३. पठमनानाकरणसुत्तवण्णना
१२३. ततिये ब्रह्मकायिकानं देवानन्ति एत्थ ब्रह्मानं कायो समूहोति ब्रह्मकायो, तप्परियापन्नताय तत्थ गताति ब्रह्मकायिका. एताय च सब्बस्सपि ब्रह्मकायस्स समञ्ञाय भवितब्बं. आभस्सरानं देवानन्तिआदिना पन दुतियज्झानभूमिकादीनं उपरि गहितत्ता गोबलीबद्दञ्ञायेन तदवसिट्ठानं अयं समञ्ञा, तस्मा ‘‘ब्रह्मकायिकानं देवान’’न्ति पठमज्झानभूमिकानंयेव गहणं वेदितब्बं. सह ब्ययति गच्छतीति सहब्यो, सहवत्तनको. तस्स भावो सहब्यता, सहपवत्तीति आह ‘‘सहभावं उपगच्छती’’ति. कप्पो आयुप्पमाणन्ति एत्थ यदिपि ब्रह्मपारिसज्जादीनं आयुनो अन्तरं अत्थि, उक्कट्ठपरिच्छेदेन पनेतं वुत्तन्ति दस्सेन्तो ‘‘पठमज्झानं अत्थि हीन’’न्तिआदिमाह.
द्वे कप्पा आयुप्पमाणन्ति एत्थ पन हीनज्झानेन निब्बत्तानं वसेन अयं परिच्छेदो कतोति दस्सेतुं ‘‘दुतियज्झानं वुत्तनयेनेव तिविधं होती’’तिआदि आरद्धं. चत्तारो कप्पाति एत्थ पन उक्कट्ठपरिच्छेदेन चतुसट्ठि कप्पा वत्तब्बाति दस्सेन्तो ‘‘यं हेट्ठा वुत्तं ‘कप्पो द्वे कप्पा’ति, कम्पि आहरित्वा अत्थो वेदितब्बो’’ति आह. कथं पनेत्थ अयमत्थो लब्भतीति आह ‘‘कप्पोति च गुणस्सपि नाम’’न्ति. तत्थ पठमं वुत्तो कप्पो, ततो एकेन गुणेन, एकस्मिं वारे गणनायाति अत्थो. द्वे कप्पा होन्तीति एकवारगणनाय कप्पस्स द्विगुणितत्ता द्वे महाकप्पा होन्तीति अत्थो. दुतियेनाति दुतियवारगणनाय. चत्तारोति दुतियवारगणनाय द्वीसु कप्पेसु द्विगुणितेसु चत्तारो महाकप्पा होन्तीति अत्थो. पुन ते चत्तारो कप्पाति वुत्तनयेन द्वे वारे गुणेत्वा ये चत्तारो कप्पा दस्सिता, पुन ते चत्तारो कप्पा चतुग्गुणा होन्तीति अत्थो. इदं वुत्तं होति – द्वे वारे गुणेत्वा ये चत्तारो कप्पा दस्सिता, तेसु चतुक्खत्तुं गुणितेसु चतुसट्ठि कप्पा सम्पज्जन्तीति. तथा हि चत्तारो एकस्मिं वारे गुणिता अट्ठ होन्ति, पुन ते अट्ठ दुतियवारे गुणिता सोळस होन्ति, पुन ते सोळस ततियवारे गुणिता द्वत्तिंस होन्ति, पुन ते द्वत्तिंस चतुत्थवारे गुणिता चतुसट्ठि होन्ति. तेनेवाह ‘‘इमेहि चतूहि गुणेहि गुणिता एकेन गुणेन अट्ठ होन्ती’’तिआदि. एत्थ च हेट्ठा उपोसथसुत्ते (अ. नि. ३.७१) –
‘‘यानि मानुसकानि पञ्ञास वस्सानि, चातुमहाराजिकानं देवानं एसो एको रत्तिन्दिवो’’ति –
आदिना कामावचरदेवानमेव आयुप्पमाणं दस्सितं. हेट्ठायेव –
‘‘तयोमे, भिक्खवे, पुग्गला सन्तो संविज्जमाना लोकस्मिं. कतमे तयो? इध, भिक्खवे, एकच्चो पुग्गलो सब्बसो रूपसञ्ञानं समतिक्कमा…पे… आकासानञ्चायतनूपगानं देवानं सहब्यतं उपपज्जति. आकासानञ्चायतनूपगानं, भिक्खवे, देवानं वीसति कप्पसहस्सानि आयुप्पमाण’’न्ति (अ. नि. ३.११७) –
आदिना अरूपावचरानंयेव आयुप्पमाणं वुत्तं. इध पन रूपावचरानमेव आयुप्पमाणं दस्सितं. विभङ्गपाळियं (विभ. १०२२) पन ‘‘मनुस्सानं कित्तकं आयुप्पमाणं, वस्ससतं अप्पं वा भिय्यो’’तिआदिना देवमनुस्सानञ्चेव रूपारूपावचरसत्तानञ्च आयुप्पमाणं दस्सितं.
तत्थ सम्मासम्बुद्धेन मनुस्सानं देवानञ्च आयुं परिच्छिन्दमानेन चतूसु अपायेसु भुम्मदेवेसु च आयु न परिच्छिन्नं. तं कस्माति? निरये ताव कम्ममेव पमाणं. याव कम्मं न खीयति, ताव पच्चन्ति. तथा सेसअपायेसु. भुम्मदेवानम्पि कम्ममेव पमाणं. तत्थ निब्बत्ता हि केचि सत्ताहमत्तं तिट्ठन्ति, केचि अड्ढमासं, कप्पं तिट्ठमानापि अत्थियेव. तत्थ मनुस्सेसु गिहिभावे ठितायेव सोतापन्नापि होन्ति, सकदागामिफलं अनागामिफलं अरहत्तम्पि पापुणन्ति, तेसु सोतापन्नादयो यावजीवं तिट्ठन्ति, खीणासवा पन परिनिब्बायन्ति वा पब्बजन्ति वा. कस्मा? अरहत्तं नाम सेट्ठगुणं, गिहिलिङ्गं हीनं, तं हीनताय उत्तमं गुणं धारेतुं न सक्कोति, तस्मा ते परिनिब्बातुकामा वा होन्ति पब्बजितुकामा वा. भुम्मदेवा पन अरहत्तं पत्तापि यावजीवं तिट्ठन्ति, छसु कामावचरेसु देवेसु सोतापन्नसकदागामिनो यावजीवं तिट्ठन्ति, अनागामिना रूपभवं गन्तुं वट्टति खीणासवेन परिनिब्बातुं. कस्मा? निलीयनोकासस्स अभावा. रूपावचरारूपावचरेसु सब्बेपि यावजीवं तिट्ठन्ति, तत्थ रूपावचरे निब्बत्ता सोतापन्नसकदागामिनो न पुन इधागच्छन्ति, तत्थेव परिनिब्बायन्ति. एते हि झानअनागामिनो नाम.
अट्ठसमापत्तिलाभीनं पन किं नियमेति? पगुणज्झानं. यदेवस्स पगुणं होति, तेन उपपज्जति. सब्बेसु पगुणेसु किं नियमेति? नेवसञ्ञानासञ्ञायतनसमापत्ति. एकंसेनेव हि सो नेवसञ्ञानासञ्ञायतने उपपज्जति. नवसु ब्रह्मलोकेसु निब्बत्तअरियसावकानं तत्रूपपत्तिपि उपरूपपत्तिपि, न हेट्ठूपपत्ति. पुथुज्जनानं पन तत्रूपपत्तिपि होति, उपरूपपत्तिपि, हेट्ठूपपत्तिपि. पञ्चसु सुद्धावासेसु चतूसु च अरूपेसु अरियसावकानं तत्रूपपत्तिपि होति उपरूपपत्तिपि. पठमज्झानभूमियं निब्बत्तो अनागामी नव ब्रह्मलोके सोधेत्वा मत्थके ठितो परिनिब्बाति. वेहप्फलं, अकनिट्ठं, नेवसञ्ञानासञ्ञायतनन्ति इमे तयो देवलोका सेट्ठभवा नाम. इमेसु तीसु ठानेसु निब्बत्तअनागामिनो नेव उद्धं गच्छन्ति, न अधो, तत्थ तत्थेव परिनिब्बायन्तीति इदं पकिण्णकं वेदितब्बं.
पठमनानाकरणसुत्तवण्णना निट्ठिता.