.नमो तस्स भगवतो अरहतो सम्मासम्बुद्धस्स.

अङ्गुत्तरनिकाये

तिकनिपात-टीका

१. पठमपण्णासकं

१. बालवग्गो

१. भयसुत्तवण्णना

१. तिकनिपातस्स पठमे भयन्ति भीति चेतसो ब्यधोति आह ‘‘चित्तुत्रासो’’ति. उपद्दवोति अन्तरायो. तस्स पन विक्खेपकारणत्ता वुत्तं ‘‘अनेकग्गताकारो’’ति. उपसग्गोति उपसज्जनं, देवतोपपीळादिना अप्पटिकारविघातापत्ति. सा पन यस्मा पटिकाराभावेन विहञ्ञमानस्स किञ्चि कातुं असमत्थस्स ओसीदनकारणं, तस्मा वुत्तं ‘‘तत्थ तत्थ लग्गनाकारो’’ति. यथावुत्ते दिवसे अनागच्छन्तेसूति वञ्चेत्वा आगन्तुं नियमितदिवसे अनागच्छन्तेसु. द्वारे अग्गिं दत्वाति बहि अनिक्खमनत्थाय द्वारे अग्गिं दत्वा.

नळेहि छन्नपटिच्छन्नाति नळेहि तिणच्छदनसङ्खेपेन उपरि छादेत्वा तेहियेव दारुकुटिकनियामेन परितोपि छादिता. एसेव नयोति इमिना तिणेहि छन्नतं सेससम्भारानं रुक्खमयतञ्च अतिदिसति.

विधवपुत्तेति अन्तभावोपलक्खणं. ते हि निप्पितिका अविनीता असंयता यं किञ्चि कारिनो. सेसमेत्थ उत्तानमेव.

भयसुत्तवण्णना निट्ठिता.

२. लक्खणसुत्तवण्णना

२. दुतिये लक्खीयति बालो अयन्ति ञायति एतेनाति लक्खणं, कम्मं लक्खणमेतस्साति कम्मलक्खणोति आह ‘‘कायद्वारादिपवत्तं कम्म’’न्तिआदि. अपदीयन्ति दोसा एतेन रक्खीयन्ति, लूयन्ति छिज्जन्ति वाति अपदानं, सत्तानं सम्मा, मिच्छा वा पवत्तप्पयोगो. तेन सोभतीति अपदानसोभनी. तेनाह ‘‘पञ्ञा नामा’’तिआदि. अत्तनो चरितेनेवाति अत्तनो चरियाय एव. सेसमेत्थ उत्तानमेव.

लक्खणसुत्तवण्णना निट्ठिता.

३-४. चिन्तीसुत्तादिवण्णना

३-४. ततिये एतेहीति दुच्चिन्तितचिन्तितादीहि. एतेन लक्खणसद्दस्स सरणत्थतमाह. तानेवाति लक्खणानि एव. अस्साति बालस्स. बालो अयन्ति निमीयति सञ्जानीयति एतेहीति बालनिमित्तानि. अपदानं वुच्चति, विख्यातं कम्मं, दुच्चिन्तितचिन्तितादीनि च बाले विख्यातानि असाधारणभावेन. तस्मा ‘‘बालस्स अपदानानी’’ति. अभिज्झादीहि दुट्ठं दूसितं चिन्तितं दुच्चिन्तितं, तं चिन्तेतीति दुच्चिन्तितचिन्ती. लोभादीहि दुट्ठं भासितं मुसावादादिं भासतीति दुब्भासितभासी. तेसंयेव वसेन कत्तब्बतो दुक्कटकम्मं पाणातिपातादिं करोतीति दुक्कटकम्मकारी. तेनाह ‘‘चिन्तयन्तो’’तिआदि. वुत्तानुसारेनाति ‘‘बालो अय’’न्तिआदिना वुत्तस्स अत्थवचनस्स ‘‘पण्डितो अयन्ति एतेहि लक्खीयती’’तिआदिना अनुस्सरणेन. मनोसुचरितादीनं वसेनाति ‘‘चिन्तयन्तो अनभिज्झाब्यापादसम्मादस्सनवसेन सुचिन्तितमेव चिन्तेती’’तिआदिना मनोसुचरितादीनं तिण्णं सुचरितानं वसेन योजेतब्बानि. चतुत्थं वुत्तनयत्ता उत्तानत्थमेव.

चिन्तीसुत्तादिवण्णना निट्ठिता.

५-१०. अयोनिसोसुत्तादिवण्णना

५-१०. पञ्चमे कति नु खो अनुस्सतिट्ठानानीतिआदि छक्के आवि भविस्सतीति. एवं चिन्तितन्ति अयोनिसो चिन्तितं. अपञ्हमेव पञ्हन्ति कथेसीति अपञ्हमेव पञ्हो अयन्ति मञ्ञमानो विस्सज्जेसि. दसविधं ब्यञ्जनबुद्धिं अपरिहापेत्वाति –

‘‘सिथिलं धनितञ्च दीघरस्सं, गरुकं लहुकञ्च निग्गहीतं;

सम्बन्धं ववत्थितं विमुत्तं, दसधा ब्यञ्जनबुद्धिया पभेदो’’ति. (दी. नि. अट्ठ. १.१९०; म. नि. अट्ठ. २.२९१; परि. अट्ठ. ४८५; वि. सङ्ग. अट्ठ. २५२) –

एवं वुत्तं दसविधं ब्यञ्जनबुद्धिं अपरिहापेत्वा.

तत्थ ठानकरणानि सिथिलानि कत्वा उच्चारेतब्बं अक्खरं सिथिलं, तानियेव धनितानि असिथिलानि कत्वा उच्चारेतब्बं अक्खरं धनितं. द्विमत्तकालं दीघं, एकमत्तकालं रस्सं. गरुकन्ति दीघमेव, यं वा ‘‘आयस्मतो बुद्धरक्खितत्थेरस्सा’’ति संयोगपरं कत्वा वुच्चति, लहुकन्ति रस्समेव, यं वा ‘‘आयस्मतो बुद्धरक्खितथेरस्सा’’ति एवं विसंयोगपरं कत्वा वुच्चति. निग्गहीतन्ति यं करणानि निग्गहेत्वा अविस्सज्जेत्वा अविवटेन मुखेन सानुनासिकं कत्वा वत्तब्बं. सम्बन्धन्ति यं परपदेन सम्बन्धित्वा ‘‘तुण्हस्सा’’ति वुच्चति. ववत्थितन्ति यं परपदेन असम्बन्धं कत्वा विच्छिन्दित्वा ‘‘तुण्ही अस्सा’’ति वुच्चति. विमुत्तन्ति यं करणानि अनिग्गहेत्वा विस्सज्जेत्वा विवटेन मुखेन सानुनासिकं अकत्वा वुच्चति. दसधा ब्यञ्जनबुद्धिया पभेदोति एवं सिथिलादिवसेन ब्यञ्जनबुद्धिया अक्खरुप्पादकचित्तस्स दसप्पकारेन पभेदो. सब्बानि हि अक्खरानि चित्तसमुट्ठानानि यथाधिप्पेतत्थब्यञ्जनतो ब्यञ्जनानि च.

‘‘अट्ठानं खो एतं, आवुसो सारिपुत्ता’’तिआदि पञ्चके आवि भविस्सति. ‘‘कति नु खो, आनन्द, अनुस्सतिट्ठानानी’’तिआदि पन छक्के आवि भविस्सति. छट्ठादीसु नत्थि वत्तब्बं.

अयोनिसोसुत्तादिवण्णना निट्ठिता.

बालवग्गवण्णना निट्ठिता.

२. रथकारवग्गो

१. ञातसुत्तवण्णना

११. दुतियस्स पठमे ञातोयेव पञ्ञातोति आह ‘‘ञातो पञ्ञातो’’ति. कस्स अननुलोमिकेति आह ‘‘सासनस्सा’’ति, सासनस्स अननुलोमिके अप्पतिरूपेति अत्थो. इदानि अननुलोमिकसद्दस्स निब्बचनं दस्सेन्तो ‘‘न अनुलोमेतीति अननुलोमिक’’न्ति आह. सासनस्साति वा सासनन्ति अत्थो. सासनं न अनुलोमेतीति अननुलोमिकन्ति एवमेत्थ सम्बन्धो दट्ठब्बो. सभागविसभागन्ति लिङ्गतो सभागविसभागं. ‘‘वियपुग्गले’’ति आहाति लिङ्गसभागेहि अविसेसेत्वा आह. उम्मादं पापुणीति सो किर सीलं अधिट्ठाय पिहितद्वारगब्भे सयनपिट्ठे निसीदित्वा भरियं आरब्भ मेत्तं भावेन्तो मेत्तामुखेन उप्पन्नेन रागेन अन्धीकतो भरियाय सन्तिकं गन्तुकामो द्वारं असल्लक्खेत्वा भित्तिं भिन्दित्वापि निक्खमितुकामताय भित्तिं पहरन्तो सब्बरत्तिं भित्तियुद्धमकासि. सेसमेत्थ सुविञ्ञेय्यमेव.

ञातसुत्तवण्णना निट्ठिता.

२. सारणीयसुत्तवण्णना

१२. दुतिये चतुपारिसुद्धिसीलम्पि पब्बज्जानिस्सितमेवाति इमिना पब्बज्जूपगतसमनन्तरमेव चतुपारिसुद्धिसीलम्पि समादिन्नमेव होतीति दस्सेति. मग्गसन्निस्सितानेव होन्तीति मग्गाधिगमत्थाय पटिपज्जितब्बत्ता कसिणपरिकम्मादीनि मग्गसन्निस्सितानेव होन्ति, तस्मा मग्गग्गहणेनेव तेसम्पि गहणं वेदितब्बं, तेहि विना मग्गाधिगमस्स असम्भवतोति अधिप्पायो.

अग्गमग्गाधिगमेन असम्मोहप्पटिवेधस्स सिखापत्तत्ता मग्गधम्मेसु विय फलधम्मेसुपि सातिसयो असम्मोहोति ‘‘सयं अभिञ्ञा’’ति वुत्तं, सामं जानित्वाति अत्थो. तथा जानना पनस्स सच्छिकरणं अत्तपच्चक्खकिरियाति ‘‘सच्छिकत्वा’’ति वुत्तं. तेनाह ‘‘अत्तनाव अभिविसिट्ठाय पञ्ञाय पच्चक्खं कत्वा’’ति. तथा सच्छिकिरिया चस्स अत्तनि पटिलाभोति ‘‘उपसम्पज्जा’’ति वुत्तन्ति आह ‘‘पटिलभित्वा’’ति.

सारणीयसुत्तवण्णना निट्ठिता.

३. आसंससुत्तवण्णना

१३. ततिये सन्तोति एत्थ सन्त-सद्दो ‘‘दीघं सन्तस्स योजन’’न्तिआदीसु (ध. प. ६०) किलन्तभावे आगतो. ‘‘अयञ्च वितक्को, अयञ्च विचारो सन्तो होन्ति समिता’’तिआदीसु (विभ. ५७६) निरुद्धभावे. ‘‘अधिगतो खो म्यायं धम्मो, गम्भीरो दुद्दसो दुरनुबोधो सन्तो पणीतो’’तिआदीसु (दी. नि. २.६७; म. नि. १.२८१; सं. नि. १.१७२; महाव. ७-८) सन्तञाणगोचरतायं. ‘‘उपसन्तस्स सदा सतिमतो’’तिआदीसु (उदा. २७) किलेसवूपसमे. ‘‘सन्तो हवे सब्भि पवेदयन्ती’’तिआदीसु (ध. प. १५१) साधूसु. ‘‘पञ्चिमे, भिक्खवे, महाचोरा सन्तो संविज्जमाना’’तिआदीसु (पारा. १९५) अत्थिभावे. इधापि अत्थिभावेयेवाति आह ‘‘सन्तोति अत्थि उपलब्भन्ती’’ति. तत्थ अत्थीति लोकसङ्केतवसेन संविज्जन्ति. अत्थिभावो हेत्थ पुग्गलसम्बन्धेन वुत्तत्ता लोकसमञ्ञावसेनेव वेदितब्बो, न परमत्थवसेन. अत्थीति चेतं निपातपदं दट्ठब्बं ‘‘अत्थि इमस्मिं काये केसा’’तिआदीसु (म. नि. १.११०) विय.

संविज्जमानाति उपलब्भमाना. यञ्हि संविज्जति, तं उपलब्भति. तेनाह ‘‘संविज्जमानाति तस्सेव वेवचन’’न्ति. अनासोति पत्थनारहितो. तेनाह ‘‘अपत्थनो’’ति. आसंसति पत्थेतीति आसंसो. वेणुवेत्तादिविलीवेहि सुप्पादिभाजनकारका विलीवकारका. मिगमच्छादीनं निसादनतो नेसादा, मागविकमच्छबन्धादयो. रथेसु चम्मेन नहनकरणतो रथकारा, धम्मकारा. पुइति करीसस्स नामं, तं कुसेन्ति अपनेन्तीति पुक्कुसा, पुप्फच्छड्डका.

दुब्बण्णोति विरूपो. ओकोटिमकोति आरोहाभावेन हेट्ठिमको, रस्सकायोति अत्थो. तेनाह ‘‘लकुण्डको’’ति. लकु विय घटिका विय डेति पवत्ततीति हि लकुण्डको, रस्सो. कणति निमीलतीति काणो. तं पनस्स निमीलनं एकेन अक्खिना द्वीहिपि चाति आह ‘‘एकक्खिकाणो वा उभयक्खिकाणो वा’’ति. कुणनं कुणो, हत्थवेकल्लं. तं एतस्स अत्थीति कुणी. खञ्जो वुच्चति पादविकलो. हेट्ठिमकायसङ्खातो सरीरस्स पक्खो पदेसो हतो अस्साति पक्खहतो. तेनाह ‘‘पीठसप्पी’’ति. पदीपे पदीपने एतब्बं नेतब्बन्ति पदीपेय्यं, तेलादिउपकरणं.

आसं न करोतीति रज्जाभिसेके कनिट्ठो पत्थनं न करोति जेट्ठे सति कनिट्ठस्स अनधिकारत्ता. अभिसेकं अरहतीति अभिसेकारहो, न अभिसेकारहो काणकुणिआदिदोससमन्नागतो.

सीलस्स दुट्ठु नाम नत्थि, तस्मा अभावत्थो इध दु-सद्दोति आह ‘‘निस्सीलो’’ति. ‘‘पापं पापेन सुकर’’न्तिआदीसु (उदा. ४८; चूळव. ३४३) विय पाप-सद्दो निहीनपरियायोति आह ‘‘लामकधम्मो’’ति. सीलविपत्तिया वा दुस्सीलो. दिट्ठिविपत्तिया पापधम्मो. कायवाचासंवरभेदेन वा दुस्सीलो, मनोसंवरभेदेन, सतिसंवरादिभेदेन वा पापधम्मो. असुद्धप्पयोगताय दुस्सीलो, असुद्धासयताय पापधम्मो. कुसलसीलविरहेन दुस्सीलो, अकुसलसीलसमन्नागमेन पापधम्मो. असुचीहीति अपरिसुद्धेहि. सङ्काहि सरितब्बसमाचारोति ‘‘इमस्स मञ्ञे इदं कम्म’’न्ति एवं परेहि सङ्काय सरितब्बसमाचारो. तेनाह ‘‘किञ्चिदेवा’’तिआदि. अत्तनायेव वा सङ्काहि सरितब्बसमाचारोति एतेनपि कम्मसाधनतंयेव सङ्कस्सरसद्दस्स दस्सेति. अत्तनो सङ्काय परेसं समाचारकिरियं सरति आसङ्कति विधावतीतिपि सङ्कस्सरसमाचारोति एवमेत्थ कत्तुसाधनतापि दट्ठब्बा. तस्स हि द्वे तयो जने कथेन्ते दिस्वा ‘‘मम दोसं मञ्ञे कथेन्ती’’ति तेसं समाचारं सङ्काय सरति धावति.

एवंपटिञ्ञोति सलाकग्गहणादीसु ‘‘कित्तका विहारे समणा’’ति गणनाय आरद्धाय ‘‘अहम्पि समणो, अहम्पि समणो’’ति पटिञ्ञं दत्वा सलाकग्गहणादीनि करोतीति समणो अहन्ति एवंसमणप्पटिञ्ञो. सुम्भकपत्तधरेति मत्तिकापत्तधरे. पूतिना कम्मेनाति संकिलिट्ठकम्मेन, निग्गुणताय वा गुणसारविरहितत्ता अन्तोपूति. कसम्बुकचवरो जातो सञ्जातो अस्साति कसम्बुजातोति आह ‘‘सञ्जातरागादिकचवरो’’ति. अथ वा कसम्बु वुच्चति तिन्तकुणपकसटं उदकं, इमस्मिञ्च सासने दुस्सीलो नाम जिगुच्छनीयत्ता तिन्तकुणपउदकसदिसो, तस्मा कसम्बु विय जातोति कसम्बुजातो. लोकुत्तरधम्मउपनिस्सयस्स नत्थितायाति यत्थ पतिट्ठितेन सक्का भवेय्य अरहत्तं लद्धुं, तस्सा पतिट्ठाय भिन्नत्ता वुत्तं. महासीलस्मिं परिपूरकारितायाति यत्थ पतिट्ठितेन सक्का भवेय्य अरहत्तं पापुणितुं, तस्मिं परिपूरकारिताय.

आसंससुत्तवण्णना निट्ठिता.

४. चक्कवत्तिसुत्तवण्णना

१४. चतुत्थे चतूहि सङ्गहवत्थूहीति दानपियवचनअत्थचरियासमानत्ततासङ्खातेहि चतूहि सङ्गहकारणेहि. चक्कं वत्तेतीति आणाचक्कं पवत्तेति. चक्कन्ति वा इध रतनचक्कं वेदितब्बं. अयञ्हि चक्कसद्दो सम्पत्तियं, लक्खणे, रथङ्गे, इरियापथे, दाने, रतनधम्मखुरचक्कादीसु च दिस्सति. ‘‘चत्तारिमानि, भिक्खवे, चक्कानि, येहि समन्नागतानं देवमनुस्सान’’न्तिआदीसु (अ. नि. ४.३१) हि सम्पत्तियं दिस्सति. ‘‘पादतलेसु चक्कानि जातानी’’ति (दी. नि. २.३५; ३.२०४) एत्थ लक्खणे. ‘‘चक्कंव वहतो पद’’न्ति (ध. प. १) एत्थ रथङ्गे. ‘‘चतुचक्कं नवद्वार’’न्ति (सं. नि. १.२९) एत्थ इरियापथे. ‘‘ददं भुञ्ज मा च पमादो, चक्कं वत्तय सब्बपाणिन’’न्ति (जा. १.७.१४९) एत्थ दाने. ‘‘दिब्बं चक्करतनं पातुरहोसी’’ति (दी. नि. २.२४३) एत्थ रतनचक्के. ‘‘मया पवत्तितं चक्क’’न्ति (सु. नि. ५६२) एत्थ धम्मचक्के. ‘‘इच्छाहतस्स पोसस्स, चक्कं भमति मत्थके’’ति (जा. १.५.१०३) एत्थ खुरचक्के. ‘‘खुरपरियन्तेन चक्केना’’ति (दी. नि. १.१६६) एत्थ पहरणचक्के. ‘‘असनिविचक्क’’न्ति (दी. नि. ३.६१) एत्थ असनिमण्डले. इध पनायं रतनचक्के दट्ठब्बो.

कित्तावता पनायं चक्कवत्ती नाम होति? एकङ्गुलद्वङ्गुलमत्तम्पि चक्करतनं आकासं अब्भुग्गन्त्वा पवत्तति. सब्बचक्कवत्तीनञ्हि निसिन्नासनतो उट्ठहित्वा चक्करतनसमीपं गन्त्वा हत्थिसोण्डसदिसपनाळिं सुवण्णभिङ्गारं उक्खिपित्वा उदकेन अब्भुक्किरित्वा ‘‘अभिविजिनातु भवं चक्करतन’’न्ति वचनसमनन्तरमेव वेहासं अब्भुग्गन्त्वा चक्करतनं पवत्ततीति. यस्स पवत्तिसमकालमेव, सो राजा चक्कवत्ती नाम होति.

धम्मोति दसकुसलकम्मपथधम्मो, दसविधं वा चक्कवत्तिवत्तं. दसविधे वा कुसलधम्मे अगरहिते वा राजधम्मे नियुत्तोति धम्मिको. तेन च धम्मेन सकललोकं रञ्जेतीति धम्मराजा. धम्मेन वा लद्धरज्जत्ता धम्मराजा. चक्कवत्तीहि धम्मेन ञायेन रज्जं अधिगच्छति, न अधम्मेन. दसविधेन चक्कवत्तिवत्तेनाति दसप्पभेदेन चक्कवत्तीनं वत्तेन.

किं पन तं दसविधं चक्कवत्तिवत्तन्ति? वुच्चते –

‘‘कतमं पन तं, देव, अरियं चक्कवत्तिवत्तन्ति? तेन हि त्वं, तात, धम्मंयेव निस्साय धम्मं सक्करोन्तो धम्मं गरुं करोन्तो धम्मं मानेन्तो धम्मं पूजेन्तो धम्मं अपचायमानो धम्मद्धजो धम्मकेतु धम्माधिपतेय्यो धम्मिकं रक्खावरणगुत्तिं संविदहस्सु अन्तोजनस्मिं बलकायस्मिं खत्तियेसु अनुयन्तेसु ब्राह्मणगहपतिकेसु नेगमजानपदेसु समणब्राह्मणेसु मिगपक्खीसु. मा च ते, तात, विजिते अधम्मकारो पवत्तित्थ. ये च ते, तात, विजिते अधना अस्सु, तेसञ्च धनमनुप्पदेय्यासि. ये च ते, तात, विजिते समणब्राह्मणा मदप्पमादा पटिविरता खन्तिसोरच्चे निविट्ठा एकमत्तानं दमेन्ति, एकमत्तानं समेन्ति, एकमत्तानं परिनिब्बापेन्ति. ते कालेन कालं उपसङ्कमित्वा परिपुच्छेय्यासि परिग्गण्हेय्यासि – ‘किं, भन्ते, कुसलं किं अकुसलं, किं सावज्जं किं अनवज्जं, किं सेवितब्बं किं न सेवितब्बं, किं मे करियमानं दीघरत्तं अहिताय दुक्खाय अस्स, किं वा पन मे करियमानं दीघरत्तं हिताय सुखाय अस्सा’ति. तेसं सुत्वा यं अकुसलं, तं अभिनिवज्जेय्यासि, यं कुसलं, तं समादाय वत्तेय्यासि. इदं खो, तात, तं अरियं चक्कवत्तिवत्त’’न्ति –

एवं चक्कवत्तिसुत्ते (दी. नि. ३.८४) आगतनयेन अन्तोजनस्मिं बलकाये एकं, खत्तियेसु एकं, अनुयन्तेसु एकं, ब्राह्मणगहपतिकेसु एकं, नेगमजानपदेसु एकं, समणब्राह्मणेसु एकं, मिगपक्खीसु एकं, अधम्मकारप्पटिक्खेपो एकं, अधनानं धनानुप्पदानं एकं, समणब्राह्मणे उपसङ्कमित्वा पञ्हपुच्छनं एकन्ति एवमेवं तं चक्कवत्तिवत्तं दसविधं होति. गहपतिके पन पक्खिजाते च विसुं कत्वा गण्हन्तस्स द्वादसविधं होति.

अञ्ञथा वत्तितुं अदेन्तो सो धम्मो अधिट्ठानं एतस्साति तदधिट्ठानं. तेन तदधिट्ठानेन चेतसा. सक्करोन्तोति आदरकिरियावसेन करोन्तो. तेनाह ‘‘यथा’’तिआदि. गरुं करोन्तोति पासाणच्छत्तं विय गरुकरणवसेन गरुं करोन्तो. तेनेवाह ‘‘तस्मिं गारवुप्पत्तिया’’ति. धम्माधिपतिभूतागतभावेनाति इमिना यथावुत्तधम्मस्स जेट्ठकभावेन पुरिमतरं अत्तभावेसु सक्कच्चं समुपचितभावं दस्सेति. धम्मवसेनेव च सब्बकिरियानं करणेनाति एतेन ठाननिसज्जादीसु यथावुत्तधम्मनिन्नपोणपब्भारभावं दस्सेति. अस्साति रक्खावरणगुत्तिया. परं रक्खन्तोति अञ्ञं दिट्ठधम्मिकादिअनत्थतो रक्खन्तो. तेनेव पररक्खसाधनेन खन्तिआदिगुणेन अत्तानं ततो एव रक्खति. मेत्तचित्तताति मेत्तचित्तताय. निवासनपारुपनगेहादीनि सीतुण्हादिप्पटिबाहनेन आवरणं.

अन्तोजनस्मिन्ति अब्भन्तरभूते पुत्तदारादिजने. सीलसंवरे पतिट्ठापेन्तोति इमिना रक्खं दस्सेति. वत्थगन्धमालादीनि चस्स ददमानोति इमिना आवरणं, इतरेन गुत्तिं. सम्पदानेनपीति पि-सद्देन सीलसंवरेसु पतिट्ठापनादीनं सम्पिण्डेति. एस नयो परेसुपि पि-सद्दग्गहणे. निगमो निवासो एतेसन्ति नेगमा. एवं जानपदाति आह ‘‘तथा निगमवासिनो’’तिआदिना.

रक्खावरणगुत्तिया कायकम्मादीसु संविदहनं ठपनं नाम तदुपदेसोयेवाति वुत्तं ‘‘कथेत्वा’’ति. एतेसूति पाळियं वुत्तेसु समणादीसु. पटिवत्तेतुं न सक्का खीणानं किलेसानं पुन अनुप्पज्जनतो. सेसमेत्थ सुविञ्ञेय्यमेव.

चक्कवत्तिसुत्तवण्णना निट्ठिता.

५. सचेतनसुत्तवण्णना

१५. पञ्चमे इसयो पतन्ति सन्निपतन्ति एत्थाति इसिपतनन्ति आह ‘‘बुद्धपच्चेकबुद्धसङ्खातान’’न्तिआदि. सब्बूपकरणानि सज्जेत्वाति सब्बानि रुक्खस्स छेदनतच्छनादिसाधनानि उपकरणानि रञ्ञा आणत्तदिवसेयेव सज्जेत्वा. नाना करीयति एतेनाति नानाकरणं, नानाभावोति आह ‘‘नानत्त’’न्ति. नेसन्ति सरलोपेनायं निद्देसोति आह ‘‘न एस’’न्ति. तथा अत्थेसन्ति एत्थापीति आह ‘‘अत्थि एस’’न्ति. पवत्तनत्थं अभिसङ्खरणं अभिसङ्खारो, तस्स गति वेगसा पवत्ति. तं सन्धायाह ‘‘पयोगस्स गमन’’न्ति.

सगण्डाति खुद्दानुखुद्दकगण्डा. तेनाह ‘‘उण्णतोणतट्ठानयुत्ता’’ति. सकसावाति सकसटा. तेनाह ‘‘पूतिसारेना’’तिआदि. एवं गुणपतनेन पतिताति यथा तं चक्कं नाभिअरनेमीनं सदोसताय न पतिट्ठासि, एवमेकच्चे पुग्गला कायवङ्कादिवसेन सदोसताय गुणपतनेन पतिता सकट्ठाने न तिट्ठन्ति. एत्थ च फरुसवाचादयोपि अपायगमनीया सोतापत्तिमग्गेनेव पहीयन्तीति दट्ठब्बा.

सचेतनसुत्तवण्णना निट्ठिता.

६. अपण्णकसुत्तवण्णना

१६. छट्ठे विरज्झनकिरिया नाम पच्छा समादातब्बताय अपण्णकप्पयोगसमादाना विय होति, अविरज्झनकिरिया पन पच्छा असमादातब्बताय अनूनाति तंसमङ्गिपुग्गलो अपण्णको, तस्स भावो अपण्णकताति आह ‘‘अपण्णकपटिपदन्ति अविरद्धपटिपद’’न्तिआदि. यस्मा सा अधिप्पेतत्थसाधनेन एकंसिका वट्टतो निय्यानावहा, तत्थ च युत्तियुत्ता असारापगता अविरुद्धताय अपच्चनीका अनुलोमिका अनुधम्मभूता च, तस्मा वुत्तं ‘‘एकंसपटिपद’’न्तिआदि. न तक्कग्गाहेन वा नयग्गाहेन वाति तक्कग्गाहेन वा पटिपन्नो न होति नयग्गाहेन वा अपण्णकपटिपदं पटिपन्नो. तत्थ तक्कग्गाहेन वाति आचरियं अलभित्वा ‘‘एवं मे सुगति, निब्बानं वा भविस्सती’’ति अत्तनो तक्कग्गहणमत्तेन. नयग्गाहेनाति पच्चक्खतो अदिस्वा नयतो अनुमानतो गहणेन. एवं गहेत्वा पटिपन्नोति तक्कमत्तेन, नयग्गाहेन वा पटिपन्नो. पण्डितसत्थवाहो विय सम्पत्तीहि न परिहायतीति योजना.

यं सन्धाय वुत्तन्ति परिहानञ्च अपरिहानञ्च सन्धाय जातके (जा. १.१.१) वुत्तं. अयं पनेत्थ गाथाय अत्थयोजना – अपण्णकं ठानं अविरद्धकारणं निय्यानिककारणं एके बोधिसत्तप्पमुखा पण्डितमनुस्सा गण्हिंसु. ये पन ते बालसत्थवाहपुत्तप्पमुखा तक्किका आहु, ते दुतियं सापराधं अनेकंसिकं ठानं अनिय्यानिकं कारणं अग्गहेसुं, ते कण्हपटिपदं पटिपन्ना. तत्थ सुक्कपटिपदा अपरिहानिपटिपदा, कण्हपटिपदा परिहानिपटिपदा, तस्मा ये सुक्कपटिपदं पटिपन्ना, ते अपरिहीना सोत्थिभावं पत्ता. ये पन कण्हपटिपदं पटिपन्ना, ते परिहीना अनयब्यसनं आपन्नाति इममत्थं भगवा अनाथपिण्डिकस्स गहपतिनो वत्वा उत्तरि इदमाह ‘‘एतदञ्ञाय मेधावी, तं गण्हे यदपण्णक’’न्ति.

तत्थ एतदञ्ञाय मेधावीति मेधाति लद्धनामाय विसुद्धाय उत्तमाय पञ्ञाय समन्नागतो कुलपुत्तो एतं अपण्णकं ठानं दुतियञ्चाति द्वीसु अतक्कग्गाहतक्कग्गाहसङ्खातेसु ठानेसु गुणदोसं वुद्धिहानिं अत्थानत्थं ञत्वाति अत्थो. तं गण्हे यदपण्णकन्ति यं अपण्णकं एकंसिकं सुक्कपटिपदाअपरिहानियपटिपदासङ्खातं निय्यानिककारणं, तदेव गण्हेय्य. कस्मा? एकंसिकादिभावतोयेव. इतरं पन न गण्हेय्य. कस्मा? अनेकंसिकादिभावतोयेव.

यवन्ति ताय सत्ता अमिस्सितापि समानजातिताय मिस्सिता विय होन्तीति योनि. सा पन अत्थतो अण्डादिउप्पत्तिट्ठानविसिट्ठो खन्धानं भागसो पवत्तिविसेसोति आह ‘‘खन्धकोट्ठासो योनि नामा’’ति. कारणं योनि नाम, योनीति तं तं फलं अनुपचितञाणसम्भारेहि दुरवगाधभेदताय मिस्सितं विय होतीति. यतो एकत्तनयेन सो एवायन्ति बालानं मिच्छागाहो. पस्सावमग्गो योनि नाम यवन्ति ताय सत्ता योनिसम्बन्धेन मिस्सिता होन्तीति. पग्गहिता अनुट्ठानेन, पुनप्पुनं आसेवनाय परिपुण्णा.

‘‘चक्खुतोपी’’तिआदिम्हि पन चक्खुविञ्ञाणादिवीथीसु तदनुगतमनोविञ्ञाणवीथीसु च किञ्चापि कुसलादीनं पवत्ति अत्थि, कामासवादयो एव पन वणतो यूसं विय पग्घरनकअसुचिभावेन सन्दन्ति, तस्मा ते एव ‘‘आसवा’’ति वुच्चन्ति. तत्थ हि पग्घरनकअसुचिम्हि आसवसद्दो निरुळ्होति. धम्मतो याव गोत्रभूति ततो परं मग्गफलेसु अप्पवत्तनतो वुत्तं. एते हि आरम्मणकरणवसेन धम्मे गच्छन्ता ततो परं न गच्छन्ति. ननु ततो परं भवङ्गादीनिपि गच्छन्तीति चे? न, तेसम्पि पुब्बे आलम्बितेसु लोकियधम्मेसु सासवभावेन अन्तोगधत्ता ततो परताभावतो. एत्थ च गोत्रभुवचनेन गोत्रभुवोदानफलसमापत्तिपुरेचारिकपरिकम्मानि वुत्तानीति वेदितब्बानि. पठममग्गपुरेचारिकमेव वा गोत्रभु अवधिनिदस्सनभावेन गहितं, ततो परं पन मग्गफलसमानताय अञ्ञेसु मग्गेसु मग्गवीथियं समापत्तिवीथीयं निरोधानन्तरञ्च पवत्तमानेसु फलेसु निब्बाने च आसवानं पवत्ति निवारिताति वेदितब्बं. सवन्तीति गच्छन्ति, आरम्मणकरणवसेन पवत्तन्तीति अत्थो. अवधिअत्थो आ-कारो, अवधि च मरियादाभिविधिभेदतो दुविधो. तत्थ मरियादं किरियं बहि कत्वा पवत्तति यथा ‘‘आपाटलीपुत्तं वुट्ठो देवो’’ति. अभिविधि पन किरियं ब्यापेत्वा पवत्तति यथा ‘‘आभवग्गं भगवतो यसो पवत्तती’’ति. अभिविधिअत्थो चायमा-कारो इध गहितोति वुत्तं ‘‘अन्तोकरणत्थो’’ति.

मदिरादयोति आदि-सद्देन सिन्धवकादम्बरिकापोतिकादीनं सङ्गहो दट्ठब्बो. चिरपारिवासियट्ठो चिरपरिवुट्ठता पुराणभावो. अविज्जा नाहोसीतिआदीति एत्थ आदि-सद्देन ‘‘पुरिमा, भिक्खवे, कोटि न पञ्ञायति भवतण्हाया’’ति (अ. नि. १०.६२) इदं सुत्तं सङ्गहितं. अविज्जासवभवासवानं चिरपरिवुट्ठताय दस्सिताय तब्भावभाविनो कामासवस्स चिरपरिवुट्ठता दस्सिताव होति. अञ्ञेसु च यथावुत्ते धम्मे ओकासञ्च आरम्मणं कत्वा पवत्तमानेसु मानादीसु विज्जमानेसु अत्तत्तनियादिग्गाहवसेन अभिब्यापनं मदकरणवसेन आसवसदिसता च एतेसंयेव, न अञ्ञेसन्ति एतेस्वेव आसवसद्दो निरुळ्होति दट्ठब्बो. आयतं अनादिकालिकत्ता. पसवन्तीति फलन्ति. न हि किञ्चि संसारदुक्खं अत्थि, यं आसवेहि विना उप्पज्जेय्य. पुरिमानि चेत्थाति एतेसु चतूसु अत्थविकप्पेसु पुरिमानि तीणि. यत्थाति येसु सुत्ताभिधम्मप्पदेसेसु. तत्थ युज्जन्ति किलेसेसुयेव यथावुत्तस्स अत्थत्तयस्स सम्भवतो. पच्छिमं कम्मेपीति पच्छिमं ‘‘आयतं वा संसारदुक्खं सवन्ति पसवन्ती’’ति वुत्तनिब्बचनं कम्मेपि युज्जति दुक्खप्पसवनस्स किलेसकम्मसाधारणत्ता.

दिट्ठधम्मा वुच्चन्ति पच्चक्खभूता खन्धा, दिट्ठधम्मे भवा दिट्ठधम्मिका. विवादमूलभूताति विवादस्स मूलकारणभूता कोधूपनाहमक्खपलासइस्सामच्छरियमायासाठेय्यथम्भसारम्भमानातिमाना. येन देवूपपत्यस्साति येन कम्मकिलेसप्पकारेन आसवेन देवेसु उपपत्ति निब्बत्ति अस्स मय्हन्ति सम्बन्धो. गन्धब्बो वा विहङ्गमो आकासचारी अस्सन्ति विभत्तिं विपरिणामेत्वा योजेतब्बं. एत्थ च यक्खगन्धब्बविनिमुत्ता सब्बा देवता देवग्गहणेन गहिता. नळो वुच्चति मूलं, तस्मा विनळीकताति विगतनळा विगतमूला कताति अत्थो. अवसेसा च अकुसला धम्माति अकुसलकम्मतो अवसेसा अकुसला धम्मा आसवाति आगताति सम्बन्धो.

पटिघातायाति पटिसेधनाय. परूपवाद…पे… उपद्दवाति इदं यदि भगवा सिक्खापदं न पञ्ञापेय्य, ततो असद्धम्मप्पटिसेवनअदिन्नादानपाणातिपातादिहेतु ये उप्पज्जेय्युं परूपवादादयो दिट्ठधम्मिका नानप्पकारा अनत्था, ये च तन्निमित्तमेव निरयादीसु निब्बत्तस्स पञ्चविधबन्धनकम्मकारणादिवसेन महादुक्खानुभवादिप्पकारा अनत्था, ते सन्धाय वुत्तं.

ते पनेतेति एते कामरागादिकिलेसतेभूमककम्मपरूपवादादिउप्पद्दवप्पकारा आसवा. यत्थाति यस्मिं विनयादिपाळिप्पदेसे. यथाति येन दुविधादिप्पकारेन अवसेसेसु च सुत्तन्तेसु तिधा आगताति सम्बन्धो. निरयं गमेन्तीति निरयगामिनिया. छक्कनिपातेति छक्कनिपाते आहुनेय्यसुत्ते (अ. नि. ६.५८). तत्थ हि आसवा छधा आगता.

सरसभेदोति खणिकनिरोधो. खीणाकारोति अच्चन्ताय खीणता. आसवा खीयन्ति पहीयन्ति एतेनाति आसवक्खयो, मग्गो. आसवानं खयन्ते उप्पज्जनतो आसवक्खयो, फलं. आसवक्खयेन पत्तब्बतो आसवा खीयन्ति एत्थाति आसवक्खयो, निब्बानं. विसुद्धिमग्गे (विसुद्धि. २.५५७-५६०) वित्थारितो, तस्मा तत्थ, तं संवण्णनाय च वुत्तनयेन वेदितब्बो.

तथाति इमिना विसुद्धिमग्गे वित्थारिततं उपसंहरति. कुसलप्पवत्तिं आवरन्ति निवारेन्तीति आवरणीया. पुरिमप्पवत्तिवसेनाति निद्दोक्कमनतो पुब्बे कम्मट्ठानस्स पवत्तिवसेन. ठपेत्वाति हत्थगतं किञ्चि ठपेन्तो विय कम्मट्ठानं सतिसम्पजञ्ञवसेन ठपेत्वा कम्मट्ठानमेव मनसिकरोन्तो निद्दं ओक्कमति, झानसमापन्नो विय यथापरिच्छिन्नेनेव कालेन पबुज्झमानो कम्मट्ठानं ठपितट्ठाने गण्हन्तोयेव पबुज्झति नाम. तेन वुत्तं ‘‘तस्मा…पे… नाम होती’’ति. मूलकम्मट्ठानेति आदितो पट्ठाय परिहरियमानकम्मट्ठाने. परिग्गहकम्मट्ठानवसेनाति सयनं उपगच्छन्तेन परिग्गहमानकम्मट्ठानमनसिकारवसेन. सो पन धातुमनसिकारवसेन इच्छितब्बोति दस्सेतुं ‘‘अयं ही’’तिआदि वुत्तं.

अपण्णकसुत्तवण्णना निट्ठिता.

७. अत्तब्याबाधसुत्तवण्णना

१७. सत्तमे ब्याबाधनं दुक्खापनन्ति आह ‘‘अत्तब्याबाधायाति अत्तदुक्खाया’’ति. मग्गफलचित्तुप्पादापि कायसुचरितादिसङ्गहो एवाति आह ‘‘अवारितानेवा’’ति.

अत्तब्याबाधसुत्तवण्णना निट्ठिता.

८. देवलोकसुत्तवण्णना

१८. अट्ठमे इतीति पदसन्धिब्यञ्जनसिलिट्ठताति पुरिमपदानं पच्छिमपदेहि अत्थतो सहितताय ब्यञ्जनानं वाक्यानं सिलिट्ठताय दीपने निपातो.

देवलोकसुत्तवण्णना निट्ठिता.

९. पठमपापणिकसुत्तवण्णना

१९. नवमे उग्घाटेत्वाति आसनद्वारञ्चेव भण्डपसिब्बके च विवरित्वा. नाधिट्ठातीति तंतंकयविक्कये अत्तना वोयोगं नापज्जति. दिवाकालेति मज्झन्हिकसमये. अस्सामिको होति तीसुपि कालेसु लद्धब्बलाभस्स अलभनतो. अपतिवाताबाधं रत्तिट्ठानं. छायुदकसम्पन्नं दिवाट्ठानं. विपस्सनापि वट्टति विपस्सनाकम्मिकोयेव. तेनपि हि नवधा इन्द्रियानं तिक्खत्तं आपादेन्तेन समाधिनिमित्तं गहेतब्बं, विपस्सनानिमित्तं समाहिताकारसल्लक्खणाय.

पठमपापणिकसुत्तवण्णना निट्ठिता.

१०. दुतियपापणिकसुत्तवण्णना

२०. दसमे विसिट्ठधुरोति विसिट्ठधुरसम्पग्गाहो वीरियसम्पन्नो. ञाणवीरियायत्ता हि अत्थसिद्धियो. तेनाह ‘‘उत्तमधुरो’’तिआदि. विक्कायिकभण्डन्ति विक्कयेतब्बभण्डं. निक्खित्तधनेनाति निदहित्वा ठपितधनवसेन. वळञ्जनकवसेनाति दिवसे दिवसे दानूपभोगवसेन वळञ्जितब्बधनवसेन. उपभोगपरिभोगभण्डेनाति उपभोगपरिभोगूपकरणेन. निपतन्तीति निपातेन्ति, अत्तनो धनग्गहेन निपातवुत्तिके करोन्ति. तेनाह ‘‘निमन्तेन्ती’’ति.

ञाणथामेनाति ञाणस्स थिरभावेन. ञाणपरक्कमेनाति ञाणसहितेन वीरियेन. दिट्ठधम्मिकसम्परायिकपरमत्थभेदञ्हि येन सुतेन इज्झति, तं सुतं नाम. उक्कट्ठनिद्देसेन दस्सेन्तो ‘‘एकनिकाय…पे… बहुस्सुता’’ति आह. आगतोति सुप्पवत्तिभावेन स्वागतो. तेनाह ‘‘पगुणो पवत्तितो’’ति. अभिधम्मे आगता कुसलादिक्खन्धादिभेदभिन्ना धम्मा सुत्तन्तपिटकेपि ओतरन्तीति ‘‘धम्मधराति सुत्तन्तपिटकधरा’’इच्चेव वुत्तं. न हि आभिधम्मिकभावेन विना निप्परियायतो सुत्तन्तपिटकञ्ञुता सम्भवति. द्वेमातिकाधराति भिक्खुभिक्खुनिमातिकावसेन द्वेमातिकाधराति वदन्ति, ‘‘विनयाभिधम्ममातिकाधरा’’ति युत्तं. परिपुच्छतीति सब्बभागेन पुच्छितब्बं पुच्छति. तेनाह ‘‘अत्थानत्थं कारणाकारणं पुच्छती’’ति. परिग्गण्हातीति विचारेति.

न एवं अत्थो दट्ठब्बोति एवं देसनानुक्कमेन अत्थो न गहेतब्बो. अञ्ञो हि देसनाक्कमो वेनेय्यज्झासयवसेन पवत्तनतो, अञ्ञो पटिपत्तिक्कमो. हेट्ठिमेन वा परिच्छेदोति सीलसमाधिपञ्ञासङ्खातेसु तीसु भागेसु कत्थचि हेट्ठिमनयेन देसनाय परिच्छेदं वेदितब्बं सीलेन, कत्थचि उपरिमेन भागेन पञ्ञाय, कत्थचि द्वीहिपि भागेहि सीलपञ्ञावसेन. इध पन सुत्ते उपरिमेन भागेन परिच्छेदो वेदितब्बोति वत्वा तं दस्सेन्तो ‘‘तस्मा’’तिआदिमाह. यस्मा वा भगवा वेनेय्यज्झासयवसेन पठमं कल्याणमित्तं दस्सेन्तो अरहत्तं पवेदेत्वा ‘‘तयिदं अरहत्तं इमाय आरद्धवीरियताय होती’’ति दस्सेन्तो वीरियारम्भं पवेदेत्वा ‘‘स्वायं वीरियारम्भो इमिना कल्याणमित्तसन्निस्सयेन भवती’’ति दस्सेन्तो निस्सयसम्पत्तिं पवेदेति हेट्ठा दस्सितनिदस्सनानुरूपन्ति दट्ठब्बं.

दुतियपापणिकसुत्तवण्णना निट्ठिता.

रथकारवग्गवण्णना निट्ठिता.

३. पुग्गलवग्गो

१. समिद्धसुत्तवण्णना

२१. ततियस्स पठमे रुच्चतीति कायसक्खिआदीसु पुग्गलेसु अतिविय सुन्दरतरपणीततरभावेन ते चित्तस्स अभिरुचिउप्पादको कतमोति पुच्छति. सद्धिन्द्रियं धुरं अहोसि सद्धाधुरं मग्गवुट्ठानन्ति कत्वा, सेसिन्द्रियानि पन कथन्ति आह ‘‘सेसानी’’तिआदि. पटिविद्धमग्गोवाति तीहिपि थेरेहि अत्तनो अत्तनो पटिविद्धअरहत्तमग्गो एव कथितो, तस्मा न सुकरं एकंसेन ब्याकातुं ‘‘अयं…पे… पणीततरो चा’’ति. भुम्मन्तरेनेव कथेसि ‘‘तीसुपि पुग्गलेसु अग्गमग्गट्ठोव पणीततरो’’ति.

समिद्धसुत्तवण्णना निट्ठिता.

२. गिलानसुत्तवण्णना

२२. दुतिये हितानीति भब्यानि. वुद्धिकरानीति आरोग्यादिवुद्धिकरानि. अनुच्छविकन्ति उपट्ठानकिरियाय अनुरूपं. वातापमाररोगेनाति वातरोगेन च अपमाररोगेन च, वातनिदानेन वा अपमाररोगेन. निट्ठप्पत्तगिलानोति ‘‘इमिना रोगेन न चिरस्सेव मरिस्सती’’ति निट्ठं पत्तो गिलानो. खिपितकं नाम वमथुरोगो. कच्छूति थुल्लकच्छुआबाधो. तिणपुप्फकजरो विसमवातसम्फस्सजरोगो. येसन्ति येसं रोगानं. पटिजग्गनेनाति पटिकारमत्तेन. फासुकन्ति ब्याधिवूपसमनेन सरीरस्स फासुभावो. ब्याधिनिदानसमुट्ठानजाननेन पण्डितो, पटिकारकिरियाय युत्तकारिताय दक्खो, उट्ठानवीरियसम्पत्तिया अनलसो.

पदपरमो पुग्गलो कथितो सम्मत्तनियामोक्कमनस्स अयोग्गभावतो. अलभन्तोव तथागतप्पवेदितं धम्मविनयं सवनाय ओक्कमति नियामं कुसलेसु धम्मेसु सम्मत्तं पच्चेकबोधिं. यन्ति, यतो. ओवादं लभित्वाति आभिसमाचारिकवत्तं ओवादमत्तं. एत्तकोपि हि तस्स हितावहोति. तन्निस्सितोवाति विपञ्चितञ्ञुनिस्सितोव होति. पुनप्पुनं देसेतब्बोव सम्मत्तनियामोक्कमनस्स योग्गभावतो.

गिलानसुत्तवण्णना निट्ठिता.

३. सङ्खारसुत्तवण्णना

२३. ततिये विविधेहि आकारेहि आबाधनतो ब्याबाधोव ब्याबज्झं, कायिकं चेतसिकञ्च दुक्खं. सह ब्याबज्झेन वत्ततीति सब्याबज्झं. तेनाह ‘‘सदुक्ख’’न्ति. चेतनारासिन्ति पुब्बचेतनादिरासिं. चेतनं पुनप्पुनं पवत्तेन्तो ‘‘रासिं करोति पिण्डं करोती’’ति च वुत्तो. सदुक्खन्ति निरन्तरदुक्खं. तेनाह ‘‘साबाधं निरस्साद’’न्ति. अत्थीति उजुकं दुक्खवेदना नत्थीति अवत्तब्बत्ता वुत्तं. अनिट्ठसभावत्ता अनिट्ठारम्मणत्ता च दुक्खपक्खिकाव सा दट्ठब्बा. न हि अकुसलविपाका इट्ठा नाम अत्थी, कुसलविपाका पन उपेक्खावेदना तत्थ अप्पावसरा. अट्ठकथायं पन निरयस्स दुक्खबहुलत्ता दुक्खस्स च तत्थ बलवताय सा अब्बोहारिकट्ठाने ठिताति वुत्तं. उपमं कत्वा आहटो विसेसो विय सामञ्ञस्स यथा अयोपिण्डिरोहिनो विय रूपानन्ति. पटिभागउपमाति पटिबिम्बउपमा.

ते अग्गहेत्वाति हेट्ठिमब्रह्मलोके अग्गहेत्वा. वोमिस्सकसुखदुक्खन्ति विमिस्सकसुखदुक्खं पीतिमिस्सकभावतो. कम्मन्ति पापकम्मं. कम्मसीसेन फलं वदति. कामञ्चेत्थ ‘‘अब्याबज्झं लोकं उपपज्जती’’ति आगतं, ‘‘अब्याबज्झा फस्सा फुसन्ती’’ति पन वचनेन लोकुत्तरफस्सापि सङ्गय्हन्तीति ‘‘तीणि सुचरितानि लोकियलोकुत्तरमिस्सकानि कथितानी’’ति वुत्तं.

सङ्खारसुत्तवण्णना निट्ठिता.

४. बहुकारसुत्तवण्णना

२४. चतुत्थे अवस्सयं गतोति वट्टदुक्खपरिमुत्तिया अवस्सयो मय्हन्ति सरणगमनक्कमेन उपगतो होति. सतन्तिकन्ति सपरियत्तिधम्मं. अग्गहितसरणपुब्बस्साति अग्गहितपुब्बसरणस्स. अकताभिनिवेसस्स वसेन वुत्तन्ति तस्मिं अत्तभावे न कतो सरणगमनाभिनिवेसो येनाति अकताभिनिवेसो, तस्स वसेन वुत्तं. कामं पुब्बेपि सरणदायको आचरियो वुत्तो, पब्बज्जादायकोपि सरणदायकोव. पुब्बे पन उपासकभावापादकवसेन सरणदायको अधिप्पेतो. इदं पन गहितपब्बज्जस्स सरणगमनं. पब्बजा हि सविसेसं सरणगमनन्ति पब्बज्जादायको पुन वुत्तो. एतेति पब्बज्जादायकादयो. दुविधेन परिच्छिन्नाति लोकियधम्मसम्पापको लोकुत्तरधम्मसम्पापकोति द्विप्पकारेन परिच्छिन्ना, कताभिनिवेसअकताभिनिवेसवसेन वा. उपरीति पठममग्गतो उपरि. नेव सक्कोतीति आचरियेन कतस्स उपकारस्स महानुभावत्ता तस्स पतिकारं नाम कातुं न सक्कोति.

बहुकारसुत्तवण्णना निट्ठिता.

५. वजिरूपमसुत्तवण्णना

२५. पञ्चमे अरुइति पुराणं दुट्ठवणं वुच्चति. क-कारो पदसन्धिकरोति अरुकूपमं चित्तं एतस्साति अरुकूपमचित्तो अप्पमत्तकस्सपि दुक्खस्स असहनतो. सेसपदद्वयेपि एसेव नयो. इत्तरकालोभासेनाति परित्तमेव कालो ञाणोभासविरहेन. लगतीति कोधासङ्गवसेन कुप्पन्तो पुग्गलो सम्मुखा, ‘‘किं वदसी’’तिआदिना परम्मुखा च उपनय्हनवसेन लगति, न तण्हासङ्गवसेन. कुप्पतीति कुज्झति. ब्यापज्जतीति विपन्नचित्तो होति. थद्धभावं आपज्जति ईसकम्पि मुदुत्ताभावतो. दुट्ठारुकोति मंसलोहितानं दुट्ठभावेन पकतिभावं जहित्वा ठितो दुट्ठवणो. ‘‘दुट्ठारुता’’तिपि पठन्ति, तत्थापि ताकारो पदसन्धिकरो.

तस्साति दुट्ठारुकस्स. सवनन्ति असुचिविसन्दनं. उद्धुमातस्स वियाति कोधेन उद्धं उद्धं धुमातकस्स विय कोधूपायासस्स अविस्सज्जनतो. चण्डिकतस्साति कुपितस्स. एत्थ च किञ्चापि हेट्ठिममग्गवज्झापि किलेसा तेहि अनुप्पत्तिधम्मतं आपादितत्ता समुच्छिन्ना, तथापि तस्मिं सन्ताने अग्गमग्गस्स अनुप्पन्नत्ता तत्थ अप्पहीनापि किलेसा अत्थेवाति कत्वा तेसं ञाणानं विज्जूपमता वुत्ता, न तेहि मग्गेहि पहीनानं किलेसानं अत्थिभावतोति दट्ठब्बं.

वजिरूपमसुत्तवण्णना निट्ठिता.

६. सेवितब्बसुत्तवण्णना

२६. छट्ठे उपसङ्कमितब्बोति कालेन कालं उपसङ्कमितब्बो. अल्लीयितब्बोति छायाय विय विना भावनाय निल्लीयितब्बो. पुनप्पुनं उपासितब्बोति अभिण्हसो उपनिसीदितब्बो. अनुद्दयाति मेत्तापुब्बभागो. उपसङ्कमितुं वट्टतीति ‘‘एतस्स सीलेन अभिवुद्धि भविस्सती’’ति उपकारत्थं उपसेवनादि वट्टति.

न पटिहञ्ञिस्सतीति ‘‘अपेहि, किं एतेना’’ति पटिक्खेपाभावतो पियसीलत्ता न पटिहञ्ञिस्सति. फासु भविस्सतीति द्वीसु हि सीलवन्तेसु एकेन सीलस्स वण्णे कथिते इतरो अनुमोदति. तेन तेसं कथा फासु चेव होति पवत्तिनी च. एकस्मिं पन दुस्सीले सति दुस्सीलस्स सीलकथा दुक्कथा, नेव सीलकथा होति, न फासु होति, न पवत्तिनी. दुस्सीलस्स हि सीलकथा अफासु भविस्सति. सीलकथाय वुत्तमत्थं समाधिपञ्ञाकथासुपि अतिदिसति ‘‘समाधिपञ्ञाकथासुपि एसेव नयो’’ति. द्वे हि समाधिलाभिनो समाधिकथं सप्पञ्ञा च पञ्ञाकथं कथेन्ता रत्तिं वा दिवसं वा अतिक्कमन्तम्पि न जानन्ति.

तत्थ तत्थ पञ्ञाय अनुग्गहेस्सामीति तस्मिं तस्मिं अनुग्गहेतब्बे पञ्ञाय सोधेतब्बे वड्ढेतब्बे च अधिकसीलं निस्साय उप्पन्नपञ्ञाय अनुग्गहेस्सामीति अत्थो. तञ्च अनुग्गण्हनं सीलस्स असप्पायानुपकारधम्मे वज्जेत्वा तप्पटिपक्खसेवनेन होतीति आह ‘‘सीलस्स असप्पाये’’तिआदि. सीलस्स असप्पायानुपकारधम्मा नाम अनाचारागोचरादयो, तप्पटिपक्खतो उपकारधम्मा वेदितब्बा. तस्मिं तस्मिं ठानेति तंतंसिक्खाकोट्ठासपदट्ठाने. अनुग्गण्हाति नामाति अभिन्नं असंकिलिट्ठं कत्वा अनुग्गण्हाति नाम. खारपरिस्सावनेति रजकानं ऊसखारादिखारपरिस्सावनपटे. हायतीति सीलादिना परिहायति. सेट्ठं पुग्गलन्ति सीलादिगुणेहि सेट्ठं उत्तरितरं उत्तमं पुग्गलं.

सेवितब्बसुत्तवण्णना निट्ठिता.

७. जिगुच्छितब्बसुत्तवण्णना

२७. सत्तमे अब्भुग्गच्छतीति एत्थ अभि-सद्दापेक्खाय ‘‘न’’न्ति सामिअत्थे उपयोगवचनन्ति आह ‘‘अस्सा’’ति ‘‘तं खो पन भवन्त’’न्तिआदीसु विय. पापको कित्तिसद्दोति लामकभावेन कथेतब्बसद्दो. गूथकूपो विय दुस्सील्यन्ति एतेन दुस्सीलस्स गूथसदिसत्तमेव दस्सेति. वचनन्ति अनिट्ठवचनं. पुरिमनयेनेवाति ‘‘गूथकूपो विय दुस्सील्य’’न्तिआदिना पुब्बे वुत्तनयेन. सुचिमित्तोति सीलाचारसुद्धिया सुचिमित्तो. सह अयन्ति पवत्तन्तीति सहायाति आह ‘‘सहगामिनो’’ति.

जिगुच्छितब्बसुत्तवण्णना निट्ठिता.

८. गूथभाणीसुत्तवण्णना

२८. अट्ठमे गूथभाणीति गूथसदिसवचनत्ता गूथभाणी. यथा हि गूथं नाम महाजनस्स अनिट्ठं होति, एवमेव इमस्स पुग्गलस्स वचनं देवमनुस्सानं अनिट्ठं होति. दुग्गन्धकथन्ति किलेसासुचिसंकिलिट्ठताय गूथं विय दुग्गन्धवायनकथं. पुप्फभाणीति सुपुप्फसदिसवचनत्ता पुप्फभाणी. यथा हि फुल्लानि वस्सिकानि वा अधिमुत्तिकानि वा महाजनस्स इट्ठानि कन्तानि होन्ति, एवमेव इमस्स पुग्गलस्स वचनं देवमनुस्सानं इट्ठं होति कन्तं. पुप्फानि वियाति चम्पकसुमनादिसुगन्धपुप्फानि विय. सुगन्धकथन्ति सुचिगन्धवायनकथं किलेसदुग्गन्धाभावतो. मधुभाणीति एत्थ ‘‘मुदुभाणी’’तिपि पठन्ति. उभयत्थापि हि मधुरवचनोति अत्थो. यथा हि चतुमधुरं नाम मधुरं पणीतं, एवमेव इमस्स पुग्गलस्स वचनं देवमनुस्सानं मधुरं होति. मधुरकथन्ति कण्णसुखताय पेमनीयताय च सद्दतो अत्थतो च मधुरसभावकथं. अत्तहेतु वाति अत्तनो वा हत्थपादादिच्छेदनहरणहेतु. परहेतु वाति एत्थापि एसेव नयो. तेनाह ‘‘अत्तनो वा’’तिआदि.

‘‘नेलङ्गोति खो, भन्ते, सीलानमेतं अधिवचन’’न्ति सुत्ते (सं. नि. ४.३४७) आगतत्ता वुत्तं ‘‘एत्थ वुत्तसीलं विया’’ति. पूरेति गुणानं पारिपूरियं. सुकुमाराति अफरुसताय मुदुका कोमला. पुरस्साति एत्थ पुर-सद्दो तन्निवासिवाचको दट्ठब्बो ‘‘गामो आगतो’’तिआदीसु विय. तेनाह ‘‘नगरवासीन’’न्ति. मनं अप्पायति वड्ढेतीति मनापा. तेनाह ‘‘चित्तवुद्धिकरा’’ति.

गूथभाणीसुत्तवण्णना निट्ठिता.

९. अन्धसुत्तवण्णना

२९. नवमे अन्धोतिआदीसु पाळिपदेसु पठमो दिट्ठधम्मिकभोगसंहरणपञ्ञाचक्खुनो च सम्परायिकत्थसाधनपञ्ञाचक्खुनो च अभावा ‘‘अन्धो’’ति वुच्चति दुतियोपि, ततियो पन द्विन्नम्पि भावा ‘‘द्विचक्खू’’ति वुच्चति. पञ्ञाचक्खूति आयकोसल्लभूता पञ्ञाचक्खु. तेनाह ‘‘फातिं करेय्या’’ति. अधमुत्तमेति अधमे चेव उत्तमे च. पटिपक्खवसेनाति पटिपक्खस्स अत्थितावसेन. सुक्कसप्पटिभागाति सुक्कधम्मेहि पहायकेहि सप्पटिभागाति जानेय्य. कण्हसप्पटिभागाति कण्हधम्मेहि पहातब्बेहि सप्पटिभागाति जानेय्य.

तथाजातिकाति यादिसेहि सपुत्तदारपरिजनसञातिमित्तबन्धवग्गं अत्तानं सुखेति पीणेति, तादिसा भोगापि न सन्ति. पुञ्ञानि च न करोतीति समणब्राह्मणकपणद्धिकयाचकानं सन्तप्पनवसेन पुञ्ञानि न करोति. उभयत्थाति उभयस्मिं लोके, उभयस्मिं वा अत्थेति विग्गहोति दस्सेन्तो ‘‘इधलोके’’तिआदिमाह. उभयेनाति वुत्तमत्थं योजेत्वा दस्सेतुं ‘‘कथ’’न्तिआदि वुत्तं. यस्मिं ठानेति यस्मिंयेव ठाने. न सोचतीति सोकहेतूनं तत्थ अभावतो न सोचति.

अन्धसुत्तवण्णना निट्ठिता.

१०. अवकुज्जसुत्तवण्णना

३०. दसमे अवकुज्जपञ्ञोति निक्कुज्जपञ्ञो. तेनाह ‘‘अधोमुखपञ्ञो’’ति. पुब्बपट्ठपनाति पठमारम्भो. सन्निट्ठानन्ति कथापरियोसानं. अप्पनाति देसनाय निट्ठापनं. अनेके वा अनुसन्धियोति योजेतब्बं. समाधि वातिआदीसु लोकुत्तरधम्मा परमत्थतो सासनन्ति तदत्थोपादकसमाधि तस्स आदीति वुत्तो, तदासन्नत्ता विपस्सना, तस्स मूलभावेन एकदेसत्ता मग्गो.

सासनस्स पारिपूरिसुद्धियो नाम सत्थारा देसितनियामेनेव सिद्धा, ता पनेत्थ कथेन्तस्स वसेन गहेतब्बाति दस्सेतुं ‘‘अनूनं कत्वा देसेन्ती’’ति, ‘‘निग्गण्ठिं कत्वा देसेन्ती’’ति च वुत्तं. तत्थ निज्जटन्ति निग्गुम्बं अनाकुलं. निग्गण्ठिन्ति गण्ठिट्ठानरहितं सुविञ्ञेय्यं कत्वा.

आकिण्णानीति आकिरित्वा संकिरित्वा ठपितानीति अत्थो. तेनाह ‘‘पक्खित्तानी’’ति. उच्छङ्गो विय उच्छङ्गपञ्ञो पुग्गलो दट्ठब्बोति उच्छङ्गसदिसपञ्ञताय उच्छङ्गपञ्ञो. एवं पञ्ञा विय पुग्गलोपि उच्छङ्गो विय होति, तस्मिं धम्मानं अचिरट्ठानतोति अधिप्पायेन वुत्तं. यथा च उच्छङ्गसदिसा पञ्ञा, एवं निक्कुज्जकुम्भसदिसा पञ्ञा एवाति दट्ठब्बा.

संविदहनपञ्ञायाति ‘‘एवं कते इदं नाम भविस्सती’’ति एवं तंतंअत्थकिच्चं संविधातुं समत्थताय विचारणपञ्ञाय रहितो. सेय्योति सेट्ठो पासंसो. पुब्बभागपटिपदन्ति चित्तविसुद्धिआदिकं अरियमग्गस्स अधिगमाय पुब्बभागपटिपत्तिं.

अवकुज्जसुत्तवण्णना निट्ठिता.

पुग्गलवग्गवण्णना निट्ठिता.

४. देवदूतवग्गो

१. सब्रह्मकसुत्तवण्णना

३१. चतुत्थस्स पठमे सब्रह्मकानीति ससेट्ठकानि. येसन्ति येसं कुलानं. पुत्तानन्ति पुत्तेहि. पूजितसद्दयोगेन हि इदं करणत्थे सामिवचनं. तेनाति आहारादिना. पटिजग्गिता गोपिताति यथाकालं तस्स तस्स दातब्बस्स दानेन वेय्यावच्चस्स च करणेन पटिजग्गिता चेव उप्पन्नानत्थप्पहरणेन गोपिता च होन्ति. तेसन्ति मातापितूनं. ब्रह्मादिभावसाधनत्थन्ति तेसं गुणानं अत्थिताय लोके ब्रह्मा नाम वुच्चति, आचरियो नाम वुच्चति, आहुनेय्यो नाम वुच्चति, ते मातापितूनं पुत्तकं पटिलभन्तीति दस्सनवसेन नेसं ब्रह्मादिभावसाधनत्थं ‘‘बहुकारा’’ति, वत्वा तं तेसं बहुकारतं नानाकारतो दस्सेतुं ‘‘आपादका’’तिआदि वुत्तं. मातापितरो हि पुत्तानं जीवितस्स आपादका, सरीरस्स पोसका, आचारसमाचारानं सिक्खापका सकलस्सपि इमस्स लोकस्स दस्सेतारो. तेनाह ‘‘पुत्तानं ही’’तिआदि. इट्ठारम्मणं ताव ते दस्सेन्तु, अनिट्ठारम्मणं कथन्ति? तम्पि दस्सेतब्बमेव वज्जनीयभावजानापनत्थं.

अविजहिता होन्तीति तासं भावनाय ब्रह्मानं ब्रह्मलोके उप्पन्नत्ता अविजहिता होन्ति भावना. लोभनीयवयस्मिं पठमयोब्बने अतिविय मुदुभावप्पत्तदस्सनत्थं सतविहतग्गहणं. पाटियेक्कन्ति विसुं. इमिना कारणेनाति इमिना यथावुत्तेन पुत्तेसु पवत्तितेहि अतिक्कमेन मेत्तादिसमुप्पत्तिसङ्खातेन कारणेन.

थरुसिप्पन्ति असिसत्तिकुन्तकलापादिआयुधसिप्पं. मुद्दागणनाति अङ्गुलिसंकोचनादिना हत्थमुद्दाय गणना. आदिसद्देन पाणादीनं सङ्गहो. पच्छाचरिया नाम मातापितूनं सन्तिके उग्गहितगहट्ठवत्तस्सेव पुग्गलस्स यथासकं हत्थाचरियादीनं सिप्पग्गाहापनन्ति कत्वा सब्बपठमं आचरिया नामाति योजेतब्बं. आनीय हुतं आहुतं. पकारेहि हुतं पाहुतं. अभिसङ्खतन्ति तस्सेव वेवचनं.

नमो करेय्याति सायं पातं उपट्ठानं गन्त्वा ‘‘इदं मय्हं उत्तमपुञ्ञक्खेत्त’’न्ति नमक्कारं करेय्य. ताय नं पारिचरियायाति एत्थ नन्ति निपातमत्तं, यथावुत्तपरिचरणेनाति अत्थो. अथ वा पारिचरियायाति भरणकिच्चकरणकुलवंसप्पतिट्ठानापनादिना पञ्चविधउपट्ठानेन. वुत्तञ्हेतं –

‘‘पञ्चहि खो, गहपतिपुत्त, ठानेहि पुत्तेन पुरत्थिमा दिसा मातापितरो पच्चुपट्ठातब्बा – ‘भतो नेसं भरिस्सामि, किच्चं नेसं करिस्सामि, कुलवंसं ठपेस्सामि, दायज्जं पटिपज्जामि, अथ वा पन पेतानं कालकतानं दक्खिणं अनुप्पदस्सामी’ति. इमेहि खो, गहपतिपुत्त, पञ्चहि ठानेहि पुत्तेन पुरत्थिमा दिसा मातापितरो पच्चुपट्ठिता पञ्चहि ठानेहि पुत्तं अनुकम्पन्ति, पापा निवारेन्ति, कल्याणे निवेसेन्ति, सिप्पं सिक्खापेन्ति, पतिरूपेन दारेन संयोजेन्ति, समये दायज्जं निय्यादेन्ती’’ति (दी. नि. ३.२६७).

अपिच यो मातापितरो तीसु वत्थूसु अभिप्पसन्ने कत्वा सीलेसु वा पतिट्ठापेत्वा पब्बज्जाय वा नियोजेत्वा उपट्ठहति, अयं मातापितूपट्ठाकानं अग्गोति वेदितब्बो. सा पनायं पारिचरिया पुत्तस्स उभयलोकहितसुखावहाति तं दस्सेतुं ‘‘इधेव नं पसंसन्ति, पेच्च सग्गे पमोदती’’ति वुत्तं. पसंसन्तीति ‘‘अयं पुग्गलो मत्तेय्यो पेत्तेय्यो सग्गसंवत्तनियं पटिपदं पूरेती’’ति इधेव नं पसंसन्ति. आमोदति आदितो पट्ठाय मोदप्पत्तिया. पमोदति नानप्पकारमोदसम्पवत्तिया.

सब्रह्मकसुत्तवण्णना निट्ठिता.

२. आनन्दसुत्तवण्णना

३२. दुतिये तथाजातिकोति तथासभावो. चित्तेकग्गतालाभोति चित्तेकग्गताय अधिगमो. रूपमेव किलेसुप्पत्तिया कारणभावतो रूपनिमित्तं. एस नयो सेसेसुपि. सस्सतादिनिमित्तन्ति सस्सतुच्छेदभावनिमित्तं. पुग्गलनिमित्तन्ति पुग्गलाभिनिवेसननिमित्तं. धम्मनिमित्तन्ति धम्मारम्मणसङ्खातं निमित्तं. ‘‘सिया नु खो, भन्ते’’ति थेरेन पुट्ठो भगवा ‘‘सिया’’ति अवोच लोकुत्तरसमाधिप्पटिलाभं सन्धाय. सो हि निब्बानं सन्तं पणीतन्ति च पस्सति. तेनाह ‘‘इधानन्दा’’तिआदि.

निब्बानं सन्तन्ति समापत्तिं अप्पेत्वाति निब्बानं सन्तन्ति आभुजित्वा फलसमापत्तिं अप्पेत्वा. दिवसम्पीतिआदिना असङ्खताय धातुया अच्चन्तसन्तपणीतादिभावं दस्सेति. अट्ठविधेति ‘‘सन्तं पणीतं सब्बसङ्खारसमथो सब्बूपधिपटिनिस्सग्गो तण्हाक्खयो विरागो निरोधो निब्बान’’न्ति एवं अट्ठविधे आभोगसञ्ञिते समन्नाहारे. निद्धारणे चेतं भुम्मं. इमस्मिं ठाने…पे… लब्भन्तेवाति ‘‘इधानन्द, भिक्खुनो एवं होती’’ति आगते इमस्मिं सुत्तप्पदेसे एकोपि आभोगसमन्नाहारो चेपि सब्बे अट्ठपि आभोगसमन्नाहारा लब्भन्तेव समन्नाहरतं अत्थावहत्ता.

ञाणेन जानित्वाति विपस्सनाञाणसहितेन मग्गञाणेन जानित्वा. परानि च ओपरानि च चक्खादीनि आयतनानि. सन्ततायाति पटिप्पस्सद्धिताय. कायदुच्चरितादिधूमविरहितोति कायदुच्चरितादि एव सन्तापनट्ठेन धूमो, तेन विरहितो. अनीघोति अपापो. जातिजरागहणेनेव ब्याधिमरणम्पि गहितमेवाति तब्भावभावतोति वुत्तं.

आनन्दसुत्तवण्णना निट्ठिता.

३. सारिपुत्तसुत्तवण्णना

३३. ततिये, ‘‘सारिपुत्त, मया संखित्तेन देसितं धम्मं तादिसेनपि न सुकरं विञ्ञातु’’न्ति इमिना अधिप्पायेनेव वदन्तो थेरस्स ञाणं सब्बमतिक्कमं. अञ्ञातारो च दुल्लभाति हि इमिना सामञ्ञवचनेन सारिपुत्तत्थेरम्पि अन्तोगधं कत्वा दस्सेन्तो तेनपि अत्तनो देसनाय दुप्पटिविद्धभावं दस्सेति.

सम्माति हेतुना कारणेन. तेनाह ‘‘उपायेना’’तिआदि. मानाभिसमयाति मानस्स दस्सनाभिसमया. पहानाभिसमयोति च दस्सनाभिसमयोति च परिञ्ञाभिसमयो वुत्तो. अरहत्तमग्गो हि परिञ्ञाकिच्चसिद्धिया किच्चवसेन मानं पस्सति, असम्मोहप्पटिवेधवसेनाति वुत्तं होति, अयमस्स दस्सनाभिसमयो. तेन दिट्ठो पन पहानाभिसमयो च. दस्सनाभिसमयेन हि परिञ्ञाभिसमयमेव पहीयति. दिट्ठविसेन दिट्ठसत्तानं जीवितं विय अयमस्स पहानाभिसमयो. अट्ठकथायं पन पहानाभिसमयस्स दस्सनाभिसमयनानन्तरियकत्ता ‘‘पहानाभिसमयेन’’इच्चेव वुत्तं. पहानाभिसमये हि गहिते दस्सनाभिसमयो गहितोव होति.

अन्तमकासि दुक्खस्साति अरहत्तमग्गेन मानस्स पहीनत्ता ये इमे ‘‘कायबन्धनस्स अन्तो जीरति (चूळव. २७८), हरितन्तं वा’’ति (म. नि. १.३०४) एवं वुत्तअन्तिममरियादन्तो च ‘‘अन्तमिदं, भिक्खवे, जीविकान’’न्ति (सं. नि. ३.८०; इतिवु. ९१) एवं वुत्तलामकन्तो च ‘‘सक्कायो एको अन्तो’’ति (सं. नि. ३.१०३) एवं वुत्तकोट्ठासन्तो च ‘‘एसेवन्तो दुक्खस्स सपच्चयसङ्खया’’ति एवं वुत्तकोट्ठासन्तो चाति चत्तारो अन्ता, तेसु सब्बस्सेव वट्टदुक्खस्स अदुं चतुत्थकोटिसङ्खातं अन्तमकासि, परिच्छेदं परिवटुमं अकासि, अन्तिमसमुदयमत्तावसेसं दुक्खमकासीति वुत्तं होति. तेनाह ‘‘वट्टदुक्खस्स अन्तमकासी’’ति.

ननु च ‘‘पहान’’न्ति इमस्स निद्देसे निब्बानं आगतं? इध पटिप्पस्सद्धिप्पहानसङ्खातं अरहत्तफलं वुत्तं, तस्मा निद्देसेनायं वण्णना विरुज्झतीति आह ‘‘निद्देसे पना’’तिआदि. तत्थ तानि पदानि आगतानीति तस्मिं निद्देसे ‘‘पहानं वूपसमं पटिनिस्सग्ग’’न्तिआदीनि (चूळनि. ७५ उदयमाणवपुच्छानिद्देसो) पदानि आगतानि.

धम्मतक्कपुरेजवन्ति इमिना तस्मिं चतुत्थज्झानविमोक्खे ठत्वा झानङ्गानि विपस्सित्वा अधिगतं अरहत्तविमोक्खं वदति. अरहत्तविमोक्खस्स हि मग्गसम्पयुत्तसम्मासङ्कप्पसङ्खातो धम्मतक्को पुरेजवो होति.

सारिपुत्तसुत्तवण्णना निट्ठिता.

४. निदानसुत्तवण्णना

३४. चतुत्थे पिण्डकरणत्थायाति आयूहनवसेन रासिकरणत्थाय. अभिन्नानीति एकदेसेनपि अखण्डितानि. भिन्नकालतो पट्ठाय हि बीजं बीजकिच्चाय न उपकप्पति. अपूतीनीति उदकतेमनेन पूतिभावं न उपगतानि. पूतिबीजञ्हि बीजत्थाय न उपकप्पति. तेनाह ‘‘पूतिभावेन अबीजत्तं अप्पत्तानी’’ति. न वातेन न च आतपेन हतानीति वातेन च आतपेन च न हतानि, निरोजतं न पापितानि. निरोजञ्हि कसटबीजं बीजत्थाय न उपकप्पति. सारादानीति तण्डुलसारस्स आदानतो सारादानि. निस्सारञ्हि बीजं बीजत्थाय न उपकप्पति. तेनाह ‘‘गहितसारानी’’ति, पतिट्ठितसारानीति अत्थो. सन्निचयभावेन सुखं सयितानीति चत्तारो मासे कोट्ठपक्खित्तनियामेनेव सुखसयितानि.

कम्मविभत्तीति कम्मविभागो. दिट्ठधम्मो वुच्चति पच्चक्खभूतो पच्चुप्पन्नो अत्तभावो, तत्थ वेदितब्बफलं कम्मं दिट्ठधम्मवेदनीयं. पच्चुपन्नभवतो अनन्तरं वेदितब्बफलं कम्मं उपपज्जवेदनीयं. अपरपरियायवेदनीयन्ति दिट्ठधम्मानन्तरभवतो अञ्ञस्मिं अत्तभावपरियाये अत्तभावपरिवत्ते वेदितब्बफलं कम्मं. पटिपक्खेहि अनभिभूतताय पच्चयविसेसेन पटिलद्धविसेसताय च बलवभावप्पत्ता तादिसस्स पुब्बाभिसङ्खारस्स वसेन सातिसया हुत्वा पवत्ता पठमजवनचेतना तस्मिंयेव अत्तभावे फलदायिनी दिट्ठधम्मवेदनीयकम्मं नाम. सा हि वुत्ताकारेन बलवती जवनसन्ताने गुणविसेसयुत्तेसु उपकारानुपकारवसप्पवत्तिया आसेवनालाभेन अप्पविपाकताय च पठमजवनचेतना इतरद्वयं विय पवत्तसन्तानुपरमापेक्खं ओकासलाभापेक्खञ्च कम्मं न होतीति इधेव पुप्फमत्तं विय पवत्तिविपाकमत्तं फलं देति. तथा असक्कोन्तन्ति कम्मस्स विपाकदानं नाम उपधिप्पयोगादिपच्चयन्तरसमवायेनेव होतीति तदभावतो तस्मिंयेव अत्तभावे विपाकं दातुं असक्कोन्तं. अहोसिकम्मन्ति अहोसि एव कम्मं, न तस्स विपाको अहोसि अत्थि भविस्सति चाति एवं वेदितब्बं कम्मं.