२. विभत्तिसुत्तवण्णना
१७२. दुतिये अत्थप्पभेदस्स सल्लक्खणविभावनववत्थानकरणसमत्थं अत्थे पभेदगतं ञाणं अत्थपटिसम्भिदा. अत्थोति चेत्थ सङ्खेपतो हेतुफलं. तञ्हि हेतुवसेन अरणीयं गन्तब्बं पत्तब्बं, तस्मा ‘‘अत्थो’’ति वुच्चति. पभेदतो पन यं किञ्चि पच्चयसमुप्पन्नं, निब्बानं, भासितत्थो, विपाको, किरियाति इमे पञ्च धम्मा ‘‘अत्थो’’ति वेदितब्बा, तं अत्थं पच्चवेक्खन्तस्स तस्मिं अत्थे पभेदगतं ञाणं अत्थपटिसम्भिदा. तेनाह ‘‘पञ्चसु अत्थेसु पभेदगतं ञाण’’न्ति. आचिक्खामीतिआदीसु आदितो कथेन्तो आचिक्खति नाम, उद्दिसतीति अत्थो. तमेव उद्देसं परियोसापेन्तो देसेति. यथाउद्दिट्ठमत्थं उद्दिसनवसेन पकारेहि ञापेन्तो ञापेति. पकारेहि एव तमत्थं पतिट्ठापेन्तो पट्ठपेति. यथाउद्दिट्ठं पटिनिद्दिसनवसेन विवरति. विवटं विभजति. विभत्तअत्थं हेतूदाहरणदस्सनेहि पाकटं करोन्तो उत्तानिं करोति.
तिस्सो पटिसम्भिदाति धम्मनिरुत्तिपटिभानपटिसम्भिदा. तत्थ धम्मपटिसम्भिदा नाम धम्मप्पभेदस्स सल्लक्खणविभावनववत्थानकरणसमत्थं ञाणं. धम्मोति च सङ्खेपतो पच्चयो. सो हि यस्मा तं तं विदहति पवत्तेति चेव पापेति च, तस्मा ‘‘धम्मो’’ति वुच्चति. पभेदतो पन यो कोचि फलनिब्बत्तको हेतु, अरियमग्गो, भासितं, कुसलं, अकुसलन्ति इमे पञ्च धम्मा ‘‘धम्मो’’ति वेदितब्बा, तं धम्मं पच्चवेक्खन्तस्स तस्मिं धम्मे पभेदगतं ञाणं धम्मपटिसम्भिदा. निरुत्तिप्पभेदस्स सल्लक्खणविभावनववत्थानकरणसमत्थं निरुत्ताभिलापे पभेदगतं ञाणं निरुत्तिपटिसम्भिदाति. इदं वुत्तं होति – अत्थे च धम्मे च या सभावनिरुत्ति, तं सभावनिरुत्तिं सद्दं आरम्मणं कत्वा पच्चवेक्खन्तस्स तस्मिं सभावनिरुत्ताभिलापे पभेदगतं ञाणं निरुत्तिपटिसम्भिदाति.
एवमयं निरुत्तिपटिसम्भिदा सद्दारम्मणा नाम जाता, न पञ्ञत्तिआरम्मणा. कस्मा? यस्मा सद्दं सुत्वा ‘‘अयं सभावनिरुत्ती’’ति जानन्ति. पटिसम्भिदाप्पत्तो हि ‘‘फस्सो’’ति वुत्ते ‘‘अयं सभावनिरुत्ती’’ति जानाति, ‘‘फस्सा’’ति वा ‘‘फस्स’’न्ति वा वुत्ते पन ‘‘अयं असभावनिरुत्ती’’ति जानाति. वेदनादीसुपि एसेव नयो. अञ्ञं पनेस नामाख्यातउपसग्गब्यञ्जनसद्दं जानाति न जानातीति? यदग्गेन सद्दं जानित्वा ‘‘अयं सभावनिरुत्ति, अयं असभावनिरुत्ती’’ति जानाति, तदग्गेन तम्पि जानिस्सतीति. तं पन ‘‘नयिदं पटिसम्भिदाकिच्च’’न्ति पटिक्खिपित्वा इदं वत्थु कथितं –
तिस्सदत्तत्थेरो किर बोधिमण्डे सुवण्णसलाकं गहेत्वा ‘‘अट्ठारससु भासासु कतरभासाय कथेमी’’ति पवारेसि. तं पन तेन अत्तनो उग्गहे ठत्वा पवारितं, न पटिसम्भिदाय ठितेन. सो हि महापञ्ञताय तं तं भासं कथापेत्वा उग्गहेत्वा एवं पवारेसि. ‘‘भासं नाम सत्ता उग्गण्हन्ती’’ति वत्वा पनेत्थ इदं कथितं. मातापितरो हि दहरकाले कुमारके मञ्चे वा पीठे वा निपज्जापेत्वा तं तं कथयमाना तानि तानि किच्चानि करोन्ति. दारका तेसं तं तं भासं ववत्थापेन्ति ‘‘इमिना इदं वुत्त’’न्ति. गच्छन्ते गच्छन्ते काले सब्बम्पि भासं जानन्ति. माता दमिळी, पिता अन्धको. तेसं जातो दारको सचे मातुकथं पठमं सुणाति, दमिळभासं भासिस्सति. सचे पितुकथं पठमं सुणाति, अन्धकभासं भासिस्सति. उभिन्नम्पि पन कथं अस्सुणन्तो मागधभासं भासिस्सति. योपि अगामके महाअरञ्ञे निब्बत्तो, तत्थ अञ्ञो कथेन्तो नाम नत्थि. सोपि अत्तनो धम्मताय वचनं समुट्ठापेन्तो, मागधभासमेव भासिस्सति. निरये, तिरच्छानयोनियं, पेत्तिविसये, मनुस्सलोके, देवलोकेति सब्बत्थ मागधभासाव उस्सन्ना, सेसा ओट्टकिरातअन्धकयोनकदमिळभासादिका अट्ठारस भासा परिवत्तन्ति, कालन्तरेन अञ्ञथा होन्ति च नस्सन्ति च.
अयमेवेका यथाभुच्चब्रह्मवोहारअरियवोहारसङ्खाता मागधभासा न परिवत्तति. सा हि कत्थचि कदाचि परिवत्तन्तीपि न सब्बत्थ सब्बदा सब्बथाव परिवत्तति, कप्पविनासेपि तिट्ठतियेव. सम्मासम्बुद्धोपि हि तेपिटकं बुद्धवचनं तन्तिं आरोपेन्तो मागधभासाय एव आरोपेसि. कस्मा? एवञ्हि आहरितुं सुखं होति. मागधभासाय हि तन्तिं आरुळ्हस्स बुद्धवचनस्स पटिसम्भिदाप्पत्तानं सोतपथागमनमेव पपञ्चो. तेन सङ्घटितमत्तेनेव नयसतेन नयसहस्सेन अत्थो उपट्ठाति. अञ्ञाय भासाय तन्तिं आरुळ्हकं सोधेत्वा उग्गहेतब्बं होति, बहुम्पि उग्गहेत्वा पन पुथुज्जनस्स पटिसम्भिदाप्पत्ति नाम नत्थि, अरियसावको नोपटिसम्भिदाप्पत्तो नाम नत्थि.
पटिभानप्पभेदस्स सल्लक्खणविभावनववत्थानकरणसमत्थं पटिभाने पभेदगतं ञाणं पटिभानपटिसम्भिदा. अत्थधम्मादिविसयेसु हि तीसु ञाणेसु ‘‘इमानि ञाणानि इदमत्थजोतकानी’’ति (विभ. ७२५-७३१) एवं पवत्तञाणस्सेतं अधिवचनं. इमा पन चतस्सो पटिसम्भिदा द्वीसु ठानेसु पभेदं गच्छन्ति, पञ्चहि कारणेहि विसदा होन्तीति वेदितब्बा. कतमेसु द्वीसु? सेक्खभूमियञ्च असेक्खभूमियञ्च, तत्थ सारिपुत्तत्थेरस्स महामोग्गल्लानत्थेरस्स महाकस्सपत्थेरस्स महाकच्चायनत्थेरस्स महाकोट्ठिकत्थेरस्साति असीतियापि महाथेरानं पटिसम्भिदा असेक्खभूमियं पभेदगता. आनन्दत्थेरस्स, चित्तस्स गहपतिनो, धम्मिकस्स उपासकस्स, उपालिस्स गहपतिनो, खुज्जुत्तराय उपासिकायाति एवमादीनं पटिसम्भिदा सेक्खभूमियं पभेदगताति इमासु द्वीसु भूमीसु पभेदं गच्छन्ति. पभेदो नाम मग्गेहि अधिगतानं पटिसम्भिदानं पभेदगमनं.
कतमेहि पञ्चहि कारणेहि पटिसम्भिदा विसदा होन्तीति? अधिगमेन, परियत्तिया, सवनेन, परिपुच्छाय, पुब्बयोगेन. तत्थ अधिगमो नाम अरहत्तं. तञ्हि पत्तस्स पटिसम्भिदा विसदा होन्ति. सवनं नाम धम्मस्सवनं. सक्कच्चं सुणन्तस्स हि पटिसम्भिदा विसदा होन्ति. परिपुच्छा नाम अट्ठकथा. उग्गहितपाळिया अत्थं कथेन्तस्स हि पटिसम्भिदा विसदा होन्ति. पुब्बयोगो नाम पुब्बयोगावचरता हरणपच्चाहरणनयेन परिहटकम्मट्ठानता. पुब्बयोगावचरस्स हि पटिसम्भिदा विसदा होन्ति.
एतेसु पन परियत्ति, सवनं, परिपुच्छाति इमानि तीणि पभेदस्सेव बलवकारणानि, पुब्बयोगो अधिगमस्स बलवपच्चयो. पभेदस्स होति न होतीति? होति, न पन यथा अधिगमस्स बलवपच्चयो होति, तथा पभेदस्स. परियत्तिसवनपरिपुच्छा हि पुब्बे होन्तु वा मा वा, पुब्बयोगेन पन पुब्बे चेव एतरहि च सङ्खारसम्मसनं विना पटिसम्भिदाधिगमो नाम नत्थि. इमे पन द्वेपि एकतो हुत्वा पटिसम्भिदा उपत्थम्भेत्वा विसदा होन्तीति.
विभत्तिसुत्तवण्णना निट्ठिता.