७. कथावत्थुसुत्तवण्णना

६८. सत्तमे कथावत्थूनीति कथाय पवत्तिट्ठानानि. यस्मा तेहि विना कथा न पवत्तति, तस्मा ‘‘कथाकारणानी’’ति वुत्तं. अतति सतति सततं गच्छति पवत्ततीति अद्धा, कालोति आह ‘‘अतीतमद्धानं नाम कालोपि वत्तती’’ति. धम्मप्पवत्तिमत्तताय हि परमत्थतो अविज्जमानोपि कालो तस्सेव धम्मस्स पवत्तिअवत्थाविसेसं उपादाय तेनेव वोहारेन अतीतोतिआदिना वोहरीयति, अतीतादिभेदो च नामायं निप्परियायतो धम्मानंयेव होति, न कालस्साति आह ‘‘खन्धापि वत्तन्ती’’ति. यथावुत्तमत्थं इतरेसु द्वीसु अतिदिसति ‘‘अनागतपच्चुप्पन्नेसुपि एसेव नयो’’ति. अतीतमद्धानन्तिआदीसु च द्वे परियाया सुत्तन्तपरियायो, अभिधम्मपरियायो च. सुत्तन्तपरियायेन पटिसन्धितो पुब्बे अतीतो अद्धा नाम, चुतितो पच्छा अनागतो अद्धा नाम, सह चुतिपटिसन्धीति तदन्तरं पच्चुप्पन्नो अद्धा नाम. अभिधम्मपरियायेन तीसु खणेसु उप्पादतो पुब्बे अतीतो अद्धा नाम, उप्पादतो उद्धं अनागतो अद्धा नाम, खणत्तयं पच्चुप्पन्नो अद्धा नाम. तत्थायं सुत्तन्तदेसनाति सुत्तन्तपरियायेनेव अतीतादिविसयं कथं दस्सेन्तो ‘‘अतीते कस्सपो नामा’’तिआदिमाह.

एकंसेनेव ब्याकातब्बो विस्सज्जेतब्बोति एकंसब्याकरणीयो. ‘‘चक्खु अनिच्च’’न्ति पञ्हे उत्तरपदावधारणं सन्धाय ‘‘एकंसेनेव ब्याकातब्ब’’न्ति वुत्तं निच्चताय लेसस्सपि तत्थ अभावतो, पुरिमपदावधारणे पन विभज्जब्याकरणीयताय. तेनाह ‘‘अनिच्चं नाम चक्खूति पुट्ठेन पना’’तिआदि. चक्खुसोते विसेसत्थसामञ्ञत्थानं असाधारणभावतो द्विन्नं तेसं सदिसचोदना पटिच्छन्नमुखेनेव ब्याकरणीया पटिक्खेपवसेन अनुञ्ञातवसेन च विस्सज्जितब्बतोति आह ‘‘यथा चक्खु, तथा सोतं…पे… अयं पटिपुच्छाब्याकरणीयो पञ्हो’’ति. तं जीवं तं सरीरन्ति जीवसरीरानं अनञ्ञतापञ्हे यस्स येन अनञ्ञता चोदिता, सो एव परमत्थतो नुपलब्भतीति च झानत्तयस्स मेत्तेय्यताकित्तनसदिसोति अब्याकातब्बताय ठपनीयो वुत्तो. एवरूपो हि पञ्हो तिधा अविस्सज्जनीयत्ता ब्याकरणं अकत्वा ठपेतब्बो.

तिट्ठति एत्थ फलं तदायत्तवुत्तितायाति ठानं, कारणन्ति आह ‘‘कारणाकारणे’’ति. युत्तेन कारणेनाति अनुरूपेन कारणेन. पहोतीति निग्गण्हितुं समत्थो होति. सस्सतवादिभावमेव दीपेतीति अत्तना गहिते उच्छेदवादे दोसं दिस्वा अत्तनोपि सस्सतवादिभावमेव दीपेति. पुग्गलवादिम्हीति इमिना वच्छकुत्तियवादिं दस्सेति. पञ्हं पुच्छन्तेहि पटिपज्जितब्बा पटिपदा पञ्हपुच्छनकानं वत्तं.

पटिचरतीति पटिच्छादनवसेन चरति पवत्तति. पटिच्छादनत्थो एव वा चरतिसद्दो अनेकत्थत्ता धातूनन्ति आह ‘‘पटिच्छादेती’’ति. अञ्ञेनञ्ञन्ति पन पटिच्छादनाकारदस्सनन्ति आह ‘‘अञ्ञेन वचनेना’’तिआदि. तत्थ अञ्ञेन वचनेनाति यं चोदकेन चुदितकस्स दोसविभावनं वचनं वुत्तं, तं ततो अञ्ञेन वचनेन पटिच्छादेति. यो हि ‘‘आपत्तिं आपन्नोसी’’ति वुत्ते ‘‘को आपन्नो, किं आपन्नो, किस्मिं आपन्नो, कं भणथ, किं भणथा’’ति वदति. ‘‘एवरूपं किञ्चि तया दिट्ठ’’न्ति वुत्ते ‘‘न सुणामी’’ति सोतं वा उपनेति, अयं अञ्ञेनञ्ञं पटिचरति नाम. ‘‘को आपन्नो’’तिआदिना हि चोदनं अविस्सज्जेत्वाव विक्खेपापज्जनं अञ्ञेनञ्ञं पटिचरणं, बहिद्धा कथापनामनं विस्सज्जेत्वाति अयमेतेसं विसेसो. तेनेवाह ‘‘आगन्तुककथं ओतारेन्तो’’तिआदि. तत्थ अपनामेतीति विक्खेपेति. तत्राति तस्मिं बहिद्धाकथाय अपनामने.

उपनिसीदति फलं एत्थाति कारणं उपनिसा, उपेच्च निस्सयतीति वा उपनिसा, सह उपनिसायाति सउपनिसोति आह ‘‘सउपनिस्सयो सपच्चयो’’ति.

ओहितसोतोति अनञ्ञविहितत्ता धम्मस्सवनाय अपनामितसोतो. ततो एव तदत्थं ठपितसोतो. कुसलधम्मन्ति अरियमग्गो अधिप्पेतोति आह ‘‘अरियमग्ग’’न्ति.

कथावत्थुसुत्तवण्णना निट्ठिता.