४. निदानसुत्तवण्णना
३४. चतुत्थे पिण्डकरणत्थायाति आयूहनवसेन रासिकरणत्थाय. अभिन्नानीति एकदेसेनपि अखण्डितानि. भिन्नकालतो पट्ठाय हि बीजं बीजकिच्चाय न उपकप्पति. अपूतीनीति उदकतेमनेन पूतिभावं न उपगतानि. पूतिबीजञ्हि बीजत्थाय न उपकप्पति. तेनाह ‘‘पूतिभावेन अबीजत्तं अप्पत्तानी’’ति. न वातेन न च आतपेन हतानीति वातेन च आतपेन च न हतानि, निरोजतं न पापितानि. निरोजञ्हि कसटबीजं बीजत्थाय न उपकप्पति. सारादानीति तण्डुलसारस्स आदानतो सारादानि. निस्सारञ्हि बीजं बीजत्थाय न उपकप्पति. तेनाह ‘‘गहितसारानी’’ति, पतिट्ठितसारानीति अत्थो. सन्निचयभावेन सुखं सयितानीति चत्तारो मासे कोट्ठपक्खित्तनियामेनेव सुखसयितानि.
कम्मविभत्तीति कम्मविभागो. दिट्ठधम्मो वुच्चति पच्चक्खभूतो पच्चुप्पन्नो अत्तभावो, तत्थ वेदितब्बफलं कम्मं दिट्ठधम्मवेदनीयं. पच्चुपन्नभवतो अनन्तरं वेदितब्बफलं कम्मं उपपज्जवेदनीयं. अपरपरियायवेदनीयन्ति दिट्ठधम्मानन्तरभवतो अञ्ञस्मिं अत्तभावपरियाये अत्तभावपरिवत्ते वेदितब्बफलं कम्मं. पटिपक्खेहि अनभिभूतताय पच्चयविसेसेन पटिलद्धविसेसताय च बलवभावप्पत्ता तादिसस्स पुब्बाभिसङ्खारस्स वसेन सातिसया हुत्वा पवत्ता पठमजवनचेतना तस्मिंयेव अत्तभावे फलदायिनी दिट्ठधम्मवेदनीयकम्मं नाम. सा हि वुत्ताकारेन बलवती जवनसन्ताने गुणविसेसयुत्तेसु उपकारानुपकारवसप्पवत्तिया आसेवनालाभेन अप्पविपाकताय च पठमजवनचेतना इतरद्वयं विय पवत्तसन्तानुपरमापेक्खं ओकासलाभापेक्खञ्च कम्मं न होतीति इधेव पुप्फमत्तं विय पवत्तिविपाकमत्तं फलं देति. तथा असक्कोन्तन्ति कम्मस्स विपाकदानं नाम उपधिप्पयोगादिपच्चयन्तरसमवायेनेव होतीति तदभावतो तस्मिंयेव अत्तभावे विपाकं दातुं असक्कोन्तं. अहोसिकम्मन्ति अहोसि एव कम्मं, न तस्स विपाको अहोसि अत्थि भविस्सति चाति एवं वेदितब्बं कम्मं.
अत्थसाधिकाति दानादिपाणातिपातादिअत्थस्स निप्फादिका. का पन साति आह ‘‘सत्तमजवनचेतना’’ति. सा हि सन्निट्ठापकचेतना वुत्तनयेन पटिलद्धविसेसा पुरिमजवनचेतनाहि लद्धासेवना च समाना अनन्तरत्तभावे विपाकदायिनी उपपज्जवेदनीयकम्मं नाम. पुरिमउपमाययेवाति मिगलुद्दकोपमाययेव.
सति संसारप्पवत्तियाति इमिना असति संसारप्पवत्तियं अहोसिकम्मपक्खे तिट्ठति विपच्चनोकासस्स अभावतोति दीपेति. यं गरुकन्ति यं अकुसलं महासावज्जं, कुसलञ्च महानुभावं कम्मं. कुसलं वा हि होतु अकुसलं वा, यं गरुकं मातुघातादिकम्मं वा महग्गतकम्मं वा, तदेव पठमं विपच्चति. तेनाह ‘‘कुसलाकुसलेसु पना’’तिआदि. यं बहुलन्ति यं बहुलं अभिण्हसो कतं समासेवितं. तेनाह ‘‘कुसलाकुसलेसु पन यं बहुलं होती’’तिआदि. यदासन्नं नाम मरणकाले अनुस्सरितं कम्मं, आसन्नकाले कते पन वत्तब्बमेव नत्थीति आह ‘‘यं पन कुसलाकुसलेसु आसन्नमरणे’’तिआदि. अनुस्सरितुन्ति परिब्यत्तभावेन अनुस्सरितुं.
तेसं अभावेति तेसं यंगरुकादीनं तिण्णं कम्मानं अभावे. यत्थ कत्थचि विपाकं देतीति पटिसन्धिजनकवसेन विपाकं देति. पटिसन्धिजनकवसेन हि गरुकादिकम्मचतुक्कं वुत्तं. तत्थ गरुकं सब्बपठमं विपच्चति, गरुके असति बहुलीकतं, तस्मिं असति यदासन्नं, तस्मिं असति ‘‘कटत्ता वा पना’’ति वुत्तं पुरिमजातीसु कतकम्मं विपच्चति. बहुलासन्नपुब्बकतेसु च बलाबलं जानितब्बं. पापतो पापन्तरं कल्याणञ्च, कल्याणतो कल्याणन्तरं पापञ्च बहुलीकतं. ततो महतोव पुब्बकतादि अप्पञ्च बहुलानुस्सरणेन विप्पटिसारादिजननतो, पटिपक्खस्स अपरिपुण्णताय आरद्धविपाकस्स कम्मस्स कम्मसेसस्स वा अपरपरियायवेदनीयस्स अपरिक्खीणताय सन्ततिया परिणामविसेसतोति तेहि तेहि कारणेहि आयूहितफलं पठमं विपच्चति. महानारदकस्सपजातके (जा. २.२२.११५३ आदयो) विदेहरञ्ञो सेनापति अलातो, बीजको दासो, राजकञ्ञा रुचा च एत्थ निदस्सनं. तथा हि वुत्तं भगवता –
‘‘तत्रानन्द, य्वायं पुग्गलो इध पाणातिपाती…पे… मिच्छादिट्ठि. कायस्स भेदा परं मरणा अपायं दुग्गतिं विनिपातं निरयं उपपज्जति, पुब्बे वास्स तं कतं होति पापकम्मं दुक्खवेदनीयं, पच्छा वास्स तं कतं होति पापकम्मं दुक्खवेदनीयं, मरणकाले वास्स होति मिच्छादिट्ठि समत्ता समादिन्ना, तेन सो कायस्स भेदा परं मरणा अपायं दुग्गतिं विनिपातं निरयं उपपज्जती’’ति –
आदि. सब्बं महाकम्मविभङ्गसुत्तं (म. नि. ३.३०३) वित्थारेतब्बं. किं बहुना. यं तं तथागतस्स महाकम्मविभङ्गञाणं, तस्सेवायं विसयो, यदिदं तस्स तस्स कम्मस्स तेन तेन कारणेन पुब्बापरविपाकता समत्थीयति.
इदानि जनकादिकम्मचतुक्कं विभजन्तो ‘‘जनकं नामा’’तिआदिमाह. पवत्तिं न जनेतीति पवत्तिविपाकं न जनेति. पठमनये जनककम्मस्स पटिसन्धिविपाकमत्तस्सेव वुत्तत्ता तस्स पवत्तिविपाकदायकत्तम्पि अनुजानन्तो ‘‘अपरो नयो’’तिआदिमाह. तत्थ पटिसन्धिदानादिवसेन विपाकसन्तानस्स निब्बत्तकं जनकं. सुखदुक्खसन्तानस्स नामरूपप्पबन्धस्स वा चिरतरं पवत्तिहेतुभूतं उपत्थम्भकं. तेनाह ‘‘सुखदुक्खं उपत्थम्भेति, अद्धानं पवत्तेती’’ति. उपपीळकं सुखदुक्खप्पबन्धे पवत्तमाने सणिकं सणिकं हापेति. तेनाह ‘‘सुखदुक्खं पीळेति बाधेति, अद्धानं पवत्तितुं न देती’’ति.
वातकाळको महल्लको चोरे घातेतुं न सक्कोतीति सो किर महल्लककाले एकप्पहारेन सीसं छिन्दितुं न सक्कोति, द्वे तयो वारे पहरन्तो मनुस्से किलमेति, तस्मा ते एवमाहंसु. अनुलोमिकं खन्तिं पटिलभित्वाति सोतापत्तिमग्गस्स ओरतो अनुलोमिकं खन्तिं लभित्वा. तरुणवच्छाय गाविया मद्दित्वा जीवितक्खयं पापितोति एका किर यक्खिनी धेनुवेसेन आगन्त्वा उरे पहरित्वा मारेसि, तं सन्धायेतं वुत्तं. नगरे भवो नागरियो.
घातेत्वाति उपच्छिन्दित्वा. कम्मस्स उपच्छिन्दनं नाम तस्स विपाकप्पटिबाहनमेवाति आह ‘‘तस्स विपाकं पटिबाहित्वा’’ति. तञ्च अत्तनो विपाकुप्पत्तिया ओकासकरणन्ति वुत्तं ‘‘अत्तनो विपाकस्स ओकासं करोती’’ति. विपच्चनाय कतोकासं कम्मं विपक्कम्मेव नाम होतीति आह ‘‘एवं पन कम्मेन कते ओकासे तं विपाकं उप्पन्नं नाम वुच्चती’’ति. उपपीळकं अञ्ञस्स विपाकं उपच्छिन्दति, न सयं अत्तनो विपाकं देति. उपघातकं पन दुब्बलकम्मं उपच्छिन्दित्वा अत्तनो विपाकं उप्पादेतीति अयमेतेसं विसेसो. किञ्चि बह्वाबाधतादिपच्चयूपसन्निपातेन विपाकस्स विबाधकं उपपीळकं, तथा विपाकस्सेव उपच्छेदकं. उपघातककम्मं पन उपघातेत्वा अत्तनो विपाकस्स ओकासकरणेन विपच्चने सति जनकमेव सिया. जनकादिभावो नाम विपाकं पति इच्छितब्बो, न कम्मं पतीति विपाकस्सेव उपघातकता युत्ता विय दिस्सति, वीमंसितब्बं.
अपरो नयो – यस्मिं कम्मे कते पटिसन्धियं पवत्ते च विपाककटत्तारूपानं उप्पत्ति होति, तं जनकं. यस्मिं पन कते अञ्ञेन जनितस्स इट्ठस्स वा अनिट्ठस्स वा फलस्स विबाधकविच्छेदकपच्चयानुप्पत्तिया उपब्रूहनपच्चयुप्पत्तिया जनकसामत्थियानुरूपं परिसुद्धिचिरतरप्पबन्धा होति, तं उपत्थम्भकं. जनकेन निब्बत्तितं कुसलफलं वा अकुसलफलं वा येन पच्चनीकभूतेन रोगधातुविसमतादिनिमित्तताय विबाधयति, तं उपपीळकं. येन पन कम्मुना जनकसामत्थियवसेन चिरतरप्पबन्धारहम्पि समानं फलं विच्छेदकपच्चयुप्पत्तिया उपहञ्ञति विच्छिज्जति, तं उपघातकन्ति अयमेत्थ सारो.
तत्थ केचि दुतियस्स कुसलभावं इत्थत्तमागतस्स अप्पाबाधदीघायुकतासंवत्तनवसेन, पच्छिमानं द्विन्नं अकुसलभावं बह्वाबाधअप्पायुकतासंवत्तनवसेन वण्णेन्ति. तथा च वुत्तं मज्झिमनिकाये चूळकम्मविभङ्गसुत्तवण्णनायं (म. नि. अट्ठ. ३.२९०) –
‘‘चत्तारि हि कम्मानि – उपपीळकं, उपच्छेदकं, जनकं, उपत्थम्भकन्ति. बलवकम्मेन हि निब्बत्तं पवत्ते उपपीळकं आगन्त्वा अत्थतो एवं वदति नाम ‘सचाहं पठमतरं जानेय्यं, न ते इध निब्बत्तितुं ददेय्यं, चतूसुयेव तं अपायेसु निब्बत्तापेय्यं. होतु, त्वं यत्थ कत्थचि निब्बत्त, अहं उपपीळककम्मं नाम तं पीळेत्वा निरोजं नियूसं कसटं करिस्सामी’ति. ततो पट्ठाय तं तादिसं करोति. किं करोति? परिस्सयं उपनेति, भोगे विनासेति.
‘‘तत्थ दारकस्स मातुकुच्छियं निब्बत्तकालतो पट्ठाय मातु अस्सादो वा सुखं वा न होति, मातापितूनं पीळाव उप्पज्जति. एवं परिस्सयं उपनेति. दारकस्स पन मातुकुच्छिम्हि निब्बत्तकालतो पट्ठाय गेहे भोगा उदकं पत्वा लोणं विय राजादीनं वसेन नस्सन्ति, कुम्भदोहनधेनुयो खीरं न देन्ति, सूरता गोणा चण्डा होन्ति, काणा होन्ति, खञ्जा होन्ति, गोमण्डले रोगो पतति, दासादयो वचनं न करोन्ति, वापितं सस्सं न जायति, गेहगतं गेहे, अरञ्ञगतं अरञ्ञे नस्सति, अनुपुब्बेन घासच्छादनमत्तं दुल्लभं होति, गब्भपरिहारो न होति, विजातकाले मातु थञ्ञं छिज्जति, दारको परिहारं अलभन्तो पीळितो निरोजो नियूसो कसटो होति. इदं उपपीळककम्मं नाम.
‘‘दीघायुककम्मेन पन निब्बत्तस्स उपच्छेदककम्मं आगन्त्वा आयुं छिन्दति. यथा हि पुरिसो अट्ठुसभगमनं कत्वा सरं खिपेय्य, तमञ्ञो धनुतो मुत्तमत्तं मुग्गरेन पहरित्वा तत्थेव पातेय्य, एवं दीघायुककम्मेन निब्बत्तस्स उपच्छेदककम्मं आयुं छिन्दति. किं करोति? चोरानं अटविं पवेसेति, वाळमच्छोदकं ओतारेति, अञ्ञतरं वा पन सपरिस्सयठानं उपनेति. इदं उपच्छेदककम्मं नाम. ‘उपघातक’न्तिपि एतस्सेव नामं. पटिसन्धिनिब्बत्तकं पन कम्मं जनककम्मं नाम. अप्पभोगकुलादीसु निब्बत्तस्स भोगसम्पदादिकरणेन उपत्थम्भककम्मं उपत्थम्भककम्मं नाम.
‘‘परित्तकम्मेनपि निब्बत्तं एतं पवत्ते पाणातिपातादिविरतिकम्मं आगन्त्वा अत्थतो एवं वदति नाम ‘सचाहं पठमतरं जानेय्यं, न ते इध निब्बत्तितुं ददेय्यं, देवलोकेयेव तं निब्बत्तापेय्यं, होतु, त्वं यत्थ कत्थचि निब्बत्त, अहं उपत्थम्भककम्मं नाम उपत्थम्भं ते करिस्सामी’ति उपत्थम्भं करोति. किं करोति? परिस्सयं नासेति, भोगे उप्पादेति.
‘‘तत्थ दारकस्स मातुकुच्छियं निब्बत्तकालतो पट्ठाय मातापितूनं सुखमेव सातमेव होति. येपि पकतिया मनुस्सामनुस्सपरिस्सया होन्ति, ते सब्बे अपगच्छन्ति. एवं परिस्सयं नासेति. दारकस्स पन मातुकुच्छिम्हि निब्बत्तकालतो पट्ठाय गेहे भोगानं पमाणं न होति, निधिकुम्भियो पुरतोपि पच्छतोपि गेहं परिवट्टमाना पविसन्ति. मातापितरो परेहि ठपितधनस्सपि सम्मुखीभावं गच्छन्ति, धेनुयो बहुखीरा होन्ति, गोणा सुखसीला होन्ति, वप्पट्ठाने सस्सानि सम्पज्जन्ति, वड्ढिया वा सम्पयुत्तं, तावकालिकं वा दिन्नं धनं अचोदिता सयमेव आहरित्वा देन्ति, दासादयो सुब्बचा होन्ति, कम्मन्ता न परिहायन्ति, दारको गब्भतो पट्ठाय परिहारं लभति, कोमारिकवेज्जा सन्निहिताव होन्ति. गहपतिकुले जातो सेट्ठिट्ठानं, अमच्चकुलादीसु जातो सेनापतिट्ठानादीनि लभति. एवं भोगे उप्पादेति. सो अपरिस्सयो सभोगो चिरं जीवति. इदं उपत्थम्भककम्मं नाम. इमेसु चतूसु पुरिमानि द्वे अकुसलानेव, जनकं कुसलम्पि अकुसलम्पि, उपत्थम्भकं कुसलमेवा’’ति.
एत्थ विबाधूपघाता नाम कुसलविपाकम्हि न युत्ताति अधिप्पायेन ‘‘द्वे अकुसलानेवा’’ति वुत्तं. देवदत्तादीनं पन नागादीनं इतो अनुप्पदिन्नयापनकपेतानञ्च नरकादीसु अकुसलविपाकूपत्थम्भनूपपीळनूपघातकानि सन्तीति चतुन्नम्पि कुसलाकुसलभावो न विरुज्झति. एवञ्च कत्वा या बहूसु आनन्तरियेसु कतेसु एकेन गहितप्पटिसन्धिकस्स इतरेसं तस्स अनुबलप्पदायिता वुत्ता, सापि समत्थिता होति.
सुत्तन्तपरियायेन एकादस कम्मानि विभजित्वा इदानि अभिधम्मपरियापन्नं दस्सेन्तो ‘‘अत्थेकच्चानि पापकानि कम्मसमादानानी’’तिआदिना विभङ्गपाळिं (विभ. ८१०) दस्सेति. तत्थ गतिसम्पत्तिपटिबाळ्हानीति गतिसम्पत्तिया पटिबाहितानि निवारितानि पटिसेधितानि. सेसपदेसुपि एसेव नयो. तत्थ च गतिसम्पत्तीति सम्पन्नगति देवलोको च मनुस्सलोको च. गतिविपत्तीति विपन्नगति चत्तारो अपाया. उपधिसम्पत्तीति अत्तभावसमिद्धि. उपधिविपत्तीति हीनअत्तभावता. कालसम्पत्तीति सुराजसुमनुस्सकालसङ्खातो सम्पन्नकालो. कालविपत्तीति दुराजदुम्मनुस्सकालसङ्खातो विपन्नकालो. पयोगसम्पत्तीति सम्मापयोगो. पयोगविपत्तीति मिच्छापयोगो.
इदानि यथावुत्तपाळिया अत्थं दस्सेन्तो ‘‘तत्था’’तिआदिमाह. तत्थ अनिट्ठारम्मणानुभवनारहे कम्मे विज्जमानेयेवाति इमिना अनिट्ठारम्मणानुभवननिम्मित्तकस्स पापकम्मस्स सब्भावं दस्सेति. तं कम्मन्ति तं पापकं कम्मं. एकच्चस्स हि अनिट्ठारम्मणानुभवननिमित्तं बहुपापकम्मं विज्जमानम्पि गतिविपत्तियं ठितस्सेव विपच्चति. यदि पन सो एकेन कल्याणकम्मेन गतिसम्पत्तियं देवेसु वा मनुस्सेसु वा निब्बत्तेय्य, तादिसे ठाने अकुसलस्स वारो नत्थि, एकन्तं कुसलस्सेवाति तं कम्मं गतिसम्पत्तिपटिबाळ्हं न विपच्चति. पतिबाहितं हुत्वाति बाधितं हुत्वा. अत्तभावसमिद्धियन्ति सरीरसम्पत्तियं. किलिट्ठकम्मस्साति हत्थिमेण्डअस्सबन्धकगोपालकादिकम्मस्स. पलायितब्बयुत्तकालेति हत्थिआदिपच्चत्थिकसमागमकाले. लञ्जं देतीति एवं मे बाधतं परेसं वसे न होतीति देति. चोरिकयुत्तकालेति पक्खबलादीनं लब्भमानकाले. अन्तरकप्पेति परियोसानप्पत्ते अन्तरकप्पे.
अभिधम्मनयेन सोळस कम्मानि विभजित्वा पटिसम्भिदामग्गपरियायेन (पटि. म. १.२३४-२३५) द्वादस कम्मानि विभजित्वा दस्सेतुं ‘‘अपरानिपी’’तिआदिमाह. तत्थ अतीतभवेसु कतस्स कम्मस्स अतीतभवेसुयेव विपक्कविपाकं गहेत्वा ‘‘अहोसि कम्मं अहोसि कम्मविपाको’’ति वुत्तन्ति आह ‘‘यं कम्मं अतीते आयूहित’’न्तिआदि. विपाकवारन्ति विपच्चनावसरं विपाकवारं. ‘‘विपाकवारं लभती’’ति इमिना वुत्तमेवत्थं ‘‘पटिसन्धिं जनेसी’’तिआदिना विभावेति. तत्थ पटिसन्धिं जनेसीति इमिना च पटिसन्धिदायकस्स कम्मस्स पवत्तिविपाकदायितापि वुत्ता होति. पवत्तिविपाकस्सेव पन दायकं रूपजनकसीसेन वदति. तस्सेव अतीतस्स कम्मस्स दिट्ठधम्मवेदनीयस्स उपपज्जवेदनीयस्स च पच्चयवेकल्लेन अतीतभवेसुयेव अविपक्कविपाकञ्च, अतीतेयेव परिनिब्बुतस्स दिट्ठधम्मवेदनीयउपपज्जवेदनीयअपरपरियायवेदनीयस्स कम्मस्स अविपक्कविपाकञ्च गहेत्वा ‘‘अहोसि कम्मं नाहोसि कम्मविपाको’’तिपि वुत्तन्ति आह ‘‘यं पन विपाकवारं न लभी’’तिआदि.
अतीतस्सेव कम्मस्स अविपक्कविपाकस्स पच्चुप्पन्नभवे पच्चयसम्पत्तिया विपच्चमानं विपाकं गहेत्वा ‘‘अहोसि कम्मं अत्थि कम्मविपाको’’ति वुत्तन्ति आह ‘‘यं पन अतीते आयूहित’’न्तिआदिमाह. अतीतस्सेव कम्मस्स अतिक्कन्तविपाककालस्स च पच्चुप्पन्नभवे परिनिब्बायन्तस्स च अविपच्चमानविपाकं गहेत्वा ‘‘अहोसि कम्मं नत्थि कम्मविपाको’’ति वुत्तन्ति आह ‘‘अलद्धविपाकवार’’न्तिआदि. अतीतस्सेव कम्मस्स विपाकारहस्स अविपक्कविपाकस्स अनागतभवे पच्चयसम्पत्तिया विपच्चितब्बं विपाकं गहेत्वा ‘‘अहोसि कम्मं भविस्सति कम्मविपाको’’ति वुत्तन्ति दस्सेन्तो ‘‘यं पन अतीते आयूहित’’न्तिआदिमाह. अतीतस्सेव कम्मस्स अतिक्कन्तविपाककालस्स च अनागतभवे परिनिब्बायितब्बस्स अविपच्चितब्बविपाकञ्च गहेत्वा ‘‘अहोसि कम्मं न भविस्सति कम्मविपाको’’ति वुत्तन्ति आह ‘‘यं अनागते विपाकवारं न लभिस्सती’’तिआदि. एवं ताव अतीतकम्मं अतीतपच्चुप्पन्नानागतविपाकाविपाकवसेन छधा दस्सितं.
इदानि पच्चुप्पन्नभवे कतस्स दिट्ठधम्मवेदनीयस्स इधेव विपच्चमानं विपाकं गहेत्वा ‘‘अत्थि कम्मं अत्थि कम्मविपाको’’ति वुत्तन्ति दस्सेन्तो ‘‘यं पन एतरहि आयूहित’’न्तिआदिमाह. यं पन एतरहि विपाकवारं न लभतीतिआदिना तस्सेव पच्चुप्पन्नस्स कम्मस्स पच्चयवेकल्लेन इध अविपच्चमानञ्च दिट्ठेव धम्मे परिनिब्बायन्तस्स इध अविपच्चमानञ्च विपाकं गहेत्वा ‘‘अत्थि कम्मं नत्थि कम्मविपाको’’ति वुत्तन्ति दस्सेति. पच्चुप्पन्नस्सेव कम्मस्स उपपज्जवेदनीयस्स अपरपरियायवेदनीयस्स च अनागतभवे विपच्चितब्बविपाकं गहेत्वा ‘‘अत्थि कम्मं भविस्सति कम्मविपाको’’ति वुत्तन्ति आह ‘‘यं पन एतरहि आयूहितं अनागते विपाकवारं लभिस्सती’’तिआदि. पच्चुप्पन्नस्सेव कम्मस्स उपपज्जवेदनीयस्स पच्चयवेकल्लेन अनागतभवे अविपच्चितब्बञ्च अनागतभवे परिनिब्बायितब्बस्स अपरपरियायवेदनीयस्स अविपच्चितब्बञ्च विपाकं गहेत्वा ‘‘अत्थि कम्मं न भविस्सति कम्मविपाको’’ति वुत्तन्ति आह ‘‘यं पन विपाकवारं न लभिस्सती’’तिआदि.
एवञ्च पच्चुप्पन्नकम्मं पच्चुप्पन्नानागतविपाकाविपाकवसेन चतुधा दस्सेत्वा इदानि अनागतभवे कतस्स कम्मस्स अनागते विपच्चितब्बविपाकं गहेत्वा ‘‘भविस्सति कम्मं भविस्सति कम्मविपाको’’ति वुत्तन्ति दस्सेन्तो ‘‘यं पनानागते आयूहिस्सती’’तिआदिमाह. तस्सेव अनागतस्स कम्मस्स पच्चयवेकल्लेन अविपच्चितब्बञ्च अनागतभवे परिनिब्बायितब्बस्स अविपच्चितब्बञ्च विपाकं गहेत्वा ‘‘भविस्सति कम्मं न भविस्सति कम्मविपाको’’ति वुत्तन्ति आह ‘‘यं पन विपाकवारं न लभिस्सती’’तिआदि. एवं अनागतकम्मं अनागतविपाकाविपाकवसेन द्विधा दस्सितं. एवन्तिआदिना यथावुत्तद्वादसकम्मानि निगमेति.
इदानि सब्बेसु यथावुत्तप्पभेदेसु कम्मेसु यानि अभिधम्मनयेन विभत्तानि सोळस कम्मानि, यानि च पटिसम्भिदामग्गपरियायेन विभत्तानि द्वादस कम्मानि, तानि सब्बानि सुत्तन्तिकपरियायेन विभत्तेसु एकादसविधेसुयेव कम्मेसु अन्तोगधानि, तानि च दिट्ठधम्मवेदनीयउपपज्जवेदनीयअपरपरियायवेदनीयेसु तीसुयेव अन्तोगधानीति दस्सेन्तो ‘‘इति इमानि चेवा’’तिआदिमाह. तत्थ अत्तनो ठाना ओसक्कित्वाति अत्तनो यथावुत्तद्वादससोळसप्पभेदसङ्खातट्ठानतो परिहापेत्वा, तं तं पभेदं हित्वाति वुत्तं होति. एकादस कम्मानियेव भवन्तीति तंसभावानंयेव कम्मानं द्वादसधा सोळसधा च विभजित्वा वुत्तत्ता एवमाह. यस्मा एकादसधा वुत्तकम्मानि दिट्ठधम्मवेदनीयानि वा सियुं उपपज्जवेदनीयानि वा अपरपरियायवेदनीयानि वा, तस्मा वुत्तं ‘‘तीणियेव कम्मानि होन्ती’’ति.
तेसं सङ्कमनं नत्थीति तेसं दिट्ठधम्मवेदनीयादीनं सङ्कमनं नत्थि, सङ्कमनं उपपज्जवेदनीयादिभावापत्ति. तेनाह ‘‘यथाठानेयेव तिट्ठन्ती’’ति, अत्तनो दिट्ठधम्मवेदनीयादिट्ठानेयेव तिट्ठन्तीति अत्थो. दिट्ठधम्मवेदनीयमेव हि पठमजवनचेतना, उपपज्जवेदनीयमेव सत्तमजवनचेतना, मज्झे पञ्च अपरपरियायवेदनीयमेवाति नत्थि तेसं अञ्ञमञ्ञं सङ्गहो, तस्मा अत्तनो अत्तनो दिट्ठधम्मवेदनीयादिसभावेयेव तिट्ठन्ति. तेनेव भगवता – ‘‘दिट्ठे वा धम्मे, उपपज्ज वा, अपरे वा परियाये’’ति तयो विकप्पा दस्सिता. तेनेवाह ‘‘दिट्ठधम्मवेदनीयं कम्म’’न्तिआदि. तत्थ ‘‘दिट्ठे वा धम्मे’’ति सत्था न वदेय्याति असति नियामे न वदेय्य. यस्मा पन तेसं सङ्कमनं नत्थि, नियतसभावा हि तानि, तस्मा सत्था ‘‘दिट्ठे वा धम्मे’’तिआदिमवोच.
सुक्कपक्खेति ‘‘अलोभो निदानं कम्मानं समुदयाया’’तिआदिना आगते कुसलपक्खे. निरुद्धेति अरियमग्गाधिगमेन अनुप्पादनिरोधेन निरुद्धे. तालवत्थु विय कतन्ति यथा ताले छिन्ने ठितट्ठाने किञ्चि न होति, एवं कम्मे पहीने किञ्चि न होतीति अत्थो. तालवत्थूति वा मत्थकच्छिन्नो तालो वुत्तो पत्तफलमकुलसूचिआदीनं अभावतो. ततो एव सो अविरुळ्हिधम्मो. एवं पहीनकम्मो सत्तसन्तानो. तेनाह ‘‘मत्थकच्छिन्नतालो विया’’ति. अनुअभावं कतं पच्छतो धम्मप्पवत्तिया अभावतो. तेनाह ‘‘यथा’’तिआदि. अप्पवत्तिकतकालो वियाति बीजानं सब्बसो अप्पवत्तिया कतकालो विय. छिन्नमूलकानन्ति किलेसमूलस्स सब्बसो छिन्नत्ता छिन्नमूलकानं. किलेसा हि खन्धानं मूलानि.
वेदनीयन्ति वेदितब्बं. अञ्ञं वत्थु नत्थीति अञ्ञं अधिट्ठानं नत्थि. सुगतिसञ्ञितापि हेट्ठिमन्तेन सङ्खारदुक्खतो अनपगतत्ता दुग्गतियो एवाति वुत्तं ‘‘सब्बा दुग्गतियो’’ति, एवं वा एत्थ अत्थो दट्ठब्बो. लोभो एतस्स कारणभूतो अत्थीति लोभं, लोभनिमित्तं कम्मं. तथा दोसन्ति एत्थापि. तेनाह ‘‘लोभदोससीसेन लोभजञ्च दोसजञ्च कम्ममेव निद्दिट्ठ’’न्ति. वट्टविवट्टन्ति वट्टञ्च विवट्टञ्च.
निदानसुत्तवण्णना निट्ठिता.