नवं कतिकवत्तं वा सिक्खापदं वा अमद्दन्ता धम्मविनयतो सासनं दीपेन्ता खुद्दकम्पि च सिक्खापदं असमूहनन्ता. आयस्मा महाकस्सपो विय चाति ‘‘सुणातु मे, आवुसो, सङ्घो, सन्ताम्हाकं सिक्खापदानि गिहिगतानि. गिहिनोपि जानन्ति ‘इदं वो समणानं सक्यपुत्तिकानं कप्पति, इदं वो न कप्पती’ति. सचेपि हि मयं खुद्दानुखुद्दकानि सिक्खापदानि समूहनिस्साम, भविस्सन्ति वत्तारो ‘धूमकालिकं समणेन गोतमेन सावकानं सिक्खापदं पञ्ञत्तं, याविमेसं सत्था अट्ठासि, ताविमे सिक्खापदेसु सिक्खिंसु. यतो इमेसं सत्था परिनिब्बुतो, न दानिमे सिक्खापदेसु सिक्खन्ती’ति. यदि सङ्घस्स पत्तकल्लं, सङ्घो अपञ्ञत्तं न पञ्ञपेय्य, पञ्ञत्तं न समुच्छिन्देय्य, यथापञ्ञत्तेसु सिक्खापदेसु समादाय वत्तेय्या’’ति इमं (चूळव. ४४२) तन्तिं ठपेन्तो आयस्मा महाकस्सपो विय च.

थिरभावप्पत्ताति सासने थिरभावं अनिवत्तितभावं उपगता. थेरकारकेहीति थेरभावसाधकेहि सीलादिगुणेहि असेक्खधम्मेहि. बहू रत्तियोति पब्बजिता हुत्वा बहू रत्तियो जानन्ति. सीलादिगुणेसु पतिट्ठापनमेव सासने परिणायकताति आह ‘‘तीसु सिक्खासु पवत्तेन्ती’’ति. ओवादं न देन्ति अभाजनभावतो. पवेणिकथन्ति आचरियपरम्पराभतं सम्मापटिपत्तिदीपनं धम्मकथं. सारभूतं धम्मपरियायन्ति समथविपस्सनामग्गफलसम्पापनेन सासने सारभूतं बोज्झङ्गकोसल्लअनुत्तरसीतिभाव- (अ. नि. ६.८५) अधिचित्तसुत्तादिधम्मतन्तिं. आदिकं ओवादन्ति आदि-सद्देन ‘‘एवं ते आलोकेतब्बं, एवं ते विलोकेतब्बं, एवं ते समिञ्जितब्बं, एवं ते पसारेतब्बं, एवं ते सङ्घाटिपत्तचीवरं धारेतब्ब’’न्ति ओवादं सङ्गण्हाति.

पुनब्भवदानं पुनब्भवो उत्तरपदलोपेन. इतरेति ये न पच्चयवसिका न आमिसचक्खुका, ते न गच्छन्ति तण्हाय वसं.

आरञ्ञकेसूति अरञ्ञभागेसु अरञ्ञपरियापन्नेसु. ननु यत्थ कत्थचिपि तण्हा सावज्जा एवाति चोदनं सन्धायाह ‘‘गामन्तसेनासनेसु ही’’तिआदि. तेन ‘‘अनुत्तरेसु विमोक्खेसु पिहं उपट्ठापयतो’’ति एत्थ वुत्तपिहादयो पिय आरञ्ञकसेनासनेसु सालयता सेवितब्बपक्खिका एवाति दस्सेति.

अत्तनावाति सयमेव. तेन परेहि अनुस्साहितानं सरसेनेव अनागतानं पेसलानं भिक्खूनं आगमनं, आगतानञ्च फासुविहारं पच्चासीसन्तीति दस्सेति. इमिनाव नीहारेनाति इमाय पटिपत्तिया. अग्गहितधम्मग्गहणन्ति अग्गहितस्स परियत्तिधम्मस्स उग्गहणं. गहितसज्झायकरणन्ति उग्गहितस्स सुट्ठु अत्थचिन्तनं. चिन्तरत्थो हि अयं सज्झायसद्दो. एन्तीति उपगच्छन्ति. निसीदन्ति आसनपञ्ञापनादिना.

पठमसत्तकसुत्तवण्णना निट्ठिता.

४-६. दुतियसत्तकसुत्तादिवण्णना

२४-२६. चतुत्थे करोन्तोयेवाति यथावुत्तं तिरच्छानकथं कथेन्तोयेव. अतिरच्छानकथाभावेपि तस्स तत्थ तप्परभावदस्सनत्थं अवधारणवचनं. परियन्तकारीति सपरियन्तं कत्वा वत्ता. ‘‘परियन्तवतिं वाचं भासिता’’ति (दी. नि. १.९, १९४) हि वुत्तं. अप्पभस्सोवाति परिमितकथोयेव एकन्तेन कथेतब्बस्सेव कथनतो. समापत्तिसमापज्जनं अरियो तुण्हीभावो. निद्दायतियेवाति निद्दोक्कमने अनादीनवदस्सी निद्दायतियेव, इरियापथपरिवत्तनादिना न नं विनोदेति. एवं संसट्ठोवाति वुत्तनयेन गणसङ्गणिकाय संसट्ठो एव विहरति. दुस्सीला पापिच्छा नामाति सयं निस्सीला असन्तगुणसम्भावनिच्छाय समन्नागतत्ता पापा लामका इच्छा एतेसन्ति पापिच्छा. पापपुग्गलेहि मित्तिकरणतो पापमित्ता. तेहि सदा सहपवत्तनेन पापसहाया. तत्थ निन्नतादिना तदधिमुत्तताय पापसम्पवङ्का. पञ्चमादीनि उत्तानत्थानियेव.

दुतियसत्तकसुत्तादिवण्णना निट्ठिता.

७-११. सञ्ञासुत्तादिवण्णना

२७-३१. सत्तमे अनिच्चाति अनुपस्सति एतायाति अनिच्चानुपस्सना. तथापवत्तविपस्सना पन यस्मा अत्तना सहगतसञ्ञाय भाविताय भाविता एव होति, तस्मा वुत्तं ‘‘अनिच्चानुपस्सनादीहि सहगतसञ्ञा’’ति. इमा सत्त लोकियविपस्सनापि होन्ति ‘‘अनिच्च’’न्तिआदिना पवत्तनतो. ‘‘एतं सन्तं एतं पणीतं यदिदं सब्बसङ्खारसमथो’’ति आगतवसेन पनेत्थ द्वे लोकुत्तरा होन्तीति वेदितब्बा. ‘‘विरागो निरोधो’’ति हि तत्थ निब्बानं वुत्तन्ति इध विरागसञ्ञा, ता वुत्तसञ्ञा निब्बानारम्मणापि सियुं. सेसमेत्थ सुविञ्ञेय्यमेव. अट्ठमादीनि उत्तानत्थानेव.

सञ्ञासुत्तादिवण्णना निट्ठिता.

वज्जिसत्तकवग्गवण्णना निट्ठिता.

४. देवतावग्गो

५. पठममित्तसुत्तवण्णना

३६. चतुत्थस्स पञ्चमे अत्तनो गुय्हं तस्स आविकरोतीति अत्तनो गुय्हं निग्गुहितुं युत्तकथं अञ्ञस्स अकथेत्वा तस्सेव आचिक्खति. तस्स गुय्हं अञ्ञेसं नाचिक्खतीति तेन कथितगुय्हं यथा अञ्ञे न जानन्ति, एवं अनाविकरोन्तो छादेति.

पठममित्तसुत्तवण्णना निट्ठिता.

६-११. दुतियमित्तसुत्तादिवण्णना

३७-४२. छट्ठे पियो च होति मनापो चाति कल्याणमित्तलक्खणं दस्सितं. कल्याणमित्तो हि सद्धासम्पन्नो च होति सीलसम्पन्नो सुतसम्पन्नो चागसम्पन्नो वीरियसम्पन्नो सतिसम्पन्नो समाधिसम्पन्नो पञ्ञासम्पन्नो. तत्थ सद्धासम्पत्तिया सद्दहति तथागतस्स सम्बोधिं कम्मञ्च कम्मफलञ्च, तेन सम्बोधिया हेतुभूतं सत्तेसु हितसुखं न परिच्चजति. सीलसम्पत्तिया सत्तानं पियो होति गरु भावनीयो चोदको पापगरही वत्ता वचनक्खमो. सुतसम्पत्तिया सच्चपटिच्चसमुप्पादादिपटिसंयुत्तानं गम्भीरानं कथानं कत्ता होति. चागसम्पत्तिया अप्पिच्छो होति सन्तुट्ठो पविवित्तो असंसट्ठो. वीरियसम्पत्तिया आरद्धवीरियो होति अत्तहितपरहितपटिपत्तियं. सतिसम्पत्तिया उपट्ठितस्सती होति. समाधिसम्पत्तिया अविक्खित्तो होति समाहितचितो. पञ्ञासम्पत्तिया अविपरीतं पजानाति. सो सतिया कुसलाकुसलानं धम्मानं गतियो समन्नेसमानो पञ्ञाय सत्तानं हिताहितं यथाभूतं जानित्वा समाधिना तत्थ एकग्गचित्तो हुत्वा वीरियेन सत्ते अहिते निसेधेत्वा हिते नियोजेति. तेन वुत्तं ‘‘पियो…पे… नियोजेती’’ति. सत्तमादीनि उत्तानत्थानि.

दुतियमित्तसुत्तादिवण्णना निट्ठिता.

देवतावग्गवण्णना निट्ठिता.

५. महायञ्ञवग्गो

१. सत्तविञ्ञाणट्ठितिसुत्तवण्णना

४४. पञ्चमस्स पठमे यस्मा निदस्सनत्थे निपातो (दी. नि. टी. २.१२७) तस्मा सेय्यथापि मनुस्साति यथा मनुस्साति वुत्तं होति. विसेसो होतियेव सतिपि बाहिरस्स कारणस्स अभेदे अज्झत्तिकस्स भिन्नत्ता. नानत्तं काये एतेसं, नानत्तो वा कायो एतेसन्ति नानत्तकाया. इमिना नयेन सेसपदेसुपि अत्थो वेदितब्बो. नेसन्ति मनुस्सानं. नानत्ता सञ्ञा एतेसं अत्थीति नानत्तसञ्ञिनो. सुखसमुस्सयतो विनिपातो एतेसं अत्थीति विनिपातिका सतिपि देवभावे दिब्बसम्पत्तिया अभावतो. अपायेसु वा गतो नत्थि निपातो एतेसन्ति विनिपातिका. तेनाह ‘‘चतुअपायविनिमुत्ता’’ति. पियङ्करमातादीनं वियाति पियङ्करमाता किर यक्खिनी पच्चूससमये अनुरुद्धत्थेरस्स धम्मं सज्झायतो सुत्वा –

‘‘मा सद्दमकरी पियङ्कर, भिक्खु धम्मपदानि भासति;

अपि धम्मपदं विजानिय, पटिपज्जेम हिताय नो सिया.

‘‘पाणेसु च संयमामसे, सम्पजानमुसा न भणामसे;

सिक्खेम सुसील्यमत्तनो, अपि मुच्चेम पिसाचयोनिया’’ति. (सं. नि. १.२४०) –

एवं पुत्तकं सञ्ञापेत्वा तं दिवसं सोतापत्तिफलं पत्ता. उत्तरमाता पन भगवतो धम्मं सुत्वाव सोतापन्ना जाता.

ब्रह्मकाये पठमज्झाननिब्बत्ते ब्रह्मसमूहे, ब्रह्मनिकाये वा भवाति ब्रह्मकायिका. महाब्रह्मुनो परिसाय भवाति ब्रह्मपारिसज्जा तस्स परिचारकट्ठाने ठितत्ता. महाब्रह्मुनो पुरोहितट्ठाने ठिताति ब्रह्मपुरोहिता. आयुवण्णादीहि महन्ता ब्रह्मानोति महाब्रह्मानो. सतिपि तेसं तिविधानम्पि पठमेन झानेन गन्त्वा निब्बत्तभावे झानस्स पन पवत्तिभेदेन अयं विसेसोति दस्सेतुं ‘‘ब्रह्मपारिसज्जा पना’’तिआदि वुत्तं. परित्तेनाति हीनेन. सा चस्स हीनता छन्दादीनं हीनताय वेदितब्बा. पटिलद्धमत्तं वा हीनं. कप्पस्साति असङ्ख्येय्यकप्पस्स. हीनपणीतानं मज्झे भवत्ता मज्झिमं. सा चस्स मज्झिमता छन्दादीनं मज्झिमताय वेदितब्बा. पटिलभित्वा नातिसुभावितं वा मज्झिमं. उपड्ढकप्पोति असङ्ख्येय्यकप्पस्स उपड्ढकप्पो. विप्फारिकतरोति ब्रह्मपारिसज्जेहि पमाणतो विपुलतरो सभावतो उळारतरो च होति. सभावेनपि हि उळारतमोव. तं पनेत्थ अप्पमाणं. तस्स हि परित्ताभादीनं परित्तसुभादीनञ्च काये सतिपि सभाववेमत्ते एकत्तवसेनेव ववत्थपीयतीति ‘‘एकत्तकाया’’त्वेव ते वुच्चन्ति. पणीतेनाति उक्कट्ठेन. सा चस्स उक्कट्ठता छन्दादीनं उक्कट्ठताय वेदितब्बा. सुभावितं वा, सम्मदेव, वसिभावं पापितं पणीतं ‘‘पधानभावं नीत’’न्ति कत्वा. इधापि कप्पो असङ्ख्येय्यकप्पवसेनेव वेदितब्बो परिपुण्णमहाकप्पस्स असम्भवतो. इतीति एवं वुत्तप्पकारेन. तेति ‘‘ब्रह्मकायिका’’ति वुत्ता तिविधापि ब्रह्मानो. सञ्ञाय एकत्ताति तिहेतुकभावेन एकसभावत्ता. न हि तस्सा सम्पयुत्तधम्मवसेन अञ्ञोपि कोचि भेदो अत्थि. एवन्ति इमिना नानत्तकाया एकत्तसञ्ञिनो गहिताति दस्सेति.

दण्डउक्कायाति दण्डदीपिकाय. सरति धावति, विस्सरति विप्पकिण्णा विय धावति. द्वे कप्पाति द्वे महाकप्पा. इतो परेसुपि एसेव नयो. इधाति इमस्मिं सुत्ते. उक्कट्ठपरिच्छेदवसेन आभस्सरग्गहणेनेव सब्बेपि ते परित्ताभाअप्पमाणाभापि गहिता.

सुन्दरा पभा सुभा, ताय किण्णा सुभाकिण्णाति वत्तब्बे. भा-सद्दस्स रस्सत्तं अन्तिम-ण-कारस्स ह-कारञ्च कत्वा ‘‘सुभकिण्हा’’ति वुत्ता. अट्ठकथायं पन निच्चलाय एकग्घनाय पभाय सुभोति परियायवचनन्ति ‘‘सुभेन ओकिण्णा विकिण्णा’’ति अत्थो वुत्तो. एत्थापि अन्तिम-ण-कारस्स ह-कारकरणं इच्छितब्बमेव. न छिज्जित्वा पभा गच्छति एकग्घनत्ता. चतुत्थविञ्ञाणट्ठितिमेव भजन्ति कायस्स सञ्ञाय च एकरूपत्ता. विपुलसन्तसुखायुवण्णादिफलत्ता वेहप्फला. एत्थाति विञ्ञाणट्ठितियं.

विवट्टपक्खे ठिता अपुनरावत्तनतो. ‘‘न सब्बकालिका’’ति वत्वा तमेव असब्बकालिकत्तं विभावेतुं ‘‘कप्पसतसहस्सम्पी’’तिआदि वुत्तं. सोळसकप्पसहस्सच्चयेन उप्पन्नानं सुद्धावासब्रह्मानं परिनिब्बायनतो अञ्ञेसञ्च तत्थ अनुप्पज्जनतो बुद्धसुञ्ञे लोके सुञ्ञं तं ठानं होति, तस्मा सुद्धावासा न सब्बकालिका. खन्धावारट्ठानसदिसा होन्ति सुद्धावासभूमियो. इमिना सुत्तेन सुद्धावासानं सत्तावासभावदीपनेनेव विञ्ञाणट्ठितिभावोपि दीपितो होति, तस्मा सुद्धावासापि सत्तसु विञ्ञाणट्ठितीसु चतुत्थविञ्ञाणट्ठितिं, नवसु सत्तावासेसु चतुत्थसत्तावासञ्च भजन्ति.

सुखुमत्ताति सङ्खारावसेससुखुमभावप्पत्तत्ता. परिब्यत्तविञ्ञाणकिच्चाभावतो नेव विञ्ञाणं, न सब्बसो अविञ्ञाणं होतीति नाविञ्ञाणं, तस्मा परिप्फुतविञ्ञाणकिच्चवन्तीसु विञ्ञाणट्ठितीसु न वुत्तं.

सत्तविञ्ञाणट्ठितिसुत्तवण्णना निट्ठिता.

२. समाधिपरिक्खारसुत्तवण्णना

४५. दुतिये समाधिपरिक्खाराति एत्थ तयो परिक्खारा. ‘‘रथो सीलपरिक्खारो, झानक्खो चक्कवीरियो’’ति (सं. नि. ५.४) हि एत्थ अलङ्कारो परिक्खारो नाम. ‘‘सत्तहि नगरपरिक्खारेहि सुपरिक्खतं होती’’ति (अ. नि. ७.६७) एत्थ परिवारो परिक्खारो नाम. ‘‘गिलानपच्चय…पे… जीवितपरिक्खारा’’ति (म. नि. १.१९१-१९२) एत्थ सम्भारो परिक्खारो नाम. सो इध अधिप्पेतोति आह ‘‘मग्गसमाधिस्स सम्भारा’’ति. परिवारपरिक्खारोपि वट्टतियेव. परिवारो हि सम्मादिट्ठादयो मग्गधम्मा सम्मासमाधिस्स सहजातादिपच्चयभावेन परिकरणतो अभिसङ्खरणतो. परिक्खताति परिवारिता. अयं वुच्चति अरियो सम्मासमाधीति अयं सत्तहि रतनेहि परिवुतो चक्कवत्ती विय सत्तहि अङ्गेहि परिवुतो अरियो सम्मासमाधीति वुच्चति. उपेच्च निस्सीयतीति उपनिसा, सह उपनिसायाति सउपनिसो, सउपनिस्सयो अत्थो, सपरिवारोयेवाति वुत्तं होति. सहकारिकारणभूतो हि धम्मसमूहो इध ‘‘उपनिसो’’ति अधिप्पेतो.

समाधिपरिक्खारसुत्तवण्णना निट्ठिता.

३. पठमअग्गिसुत्तवण्णना

४६. ततिये अनुडहनट्ठेनाति कामं आहुनेय्यग्गिआदयो तयो अग्गी ब्राह्मणेहिपि इच्छिता सन्ति. ते पन तेहि इच्छितमत्ताव, न सत्तानं तादिसा अत्थसाधका. ये पन सत्तानं अत्थसाधका, ते दस्सेतुं ‘‘आहुनं वुच्चती’’तिआदि वुत्तं. तत्थ आनेत्वा हुननं पूजनं ‘‘आहुन’’न्ति वुत्तं, तं आहुनं अरहन्ती मातापितरो. तेनाह भगवा – ‘‘आहुनेय्याति, भिक्खवे, मातापितूनं एतं अधिवचन’’न्ति (इतिवु. १०६). यदग्गेन च ते पुत्तानं बहूपकारताय आहुनेय्याति, तेसु सम्मापटिपत्ति नेसं हितसुखावहा, तदग्गेन तेसु मिच्छापटिपत्ति अहितदुक्खावहाति आह ‘‘तेसु…पे… निब्बत्तन्ती’’ति.

स्वायमत्थो (दी. नि. अट्ठ. ३.३०५) मित्तविन्दकवत्थुना वेदितब्बो. मित्तविन्दको हि मातरा, ‘‘तात, अज्ज उपोसथिको हुत्वा विहारे सब्बरत्तिं धम्मस्सवनं सुणोहि, सहस्सं ते दस्सामी’’ति वुत्तो धनलोभेन उपोसथं समादाय विहारं गन्त्वा ‘‘इदं ठानं अकुतोभय’’न्ति सल्लक्खेत्वा धम्मासनस्स हेट्ठा निपन्नो सब्बरत्तिं निद्दायित्वा घरं अगमासि. माता पातोव यागुं पचित्वा उपनामेसि. सो सहस्सं गहेत्वाव पिवि. अथस्स एतदहोसि ‘‘धनं संहरिस्सामी’’ति. सो नावाय समुद्दं पक्खन्दितुकामो अहोसि. अथ नं माता, ‘‘तात, इमस्मिं कुले चत्तालीसकोटिधनं अत्थि, अलं गमनेना’’ति निवारेति. सो तस्सा वचनं अनादियित्वा गच्छति एव. सा पुरतो अट्ठासि. अथ नं कुज्झित्वा ‘‘अयं मय्हं पुरतो तिट्ठती’’ति पादेन पहरित्वा पतितं अन्तरं कत्वा अगमासि.

माता उट्ठहित्वा ‘‘मादिसाय मातरि एवरूपं कम्मं कत्वा गतस्स ते गतट्ठाने सुखं भविस्सतीति एवंसञ्ञी नाम त्वं पुत्ता’’ति आह. तस्स नावं आरुय्ह गच्छतो सत्तमे दिवसे नावा अट्ठासि. अथ ते मनुस्सा ‘‘अद्धा एत्थ पापपुग्गलो अत्थि, सलाकं देथा’’ति आहंसु. सलाका दीयमाना तस्सेव तिक्खत्तुं पापुणि. ते तस्स उळुम्पं दत्वा तं समुद्दे पक्खिपिंसु. सो एकं दीपं गन्त्वा विमानपेतीहि सद्धिं सम्पत्तिं अनुभवन्तो ताहि ‘‘पुरतो पुरतो मा अगमासी’’ति वुच्चमानोपि तद्दिगुणं तद्दिगुणं सम्पत्तिं पस्सन्तो अनुपुब्बेन खुरचक्कधरं एकं अद्दस. तं चक्कं पदुमपुप्फं विय उपट्ठासि. सो तं आह, ‘‘अम्भो, इदं तया पिळन्धितं पदुमं मय्हं देही’’ति. न इदं, सामि, पदुमं, खुरचक्कं एतन्ति. सो ‘‘वञ्चेसि मं त्वं, किं मया पदुमं न दिट्ठपुब्ब’’न्ति वत्वा ‘‘त्वं लोहितचन्दनं विलिम्पित्वा पिळन्धनं पदुमपुप्फं मय्हं न दातुकामो’’ति आह. सो चिन्तेसि ‘‘अयम्पि मया कतसदिसं कम्मं कत्वा तस्स फलं अनुभवितुकामो’’ति. अथ नं ‘‘गण्ह, रे’’ति वत्वा तस्स मत्थके चक्कं खिपि. तेन वुत्तं –

‘‘चतुब्भि अट्ठज्झगमा, अट्ठाहि पिच सोळस;

सोळसाहि च बात्तिंस, अत्रिच्छं चक्कमासदो;

इच्छाहतस्स पोसस्स, चक्कं भमति मत्थके’’ति. (जा. १.१.१०४; १.५.१०३);

सोति गेहसामिको भत्ता. पुरिमनयेनेवाति अनुडहनस्स पच्चयताय. तत्रिदं वत्थु – कस्सपबुद्धकाले सोतापन्नस्स उपासकस्स भरिया अतिचारं चरति. सो तं पच्चक्खतो दिस्वा ‘‘कस्मा एवं करोसी’’ति आह. सा ‘‘सचाहं एवरूपं करोमि, अयं मे सुनखो विलुप्पमानो खादतू’’ति वत्वा कालकता कण्णमुण्डकदहे वेमानिकपेती हुत्वा निब्बत्ता दिवा सम्पत्तिं अनुभवति, रत्तिं दुक्खं. तदा बाराणसिराजा मिगवं चरन्तो अरञ्ञं पविसित्वा अनुपुब्बेन कण्णमुण्डकदहं सम्पत्तो ताय सद्धिं सम्पत्तिं अनुभवति. सा तं वञ्चेत्वा रत्तिं दुक्खं अनुभवति. सो ञत्वा ‘‘कत्थ नु खो गच्छती’’ति पिट्ठितो पिट्ठितो गन्त्वा अविदूरे ठितो कण्णमुण्डकदहतो निक्खमित्वा तं ‘‘पटपट’’न्ति खादमानं एकं सुनखं दिस्वा असिना द्विधा छिन्दि, द्वे अहेसुं. पुन छिन्ने चत्तारो, पुन छिन्ने अट्ठ, पुन छिन्ने सोळस अहेसुं. सा ‘‘किं करोसि, सामी’’ति आह. सो ‘‘किं इद’’न्ति आह. सा ‘‘एवं अकत्वा खेळपिण्डं भूमियं निट्ठुभित्वा पादेन घंसाही’’ति आह. सो तथा अकासि. सुनखा अन्तरधायिंसु. मुट्ठियोगो किरायं तस्स सुनखन्तरधानस्स, यदिदं खेळपिण्डं भूमियं निट्ठुभित्वा पादेन घंसनं, तं दिवसं तस्सा कम्मं खीणं. राजा विप्पटिसारी हुत्वा गन्तुं आरद्धो. सा ‘‘मय्हं, सामि, कम्मं खीणं, मा अगमासी’’ति आह. राजा अस्सुत्वाव गतो.

दक्खिणाति चत्तारो पच्चया दीयमाना दक्खन्ति एतेहि हितसुखानीति, तं दक्खिणं अरहतीति दक्खिणेय्यो, भिक्खुसङ्घो.

पठमअग्गिसुत्तवण्णना निट्ठिता.

४-५. दुतियअग्गिसुत्तादिवण्णना

४७-४८. चतुत्थे यञ्ञवाटं सम्पादेत्वा महायञ्ञं उद्दिस्स सविञ्ञाणकानि अविञ्ञाणकानि च यञ्ञूपकरणानि सज्जितानीति आह पाळियं ‘‘महायञ्ञो उपक्खटो’’ति. तं उपकरणं तेसं तथासज्जनन्ति आह ‘‘उपक्खटोति पच्चुपट्ठितो’’ति. वच्छतरसतानीति युवभावप्पत्तानि नातिबलववच्छसतानि. ते पन वच्छा एव होन्ति, न दम्मा, बलीबद्दा वा. उरब्भाति तरुणमेण्डका वुच्चन्ति. उपनीतानीति ठपनत्थाय उपनीतानि. विहिंसट्ठेनाति हिंसनट्ठेन. उपवायतूति उपगन्त्वा सरीरदरथं निब्बापेन्तो सण्हसीतला वातो वायतु. सेसं सुविञ्ञेय्यमेव. पञ्चमे नत्थि वत्तब्बं.

दुतियअग्गिसुत्तादिवण्णना निट्ठिता.

६. दुतियसञ्ञासुत्तवण्णना

४९. छट्ठे न्हारुविलेखनन्ति चम्मं लिखन्तानं चम्मं लिखित्वा छड्डितकसटं. ‘‘एसोहमस्मी’’तिआदिना अहंकरणं अहङ्कारो. ‘‘एतं ममा’’ति ममंकरणं ममङ्कारो. तेनाह ‘‘अहङ्कारदिट्ठितो’’तिआदि. तिस्सो विधाति सेय्यसदिसहीनवसेन तयो माना. ‘‘एकविधेन रूपसङ्गहो’’तिआदीसु (ध. स. ५८४) कोट्ठासो ‘‘विधा’’ति वुत्तो. ‘‘कथंविधं सीलवन्तं वदन्ति, कथंविधं पञ्ञवन्तं वदन्ती’’तिआदीसु (सं. नि. १.९५) पकारो. ‘‘तिस्सो इमा, भिक्खवे, विधा. कतमा तिस्सो? सेय्योहमस्मीति विधा’’ति (विभ. ९२०) एत्थ मानो ‘‘विधा’’ति वुत्तो. इधापि मानोव अधिप्पेतो. मानो हि विदहनतो हीनादिवसेन तिविधा. तेनाकारेन दहनतो उपदहनतो ‘‘विधा’’ति वुच्चति.

दुतियसञ्ञासुत्तवण्णना निट्ठिता.

७-८. मेथुनसुत्तादिवण्णना

५०-५१. सत्तमे इधाति इमस्मिं लोके. एकच्चोति एको. समणो वा ब्राह्मणो वाति पब्बज्जामत्तेन समणो वा, जातिमत्तेन ब्राह्मणो वा. द्वयंद्वयसमापत्तिन्ति द्वीहि द्वीहि समापज्जितब्बं, मेथुनन्ति अत्थो. न हेव खो समापज्जतीति सम्बन्धो. उच्छादनं उब्बट्टनं. सम्बाहनं परिमद्दनं. सादियतीति अधिवासेति. तदस्सादेतीति उच्छादनादिं अभिरमति. निकामेतीति इच्छति. वित्तिन्ति तुट्ठिं. इदम्पि खोति एत्थ इदन्ति यथावुत्तं सादियनादिं खण्डादिभाववसेन एकं कत्वा वुत्तं. पि-सद्दो वक्खमानं उपादाय समुच्चयत्थो, खो-सद्दो अवधारणत्थो. इदं वुत्तं होति – यदेतं ब्रह्मचारिपटिञ्ञस्स असतिपि द्वयंद्वयसमापत्तियं मातुगामस्स उच्छादननहापनसम्बाहनसादियनादि. इदम्पि एकंसेन तस्स ब्रह्मचरियस्स खण्डादिभावापादनतो खण्डम्पि छिद्दम्पि सबलम्पि कम्मासम्पीति. एवं पन खण्डादिभावापत्तिया सो अपरिसुद्धं ब्रह्मचरियं चरति, न परिसुद्धं, संयुत्तो मेथुनसंयोगेन, न विसंयुत्तो. ततो चस्स न जातिआदीहि परिमुत्तीति दस्सेन्तो ‘‘अयं वुच्चती’’तिआदिमाह.

सञ्जग्घतीति किलेसवसेन महाहसितं हसति. संकीळतीति कायसंसग्गवसेन कीळति. संकेलायतीति सब्बसो मातुगामं केलायन्तो विहरति. चक्खुनाति अत्तनो चक्खुना. चक्खुन्ति मातुगामस्स चक्खुं. उपनिज्झायतीति उपेच्च निज्झायति ओलोकेति. तिरोकुट्टन्ति कुट्टस्स परतो. तथा तिरोपाकारं, ‘‘मत्तिकामया भित्ति कुट्टं, इट्ठकामया पाकारो’’ति वदन्ति. या काचि वा भित्ति पोरिसका दियड्ढरतनप्पमाणा कुट्टं, ततो अधिको पाकारो. अस्साति ब्रह्मचारिपटिञ्ञस्स. पुब्बेति वतसमादानतो पुब्बे. कामगुणेहीति कामकोट्ठासेहि. समप्पितन्ति सुट्ठु अप्पितं सहितं. समङ्गिभूतन्ति समन्नागतं. परिचारयमानन्ति कीळन्तं, उपट्ठहियमानं वा. पणिधायाति पत्थेत्वा. सीलेनातिआदीसु यमनियमादिसमादानवसेन सीलं, अवीतिक्कमवसेन वतं. उभयम्पि वा सीलं, दुक्करचरियवसेन पवत्तितं वतं. तंतंअकिच्चसम्मततो वा निवत्तिलक्खणं सीलं, तंतंसमादानवतो वेसभोजनकिच्चकरणादिविसेसप्पटिपत्ति वतं. सब्बथापि दुक्करचरिया तपो. मेथुना विरति ब्रह्मचरियन्ति एवम्पेत्थ पाळिवण्णना वेदितब्बा. अट्ठमं उत्तानमेव.

मेथुनसुत्तादिवण्णना निट्ठिता.

९. दानमहप्फलसुत्तवण्णना

५२. नवमे ‘‘साहु दान’’न्ति दानं देतीति ‘‘दानं नाम साधु सुन्दर’’न्ति दानं देतीति अत्थो. दानञ्हि दत्वा तं पच्चवेक्खन्तस्स पामोज्जपीतिसोमनस्सादयो उप्पज्जन्ति, लोभदोसइस्सामच्छेरादयो विदूरीभवन्ति. इदानि दानं अनुकूलधम्मपरिब्रूहनेन पच्चनीकधम्मविदूरीकरणेन च भावनाचित्तस्स उपसोभनाय च परिक्खाराय च होतीति ‘‘अलङ्कारभूतञ्चेव परिवारभूतञ्च देती’’ति वुत्तं. झानानागामी नाम होति झानं निब्बत्तेत्वा ब्रह्मलोकूपपन्नानं अरियानं हेट्ठा अनुप्पज्जनतो. इमं पेच्च परिभुञ्जिस्सामीति सापेक्खस्स दानं परलोकफलासाय सातिसयाय च पुब्बाचारवसेन उप्पज्जमानाय अनुभवत्ता तण्हुत्तरं नाम होतीति आह ‘‘पठमं तण्हुत्तरियदान’’न्ति. दानं नाम बुद्धादीहि पसत्थन्ति गरुं चित्तीकारं उपट्ठपेत्वा दातब्बत्ता ‘‘दुतियं चित्तीकारदान’’न्ति वुत्तं. पुब्बकेहि पितुपितामहेहि दिन्नपुब्बं कतपुब्बं जहापेतुं नाम नानुच्छविकन्ति अत्तभावसभागवसेन हिरोत्तप्पं पच्चुपट्ठपेत्वा दातब्बतो ‘‘ततियं हिरोत्तप्पदान’’न्ति वुत्तं. ‘‘अहं पचामि, न इमे पचन्ति, नारहामि पचन्तो अपचन्तानं दानं अदातु’’न्ति एवंसञ्ञी हुत्वा देन्तो निरवसेसं कत्वा देतीति आह ‘‘चतुत्थं निरवसेसदान’’न्ति. ‘‘यथा तेसं पुब्बकानं इसीनं तानि महायञ्ञकानि अहेसुं, एवं मे अयं दानपरिभोगो भविस्सती’’ति एवंसञ्ञिनो दानं दक्खिणं अरहेसु दातब्बतो ‘‘पञ्चमं दक्खिणेय्यदान’’न्ति वुत्तं. ‘‘इमं मे दानं ददतो चित्तं पसीदती’’तिआदिना पीतिसोमनस्सं उप्पादेत्वा देन्तस्स दानं सोमनस्सबाहुल्लप्पत्तिया सोमनस्सुपचारं नाम होतीति आह ‘‘छट्ठं सोमनस्सुपविचारदान’’न्ति वुत्तं.

दानमहप्फलसुत्तवण्णना निट्ठिता.

१०. नन्दमातासुत्तवण्णना

५३. दसमे ‘‘वुत्थवस्सो पवारेत्वा…पे… निक्खमी’’ति अङ्गुत्तरभाणकानं मतेनेतं वुत्तं. मज्झिमभाणका पन वदन्ति ‘‘भगवा उपकट्ठाय वस्सूपनायिकाय जेतवनतो भिक्खुसङ्घपरिवुतो चारिकं निक्खमि. तेनेव च अकाले निक्खन्तत्ता कोसलराजादयो वारेतुं आरभिंसु. पवारेत्वा हि चरणं बुद्धाचिण्ण’’न्ति. पुण्णाय सम्मापटिपत्तिं पच्चासीसन्तो भगवा ‘‘मम निवत्तनपच्चया त्वं किं करिस्ससी’’ति आह. पुण्णापि…पे… पब्बजीति एत्थ सेट्ठि ‘‘पुण्णाय भगवा निवत्तितो’’ति सुत्वा तं भुजिस्सं कत्वा धीतुट्ठाने ठपेसि. सा पब्बज्जं याचित्वा पब्बजि, पब्बजित्वा विपस्सनं आरभि. अथस्सा सत्था आरद्धविपस्सकभावं ञत्वा इमं ओभासगाथं विस्सज्जेसि –

‘‘पुण्णे पूरस्सु सद्धम्मं, चन्दो पन्नरसो यथा;

परिपुण्णाय पञ्ञाय, दुक्खस्सन्तं करिस्ससी’’ति. (थेरीगा. ३);

सा गाथापरियोसाने अरहत्तं पत्वा अभिञ्ञाता साविका अहोसि. सेसमेत्थ सुविञ्ञेय्यमेव.

नन्दमातासुत्तवण्णना निट्ठिता.

महायञ्ञवग्गवण्णना निट्ठिता.

पठमपण्णासकं निट्ठितं.

६. अब्याकतवग्गो

१-२. अब्याकतसुत्तादिवण्णना

५४-५५. छट्ठवग्गस्स पठमं सुविञ्ञेय्यमेव. दुतिये अतीते अत्तभावे निब्बत्तकं कम्मन्ति ‘‘पुरिमकम्मभवस्मिं मोहो अविज्जा, आयूहना सङ्खारा, निकन्ति तण्हा, उपगमनं उपादानं, चेतना भवो’’ति एवमागतं सपरिक्खारं पञ्चविधं कम्मवट्टमाह. एतरहि मे अत्तभावो न सियाति विञ्ञाणनामरूपसळायतनफस्सवेदनासहितं पच्चुप्पन्नं पञ्चविधं विपाकवट्टमाह. यं अत्थिकन्ति यं परमत्थतो विज्जमानकं. तेनाह ‘‘भूत’’न्ति. तञ्हि पच्चयनिब्बत्तताय ‘‘भूत’’न्ति वुच्चति. तं पजहामीति तप्पटिबद्धच्छन्दरागप्पहानेन ततो एव आयतिं अनुप्पत्तिधम्मतापादनवसेन पजहामि परिच्चजामि. हरितन्तन्ति (म. नि. अट्ठ. १.३०३) हरितमेव. अन्त-सद्देन पदवड्ढनं कतं यथा ‘‘वनन्तं सुत्तन्त’’न्ति, अल्लतिणादीनि आगम्म निब्बायतीति अत्थो. पथन्तन्ति महामग्गं. सेलन्तन्ति पब्बतं. उदकन्तन्ति उदकं. रमणीयं वा भूमिभागन्ति तिणगुम्बादिरहितं विवित्तं अब्भोकासभूमिभागं. अनाहाराति अपच्चया निरुपादाना. सेसमेत्थ उत्तानमेव.

अब्याकतसुत्तादिवण्णना निट्ठिता.

३. तिस्सब्रह्मासुत्तवण्णना

५६. ततिये विवित्तानि तादिसानि पन परियन्तानि अतिदूरानि होन्तीति आह ‘‘अन्तिमपरियन्तिमानी’’ति. अन्ते भवानि अन्तिमानि, अन्तिमानियेव परियन्तिमानि. उभयेनपि अतिदूरतं दस्सेति. समन्नाहारे ठपयमानोति इन्द्रियं समाकारेन वत्तेन्तो इन्द्रियसमतं पटिपादेन्तो नाम होति. विपस्सनाचित्तसम्पयुत्तो समाधि, सतिपि सङ्खारनिमित्ताविरहे निच्चनिमित्तादिविरहतो ‘‘अनिमित्तो’’ति वुच्चतीति आह ‘‘अनिमित्तन्ति बलवविपस्सनासमाधि’’न्ति.

तिस्सब्रह्मासुत्तवण्णना निट्ठिता.

४-७. सीहसेनापतिसुत्तादिवण्णना

५७-६०. चतुत्थे कुच्छितो अरियो कदरियो. थद्धमच्छरियसदिसं हि कुच्छितं सब्बनिहीनं नत्थि सब्बकुसलानं आदिभूतस्स निसेधनतो. सेसमेत्थ पञ्चमादीनि च उत्तानत्थानेव.

सीहसेनापतिसुत्तादिवण्णना निट्ठिता.

८. पचलायमानसुत्तवण्णना

६१. अट्ठमे आलोकसञ्ञं मनसि करेय्यासीति दिवा वा रत्तिं वा सूरियपज्जोतचन्दमणिआदीनं आलोकं ‘‘आलोको’’ति मनसि करेय्यासि. इदं वुत्तं होति – सूरियचन्दालोकादिं दिवा रत्तिञ्च उपलद्धं यथालद्धवसेनेव मनसि करेय्यासि, चित्ते ठपेय्यासि. यथा ते सुभावितालोककसिणस्स विय कसिणालोको यदिच्छकं यावदिच्छकञ्च सो आलोको रत्तियं उपतिट्ठति, येन तत्थ दिवासञ्ञं ठपेय्यासि, दिवा विय विगतथिनमिद्धोव भवेय्यासीति. तेनाह ‘‘यथा दिवा तथा रत्ति’’न्ति. इति विवटेन चेतसाति एवं अपिहितेन चित्तेन थिनमिद्धपिधानेन अपिहितत्ता. अपरियोनद्धेनाति समन्ततो अनोनद्धेन असञ्छादितेन. सहोभासन्ति सञाणोभासं. थिनमिद्धविनोदनआलोकोपि वा होतु कसिणालोकोपि वा परिकम्मालोकोपि वा, उपक्किलेसालोको विय सब्बोयं आलोको ञाणसमुट्ठानोवाति. येसं अकरणे पुग्गलो महाजानियो होति, तानि अवस्सं कातब्बानि. यानि अकातुम्पि वट्टन्ति, सति समवाये कातब्बतो तानि करणीयानीति आह ‘‘इतरानि करणीयानी’’ति. अथ वा कत्तब्बानि कम्मानि करणं अरहन्तीति करणीयानि. इतरानि किच्चानीतिपि वदन्ति.

आदिनयप्पवत्ता विग्गाहिककथाति ‘‘न त्वं इमं धम्मविनयं आजानासि, अहं इमं धम्मविनयं आजानामि, किं त्वं इमं धम्मविनयं आजानिस्ससि, मिच्छापटिपन्नो त्वमसि, अहमस्मि सम्मापटिपन्नो, सहितं मे, असहितं ते, पुरेवचनीयं पच्छा अवच, पच्छावचनीयं पुरे अवच, अधिचिण्णं ते विपरावत्तं, आरोपितो ते वादो, निग्गहितो त्वमसि. चर वादप्पमोक्खाय, निब्बेठेहि वा सचे पहोसी’’ति (दी. नि. १.१८; म. नि. ३.४१) एवंपवत्ता कथा. तत्थ सहितं मेति (दी. नि. अट्ठ. १.१८) मय्हं वचनं सहितं सिलिट्ठं, अत्थयुत्तं कारणयुत्तन्ति अत्थो. सहितन्ति वा पुब्बापराविरुद्धं. असहितं तेति तुय्हं वचनं असहितं असिलिट्ठं. अधिचिण्णं ते विपरावत्तन्ति यं तुय्हं दीघरत्ताचिण्णवसेन सुप्पगुणं, तं मय्हं एकवचनेनेव विपरावत्तं परिवत्तित्वा ठितं, न किञ्चि जानासीति अत्थो. आरोपितो ते वादोति मया तव वादे दोसो आरोपितो. चर वादप्पमोक्खायाति दोसमोचनत्थं चर विचर, तत्थ तत्थ गन्त्वा सिक्खाति अत्थो. निब्बेठेहि वा सचे पहोसीति अथ सयं पहोसि, इदानि एव निब्बेठेहीति अत्थो.

तण्हा सब्बसो खीयन्ति एत्थाति तण्हासङ्खयो, तस्मिं. तण्हासङ्खयेति च इदं विसये भुम्मन्ति आह ‘‘तं आरम्मणं कत्वा’’ति. विमुत्तचित्ततायाति सब्बसंकिलेसेहि विप्पयुत्तचित्तताय. अपरभागे पटिपदा नाम अरियसच्चाभिसमयो. सा सासनचारिगोचरा पच्चत्तं वेदितब्बतोति आह ‘‘पुब्बभागप्पटिपदं संखित्तेन देसेथाति पुच्छती’’ति. अकुप्पधम्मताय खयवयसङ्खातं अन्तं अतीताति अच्चन्ता, सो एव अपरिहायनसभावत्ता अच्चन्ता निट्ठा अस्साति अच्चन्तनिट्ठा. तेनाह ‘‘एकन्तनिट्ठो सततनिट्ठोति अत्थो’’ति. न हि पटिविद्धस्स लोकुत्तरधम्मस्स दस्सन्नं कुप्पन्नं नाम अत्थि. अच्चन्तमेव चतूहि योगेहि खेमो एतस्स अत्थीति अच्चन्तयोगक्खेमी. मग्गब्रह्मचरियस्स वुसितत्ता तस्स च अपरिहायनसभावत्ता अच्चन्तं ब्रह्मचारीति अच्चन्तब्रह्मचारी. तेनाह ‘‘निच्चब्रह्मचारीति अत्थो’’ति. परियोसानन्ति मग्गब्रह्मचरियपरियपरियोसानं वट्टदुक्खपरियोसानञ्च.

पञ्चक्खन्धाति पञ्चुपादानक्खन्धा. सक्कायसब्बञ्हि सन्धाय इध ‘‘सब्बे धम्मा’’ति वुत्तं विपस्सनाविसयस्स अधिप्पेतत्ता. तस्मा आयतनधातुयोपि तग्गतिका एव दट्ठब्बा. तेनाह भगवा ‘‘नालं अभिनिवेसाया’’ति. न युत्ता अभिनिवेसाय ‘‘एतं मम, एसो मे अत्ता’’ति अज्झोसानाय. ‘‘अलमेव निब्बिन्दितुं अलं विरज्जितु’’न्तिआदीसु (दी. नि. २.२७२; सं. नि. २.१२४, १२८, १३४, १४३) विय अलं-सद्दो युत्तत्थोपि होतीति आह ‘‘न युत्ता’’ति. सम्पज्जन्तीति भवन्ति. यदिपि ‘‘ततिया चतुत्थी’’ति इदं विसुद्धिद्वयं अभिञ्ञापञ्ञा, तस्स पन सपच्चयनामरूपदस्सनभावतो सति च पच्चयपरिग्गहे सपच्चयत्ता अनिच्चन्ति, नामरूपस्स अनिच्चताय दुक्खं, दुक्खञ्च अनत्ताति अत्थतो लक्खणत्तयं सुपाकटमेव होतीति आह ‘‘अनिच्चं दुक्खं अनत्ताति ञातपरिञ्ञाय अभिजानाती’’ति. तथेव तीरणपरिञ्ञायाति इमिना अनिच्चादिभावेन नालं अभिनिवेसायाति नामरूपस्स उपसंहरति, न अभिञ्ञापञ्ञानं सम्भारधम्मानं. पुरिमाय हि अत्थतो आपन्नं लक्खणत्तयं गण्हाति सलक्खणसल्लक्खणपरत्ता तस्सा. दुतियाय सरूपतो तस्सा लक्खणत्तयारोपनवसेन सम्मसनभावतो. एकचित्तक्खणिकताय अभिनिपातमत्तताय च अप्पमत्तकम्पि. रूपपरिग्गहस्स ओळारिकभावतो अरूपपरिग्गहं दस्सेति. दस्सेन्तो च वेदनाय आसन्नभावतो, विसेसतो सुखसारागिताय, भवस्सादगधितमानसताय च थेरस्स वेदनावसेन निब्बत्तेत्वा दस्सेति.

खयविरागोति खयसङ्खातो विरागो सङ्खारानं पलुज्जना. यं आगम्म सब्बसो सङ्खारेहि विरज्जना होति, तं निब्बानं अच्चन्तविरागो. निरोधानुपस्सिम्हिपीति निरोधानुपस्सिपदेपि. एसेव नयोति अतिदिसित्वा तं एकदेसेन विवरन्तो ‘‘निरोधोपि हि…पे… दुविधोयेवा’’ति आह. खन्धानं परिच्चजनं तप्पटिबद्धकिलेसप्पहानवसेनाति येनाकारेन विपस्सना किलेसे पजहति, तेनाकारेन तंनिमित्तक्खन्धे च पजहतीति वत्तब्बतं अरहतीति आह ‘‘सा हि…पे… वोस्सज्जती’’ति. आरम्मणतोति किच्चसाधनवसेन आरम्मणकरणतो. एवञ्हि मग्गतो अञ्ञेसं निब्बानारम्मणानं पक्खन्दनवोस्सग्गाभावो सिद्धोव होति. परिच्चजनेन पक्खन्दनेन चाति द्वीहिपि वा कारणेहि. सोति मग्गो. सब्बेसं खन्धानं वोस्सज्जनं तप्पटिबद्धसंकिलेसप्पहानेन दट्ठब्बं. यस्मा वा विपस्सनाचित्तं पक्खन्दतीति मग्गसम्पयुत्तचित्तं सन्धायाह. मग्गो च समुच्छेदवसेन किलेसे खन्धे च परिच्चजति, तस्मा यथाक्कमं विपस्सनामग्गानञ्च वसेन पक्खन्दनपरिच्चागवोस्सग्गापि वेदितब्बा. तदुभयसमङ्गीति विपस्सनासमङ्गी मग्गसमङ्गी च. ‘‘अनिच्चानुपस्सनाय निच्चसञ्ञं पजहती’’तिआदिवचनतो (पटि. म. १.५२) हि यथा विपस्सनाय किलेसानं परिच्चागप्पटिनिस्सग्गो लब्भति, एवं आयतिं तेहि किलेसेहि उप्पादेतब्बक्खन्धानम्पि परिच्चागपटिनिस्सग्गो वत्तब्बो. पक्खन्दनपटिनिस्सग्गो पन मग्गे लब्भमानाय एकन्तकारणभूताय वुट्ठानगामिनिविपस्सनाय वसेन वेदितब्बो. मग्गे पन तदुभयम्पि ञायागतमेव निप्परियायतोव लब्भमानत्ता. तेनाह ‘‘तदुभयसमङ्गीपुग्गलो’’तिआदि. पुच्छन्तस्स अज्झासयवसेन ‘‘न किञ्चि लोके उपादियती’’ति एत्थ कामुपादानवसेन उपादियनं पटिक्खिपतीति आह ‘‘तण्हावसेन न उपादियती’’ति. तण्हावसेन वा असति उपादियने दिट्ठिवसेन उपादियनं अनवकासमेवाति ‘‘तण्हावसेन’’इच्चेव वुत्तं. न परामसतीति नादियति. दिट्ठिपरामासवसेन वा ‘‘निच्च’’न्तिआदिना न परामसति. संखित्तेनेव कथेसीति तस्स अज्झासयवसेन पपञ्चं अकत्वा कथेसि.

पचलायमानसुत्तवण्णना निट्ठिता.

९. मेत्तसुत्तवण्णना

६२. नवमे मा, भिक्खवे, पुञ्ञानन्ति (इतिवु. अट्ठ. ६२) एत्थ माति पटिसेधे निपातो. पुञ्ञ-सद्दो ‘‘कुसलानं, भिक्खवे, धम्मानं समादानहेतु एवमिदं पुञ्ञं पवड्ढती’’तिआदीसु (दी. नि. ३.८०) पुञ्ञफले आगतो. ‘‘अविज्जागतोयं, भिक्खवे, पुरिसपुग्गलो पुञ्ञञ्चे सङ्खारं अभिसङ्खरोती’’तिआदीसु (सं. नि. २.५१) कामरूपावचरसुचरितेसु. ‘‘पुञ्ञूपगं होति विञ्ञाण’’न्तिआदीसु (सं. नि. २.५१) सुगतिविसेसभूते उपपत्तिभवे. ‘‘तीणिमानि, भिक्खवे, पुञ्ञकिरियवत्थूनि दानमयं पुञ्ञकिरियवत्थु, सीलमयं पुञ्ञकिरियवत्थु, भावनामयं पुञ्ञकिरियवत्थू’’तिआदीसु (इतिवु. ६०; दी. नि. ३.३०५; अ. नि. ८.३६) कुसलचेतनायं. इध पन तेभूमककुसलधम्मे वेदितब्बो. भायित्थाति एत्थ दुविधं भयं ञाणभयं, सारज्जभयन्ति. तत्थ ‘‘येपि ते, भिक्खवे, देवा दीघायुका वण्णवन्तो सुखबहुला उच्चेसु विमानेसु चिरट्ठितिका, तेपि तथागतस्स धम्मदेसनं सुत्वा येभुय्येन भयं संवेगं सन्तासं आपज्जन्ती’’ति (अ. नि. ४.३३) आगतं ञाणभयं. ‘‘अहुदेव भयं, अहु छम्भितत्तं, अहु लोमहंसो’’तिआदीसु (दी. नि. २.३१८) आगतं सारज्जभयं. इधापि सारज्जभयमेव. अयञ्हेत्थ अत्थो – भिक्खवे, दीघरत्तं कायवचीसंयमो वत्तप्पटिवत्तपूरणं एकासनं एकसेय्यं इन्द्रियदमो धुतधम्मेहि चित्तस्स निग्गहो सतिसम्पजञ्ञं कम्मट्ठानानुयोगवसेन वीरियारम्भोति एवमादीनि यानि भिक्खुना निरन्तरं पवत्तेतब्बानि पुञ्ञानि, तेहि मा भायित्थ, मा भयं सन्तासं आपज्जित्थ. एकच्चस्स दिट्ठधम्मसुखस्स उपरोधभयेन सम्परायिकनिब्बानसुखदायकेहि पुञ्ञेहि मा भायित्थाति. निस्सक्के इदं सामिवचनं.

इदानि ततो अभायितब्बभावे कारणं दस्सेन्तो ‘‘सुखस्सेत’’न्तिआदिमाह. तत्थ सुख-सद्दो ‘‘सुखो बुद्धानमुप्पादो, सुखा विरागता लोके’’तिआदीसु (ध. प. १९४) सुखमूले आगतो. ‘‘यस्मा च खो, महालि, रूपं सुखं सुखानुपतितं सुखावक्कन्त’’न्तिआदीसु (सं. नि. ३.६०) सुखारम्मणे. ‘‘यावञ्चिदं, भिक्खवे, न सुकरं अक्खानेन पापुणितुं याव सुखा सग्गा’’तिआदीसु (म. नि. ३.२५५) सुखपच्चयट्ठाने. ‘‘सुखो पुञ्ञस्स उच्चयो’’तिआदीसु (ध. प. ११८) सुखहेतुम्हि. ‘‘दिट्ठधम्मसुखविहारा एते धम्मा’’तिआदीसु (म. नि. १.८२) अब्यापज्जे. ‘‘निब्बानं परमं सुख’’न्तिआदीसु (म. नि. २.२१५; ध. प. २०३, २०४) निब्बाने. ‘‘सुखस्स च पहाना’’तिआदीसु (दी. नि. १.२३२; म. नि. १.२७१; सं. नि. २.१५२) सुखवेदनायं. ‘‘अदुक्खमसुखं सन्तं, सुखमिच्चेव भासित’’न्तिआदीसु (सं. नि. ४.२५३; इतिवु. ५३) उपेक्खावेदनायं. ‘‘द्वेपि मया, आनन्द, वेदना वुत्ता परियायेन सुखा वेदना दुक्खा वेदना’’तिआदीसु (म. नि. २.८९) इट्ठसुखेसु. ‘‘सुखो विपाको पुञ्ञान’’न्तिआदीसु (पेटको. २३) इट्ठविपाके. इधापि इट्ठविपाके एव दट्ठब्बो. इट्ठस्सातिआदीसु इच्छितब्बतो चेव अनिट्ठप्पटिपक्खतो च इट्ठस्स. कमनीयतो मनस्मिञ्च कमनतो पविसनतो कन्तस्स. पियायितब्बतो सन्तप्पनतो च पियस्स. मननीयतो मनस्स वड्ढनतो च मनापस्साति अत्थो वेदितब्बो. यदिदं पुञ्ञानीति पुञ्ञानीति यदिदं वचनं, एतं सुखस्स इट्ठस्स विपाकस्स अधिवचनं नामं. सुखस्सेतं यदिदं पुञ्ञानीति फलेन कारणस्स अभेदोपचारं वदति. तेन कतूपचितानं पुञ्ञानं अवस्संभाविफलं सुत्वा अप्पमत्तेन सक्कच्चं पुञ्ञानि कत्तब्बानीति पुञ्ञकिरियायं नियोजेति, आदरञ्च नेसं तत्थ उप्पादेति.

इदानि अत्तना सुनेत्तकाले कतेन पुञ्ञकम्मेन दीघरत्तं पच्चनुभूतं भवन्तरप्पटिच्छन्नं उळारतरं पुञ्ञविपाकं उदाहरित्वा तमत्थं पाकटतरं करोन्तो ‘‘अभिजानामि खो पनाह’’न्तिआदिमाह. तत्थ अभिजानामीति अभिविसिट्ठेन ञाणेन जानामि, पच्चक्खतो बुज्झामि. दीघरत्तन्ति चिरकालं. पुञ्ञानन्ति दानादीनं कुसलधम्मानं. सत्त वस्सानीति सत्त संवच्छरानि. मेत्तचित्तन्ति मिज्जतीति मेत्ता, सिनिय्हतीति अत्थो. मित्ते भवा, मित्तस्स वा एसा पवत्तीतिपि मेत्ता. लक्खणादितो पन हिताकारप्पवत्तिलक्खणा, हितूपसंहाररसा, आघातविनयपच्चुपट्ठाना, सत्तानं मनापभावदस्सनपदट्ठाना. ब्यापादूपसमो एतिस्सा सम्पत्ति, सिनेहसम्भवो विपत्ति. मेत्तचित्तं भावेत्वाति मेत्तासहगतं चित्तं, चित्तसीसेन समाधि वुत्तोति मेत्तासमाधिं मेताब्रह्मविहारं उप्पादेत्वा चेव वड्ढेत्वा च.

सत्त संवट्टविवट्टकप्पेति सत्त महाकप्पे. संवट्टविवट्टग्गहणेनेव हि संवट्टट्ठायिविवट्टट्ठायिनोपि गहिता. इमं लोकन्ति कामलोकं. संवट्टमाने सुदन्ति संवट्टमाने, सुदन्ति निपातमत्तं, विपज्जमानेति अत्थो. ‘‘वरसंवत्तट्ठाने सुद’’न्तिपि पठन्ति. कप्पेति काले. कप्पसीसेन हि कालो वुत्तो, काले खीयमाने सब्बोपि खीयतेव. यथाह – ‘‘कालो घसति भूतानि, सब्बानेव सहत्तना’’ति (जा. १.२.१९०). ‘‘आभस्सरूपगो होमी’’ति वुत्तत्ता तेजोसंवट्टवसेनेत्थ कप्पवुट्ठानं वेदितब्बं. आभस्सरूपगोति तत्थ पटिसन्धिग्गहणवसेन आभस्सरब्रह्मलोकं उपगच्छामीति आभस्सरूपगो होमि. विवट्टमानेति सण्ठहमानेति अत्थो. सुञ्ञं ब्रह्मविमानं उपपज्जामीति कस्सचि सत्तस्स तत्थ निब्बत्तस्स अभावतो सुञ्ञं यं पठमज्झानभूमिसङ्खातं ब्रह्मविमानं आदितो निब्बत्तति, तं पटिसन्धिग्गहणवसेन उपपज्जामि उपेमि.

ब्रह्माति कामावचरसत्तेहि विसिट्ठट्ठेन तथा तथा ब्रूहितगुणताय ब्रह्मविहारतो निब्बत्तनट्ठेन च ब्रह्मा. ब्रह्मपारिसज्जब्रह्मपुरोहितेहि महन्तो ब्रह्माति महाब्रह्मा, ततो एव ते अभिभवित्वा ठितत्ता अभिभू. तेहि न केनचिपि गुणेन अभिभूतोति अनभिभूतो. अञ्ञदत्थूति एकंसवचने निपातो. दस्सनतो दसो, अतीतानागतपच्चुप्पन्नानं दस्सनसमत्थो अभिञ्ञाञाणेन पस्सितब्बं पस्सामीति अत्थो. सेसब्रह्मानं इद्धिपादभावनाबलेन अत्तनो चित्तञ्च मम वसे वत्तेमीति वसवत्ती होमीति योजेतब्बं. तदा किर बोधिसत्तो अट्ठसमापत्तिलाभीपि समानो तथा सत्तहितं अत्तनो पारमिपूरणञ्च ओलोकेन्तो तासु एव द्वीसु झानभूमीसु निकन्ति उप्पादेत्वा मेत्ताब्रह्मविहारवसेन अपरापरं संसरि. तेन वुत्तं ‘‘सत्त वस्सानि…पे… वसवत्ती’’ति.