(१४) ४. चतुत्थएतदग्गवग्गवण्णना
आनन्दत्थेरवत्थु
२१९-२२३. चतुत्थवग्गस्स पठमे हेट्ठा वुत्तप्पमाणन्ति हेट्ठा कोण्डञ्ञत्थेरस्स वत्थुम्हि ‘‘तस्स धुरपत्तानि नवुतिहत्थानि होन्ति, केसरं तिंसहत्थं, कण्णिका द्वादसहत्था, पादेन पतिट्ठितट्ठानं एकादसहत्थ’’न्ति एवं वुत्तप्पमाणं. रञ्ञो पेसेसीति पच्चन्तस्स कुपितभावं आरोचेत्वा पेसेसि. थेरगाथासंवण्णनायं (थेरगा. अट्ठ. २.१०१६ आनन्दत्थेरगाथावण्णना) पन ‘‘पच्चन्तस्स कुपितभावं रञ्ञो अनारोचेत्वा सयमेव तं वूपसमेसि, तं सुत्वा राजा तुट्ठमानसो पुत्तं पक्कोसापेत्वा ‘वरं ते, सुमन, दम्मि, गण्हाही’ति आहा’’ति वुत्तं. न मेतं चित्तं अत्थीति मम एवरूपं चित्तं नत्थि. अवञ्झन्ति अतुच्छं. अञ्ञं वरेहीति अञ्ञं पत्थेहि, अञ्ञं गण्हाहीति वुत्तं होति. उदकं अधिट्ठायाति ‘‘उदकं होतू’’ति अधिट्ठहित्वा. गतेनाति गमनेन. न आमिसचक्खुकाति चीवरादिपच्चयसङ्खातं आमिसं न ओलोकेन्ति.
वसनट्ठानसभागेयेवाति वसनट्ठानसमीपेयेव. एकन्तवल्लभोति उपट्ठाकट्ठाने एकन्तेन वल्लभो. एतस्सेवाति एतस्सेव भिक्खुस्स. द्वेज्झकथा न होन्तीति द्विधाभूतकथा न होन्ति, अनेकन्तिककथा न होन्तीति वुत्तं होति. अनिबद्धाति अनियता. लोहितेन गलन्तेनाति इत्थम्भूतक्खाने करणवचनं, गलन्तेन लोहितेन युत्तोति अत्थो. अन्वासत्तोति अनुगतो. उट्ठेहि, आवुसो आनन्द, उट्ठेहि, आवुसो आनन्दाति तुरिते इदमामेडितवचनं. दुविधेन उदकेनाति सीतुदकेन उण्हुदकेन च. तिविधेन दन्तकट्ठेनाति खुद्दकं महन्तं मज्झिमन्ति एवं तिप्पकारेन दन्तकट्ठेन. नव वारे अनुपरियायतीति सत्थरि पक्कोसन्ते पटिवचनदानाय थिनमिद्धविनोदनत्थं नवक्खत्तुं अनुपरियायति. तेनेवाह – ‘‘एवञ्हिस्स अहोसी’’तिआदि. सेसमेत्थ सुविञ्ञेय्यमेव.
उरुवेलकस्सपत्थेरवत्थु
२२४. दुतिये यं वत्तब्बं, तं वित्थारतो विनयपाळियं आगतमेव.
काळुदायित्थेरवत्थु
२२५. ततिये गमनाकप्पन्ति गमनाकारं. सेसमेत्थ उत्तानमेव.
बाकुलत्थेरवत्थु
२२६. चतुत्थे निराबाधानन्ति आबाधरहितानं. यथा ‘‘द्वावीसति द्वत्तिंसा’’तिआदिम्हि वत्तब्बे ‘‘बावीसति बात्तिंसा’’तिआदीनि वुच्चन्ति, एवमेवं द्वे कुलानि अस्साति द्विकुलो, द्वेकुलोति वा वत्तब्बे बाकुलोति वुत्तन्ति आह – ‘‘बाकुलोति द्वीसु कुलेसु वड्ढितत्ता एवंलद्धनामो’’ति. उपयोगेनाति आनुभावेन. फासुककालेति अरोगकाले. गद्दुहनमत्तम्पीति गोदुहनमत्तम्पि कालं. इध पन न सकलो गोदुहनक्खणो अधिप्पेतो, अथ खो गाविं थने गहेत्वा एकखीरबिन्दुदुहनकालमत्तं अधिप्पेतं. आरोग्यसालन्ति आतुरानं अरोगभावकरणत्थाय कतसालं.
निमुज्जनुम्मुज्जनवसेनाति जाणुप्पमाणे उदके थोकंयेव निमुज्जनुम्मुज्जनवसेन. छड्डेत्वा पलायीति मच्छस्स मुखसमीपेयेव छड्डेत्वा पलायि. दारकस्स तेजेनाति दारकस्स पुञ्ञतेजेन. मारियमानाव मरन्तीति दण्डादीहि पोथेत्वा मारियमानाव मरन्ति, न जालेन बद्धतामत्तेन अमारियमाना. नीहटमत्तोव मतोति नीहटक्खणेयेव मतो. तेनस्स मारणत्थं उपक्कमो न कतो, येन उपक्कमेन दारकस्स आबाधो सिया. तन्ति मच्छं. सकलमेवाति अविकलमेव परिपुण्णावयवमेव. न केळायतीति न नन्दति, किस्मिञ्चि न मञ्ञति. पिट्ठितो फालेन्तीति दारकस्स पुञ्ञतेजेन पिट्ठितो फालेन्ती. भेरिं चरापेत्वाति ‘‘पुत्तं लभि’’न्ति उग्घोसनवसेन भेरिं चरापेत्वा. पकतिं आचिक्खीति अत्तनो पुत्तभावं कथेसि. कुच्छिया धारितत्ता अमाता कातुं न सक्काति जननीभावतो अमाता कातुं न सक्का. मच्छं गण्हन्तापीति मच्छं विक्किणित्वा गण्हन्तापि. तथा गण्हन्ता च तप्परियापन्नं सब्बं गण्हन्ति नामाति आह – ‘‘वक्कयकनादीनि बहि कत्वा गण्हन्ता नाम नत्थी’’ति. अयम्पि अमाता कातुं न सक्काति दिन्नपुत्तभावतो न सक्का.
सोभितत्थेरवत्थु
२२७. पञ्चमं उत्तानत्थमेव.
उपालित्थेरवत्थु
२२८. छट्ठे भारुकच्छकवत्थुन्ति अञ्ञतरो किर भारुकच्छदेसवासी भिक्खु सुपिनन्ते पुराणदुतियिकाय मेथुनं धम्मं पटिसेवित्वा ‘‘अस्समणो अहं विब्भमिस्सामी’’ति भारुकच्छं गच्छन्तो अन्तरामग्गे आयस्मन्तं उपालिं पस्सित्वा एतमत्थं आरोचेसि. आयस्मा उपालि, एवमाह – ‘‘अनापत्ति, आवुसो, सुपिनन्तेना’’ति. यस्मा सुपिनन्ते अविसयत्ता एवं होति. तस्मा उपालित्थेरो भगवता अविनिच्छितपुब्बम्पि इमं वत्थुं नयग्गाहेन एवं विनिच्छिनि. गहपतिनो द्वे दारका होन्ति पुत्तो च भागिनेय्यो च. अथ सो गहपति गिलानो हुत्वा आयस्मन्तं अज्जुकं एतदवोच – ‘‘इमं, भन्ते, ओकासं यो इमेसं दारकानं सद्धो होति पसन्नो, तस्स आचिक्खेय्यासी’’ति. तेन च समयेन तस्स च गहपतिनो भागिनेय्यो सद्धो होति पसन्नो. अथायस्मा अज्जुको तं ओकासं तस्स दारकस्स आचिक्खि. सो तेन सापतेय्येन कुटुम्बञ्च सण्ठपेसि, दानञ्च पट्ठपेसि. अथ तस्स गहपतिनो पुत्तो आयस्मन्तं आनन्दं एतदवोच – ‘‘को नु खो, भन्ते आनन्द, पितुनो दायज्जो पुत्तो वा भागिनेय्यो वा’’ति. पुत्तो खो, आवुसो, पितुनो दायज्जोति. आयस्मा, भन्ते, अय्यो अज्जुको अम्हाकं सापतेय्यं अम्हाकं मेथुनकस्स आचिक्खीति. अस्समणो, आवुसो, सो अज्जुकोति. अथायस्मा अज्जुको आयस्मन्तं आनन्दं एतदवोच – ‘‘देहि मे, आवुसो आनन्द, विनिच्छय’’न्ति. ते उभोपि उपालित्थेरस्स सन्तिकं अगमंसु. अथायस्मा उपालि, आयस्मन्तं आनन्दं एतदवोच – ‘‘यो नु खो, आवुसो आनन्द, सामिकेन ‘इमं ओकासं इत्थन्नामस्स आचिक्खा’ति वुत्तो, तस्स आचिक्खति, किं सो आपज्जती’’ति? न, भन्ते, किञ्चि आपज्जति अन्तमसो दुक्कटमत्थम्पीति. अयं, आवुसो, आयस्मा अज्जुको सामिकेन ‘‘इमं ओकासं इत्थन्नामस्स आचिक्खा’’ति वुत्तो तस्स आचिक्खति, अनापत्ति, आवुसो, आयस्मतो अज्जुकस्साति. भगवा तं सुत्वा ‘‘सुकथितं, भिक्खवे, उपालिना’’ति वत्वा साधुकारमदासि, तं सन्धायेतं वुत्तं. कुमारकस्सपवत्थु (अ. नि. अट्ठ. १.१.२१७) पन हेट्ठा आगतमेव.
छन्नं खत्तियानन्ति भद्दियो सक्यराजा अनुरुद्धो आनन्दो भगु किमिलो देवदत्तोति इमेसं छन्नं खत्तियानं. पसाधकोति मण्डयिता. पाळियन्ति सङ्घभेदक्खन्धकपाळियन्ति (चूळव. ३३० आदयो).
नन्दकत्थेरवत्थु
२२९. सत्तमे एकसमोधानेति एकस्मिं समोधाने, एकस्मिं सन्निपातेति अत्थो. सेसं सुविञ्ञेय्यमेव.
नन्दत्थेरवत्थु
२३०. अट्ठमे न तं चतुसम्पजञ्ञवसेन अपरिच्छिन्दित्वा ओलोकेतीति सात्थकसप्पायगोचरअसम्मोहसम्पजञ्ञसङ्खातानं चतुन्नं सम्पजञ्ञानं वसेन अपरिच्छिन्दित्वा तं दिसं न ओलोकेति. सो हि आयस्मा ‘‘यमेवाहं इन्द्रियेसु अगुत्तद्वारतं निस्साय सासने अनभिरतिआदिविप्पकारप्पत्तो, तमेव सुट्ठु निग्गहेस्सामी’’ति उस्साहजातो बलवहिरोत्तप्पो, तत्थ च कताधिकारत्ता इन्द्रियसंवरो उक्कंसपारमिप्पत्तो चतुसम्पजञ्ञं अमुञ्चित्वाव सब्बदिसं आलोकेति. वुत्तञ्चेतं भगवता –
‘‘सचे, भिक्खवे, नन्दस्स पुरत्थिमा दिसा आलोकेतब्बा होति, सब्बं चेतसो समन्नाहरित्वा नन्दो पुरत्थिमं दिसं आलोकेति ‘एवं मे पुरत्थिमं दिसं आलोकयतो नाभिज्झादोमनस्सा पापका अकुसला धम्मा अन्वासविस्सन्ती’ति. इतिह तत्थ सम्पजानो होति. सचे, भिक्खवे, नन्दस्स पच्छिमा दिसा, उत्तरा दिसा, दक्खिणा दिसा, उद्धं, अधो, अनुदिसा अनुविलोकेतब्बा होति, सब्बं चेतसो समन्नाहरित्वा नन्दो अनुदिसं अनुविलोकेति ‘एवं मे अनुदिसं अनुविलोकयतो…पे… सम्पजानो होती’’’ति (अ. नि. ८.९).
अभिसेकगेहपवेसनआवाहमङ्गलेसु वत्तमानेसूति इध तीणि मङ्गलानि वुत्तानि, विनयट्ठकथायं पन ‘‘तं दिवसमेव नन्दकुमारस्स केसविस्सज्जनं, पट्टबन्धो, घरमङ्गलं, छत्तमङ्गलं, आवाहमङ्गलन्ति पञ्च मङ्गलानि होन्ती’’ति वुत्तं. तत्थ कुलमरियादवसेन केसोरोपनं केसविस्सज्जनं. युवराजपट्टबन्धनं पट्टबन्धो. अभिनवघरप्पवेसनमहो घरमङ्गलं. विवाहकरणमहो आवाहमङ्गलं. युवराजछत्तमहो छत्तमङ्गलं.
नन्दकुमारं अभिसेकमङ्गलं न तथा पीळेसि, यथा जनपदकल्याणिया वुत्तवचनन्ति अज्झाहरितब्बं. तदेव पन वचनं सरूपतो दस्सेतुं – ‘‘पत्तं आदाय गमनकाले’’तिआदि वुत्तं. जनपदकल्याणीति जनपदम्हि कल्याणी उत्तमा छ सरीरदोसरहिता पञ्च कल्याणसमन्नागता. सा हि यस्मा नातिदीघा नातिरस्सा नातिकिसा नातिथूला नातिकाळी नाच्चोदाताति अतिक्कन्ता मानुसवण्णं, असम्पत्ता दिब्बवण्णं, तस्मा छ सरीरदोसरहिता. छविकल्याणं मंसकल्याणं न्हारुकल्याणं अट्ठिकल्याणं वयकल्याणन्ति इमेहि पन कल्याणेहि समन्नागतत्ता पञ्च कल्याणसमन्नागता नाम. तस्सा हि आगन्तुकोभासकिच्चं नत्थि, अत्तनो सरीरोभासेनेव द्वादसहत्थे ठाने आलोकं करोति, पियङ्गुसामा वा होति सुवण्णसामा वा, अयमस्सा छविकल्याणता. चत्तारो पनस्सा हत्थपादा मुखपरियोसानञ्च लाखारसपरिकम्मकतं विय रत्तपवाळरत्तकम्बलसदिसं होति, अयमस्सा मंसकल्याणता. वीसति पन नखपत्तानि मंसतो अमुत्तट्ठाने लाखारसपूरितानि विय, मुत्तट्ठाने खीरधारासदिसानि होन्ति, अयमस्सा न्हारुकल्याणता. द्वत्तिंस दन्ता सुफुसिता सुधोतवजिरपन्ति विय खायन्ति, अयमस्सा अट्ठिकल्याणता. वीसंवस्ससतिकापि समाना सोळसवस्सुद्देसिका विय होति निप्पलितेन, अयमस्सा वयकल्याणता. इति इमेहि पञ्चहि कल्याणेहि समन्नागतत्ता ‘‘जनपदकल्याणी’’ति वुच्चति. तुवटन्ति सीघं.
इमस्मिं ठाने निवत्तेस्सति, इमस्मिं ठाने निवत्तेस्सतीति चिन्तेन्तमेवाति सो किर तथागते गारववसेन ‘‘पत्तं वो, भन्ते, गण्हथा’’ति वत्तुं अविसहन्तो एवं चिन्तेसि – ‘‘सोपानसीसे पत्तं गण्हिस्सती’’ति. सत्था तस्मिम्पि ठाने न गण्हि. इतरो ‘‘सोपानपादमूले गण्हिस्सती’’ति चिन्तेसि. सत्था तत्थापि न गण्हि. इतरो ‘‘राजङ्गणे गण्हिस्सती’’ति चिन्तेसि. सत्था तत्थापि न गण्हि. एवं ‘‘इध गण्हिस्सति, एत्थ गण्हिस्सती’’ति चिन्तेन्तमेव सत्था विहारं नेत्वा पब्बाजेसि.
महाकप्पिनत्थेरवत्थु
२३१. नवमे सुतवित्तकोति धम्मस्सवनपियो. पटिहारकस्साति दोवारिकस्स. सच्चकारेनाति सच्चकिरियाय. सत्था ‘‘उप्पलवण्णा आगच्छतू’’ति चिन्तेसि. थेरी आगन्त्वा सब्बा पब्बाजेत्वा भिक्खुनीउपस्सयं गताति इदं अङ्गुत्तरभाणकानं कथामग्गं दस्सेन्तेन वुत्तं. तेनेव धम्मपदट्ठकथायं (ध. प. अट्ठ. १.महाकप्पिनत्थेरवत्थु) वुत्तं –
‘‘ता सत्थारं वन्दित्वा एकमन्तं ठिता पब्बज्जं याचिंसु. एवं किर वुत्ते सत्था उप्पलवण्णाय आगमनं चिन्तेसीति एकच्चे वदन्ति. सत्था पन ता उपासिकायो आह – ‘सावत्थिं गन्त्वा भिक्खुनीउपस्सये पब्बाजेथा’ति. ता अनुपुब्बेन जनपदचारिकं चरमाना अन्तरामग्गे महाजनेन अभिहटसक्कारसम्माना पदसाव वीसयोजनसतिकं मग्गं गन्त्वा भिक्खुनीउपस्सये पब्बजित्वा अरहत्तं पापुणिंसू’’ति.
धम्मपीतीति धम्मपायको, धम्मं पिवन्तोति अत्थो. धम्मो च नामेस न सक्का भाजनेन यागुआदीनि विय पातुं, नवविधं पन लोकुत्तरधम्मं नामकायेन फुसन्तो आरम्मणतो सच्छिकरोन्तो परिञ्ञाभिसमयादीहि दुक्खादीनि अरियसच्चानि पटिविज्झन्तो धम्मं पिवति नाम. सुखं सेतीति देसनामत्तमेतं, चतूहिपि इरियापथेहि सुखं विहरतीति अत्थो. विप्पसन्नेनाति अनाविलेन निरुपक्किलेसेन. अरियप्पवेदितेति बुद्धादीहि अरियेहि पवेदिते सतिपट्ठानादिभेदे बोधिपक्खियधम्मे. सदा रमतीति एवरूपो धम्मपीति विप्पसन्नेन चेतसा विहरन्तो पण्डिच्चेन समन्नागतो सदा रमति अभिरमति. बाहितपापत्ता ‘‘ब्राह्मणा’’ति थेरं आलपति.
सागतत्थेरवत्थु
२३२. दसमे छब्बग्गियानं वचनेनाति कोसम्बिका किर उपासका आयस्मन्तं सागतं उपसङ्कमित्वा अभिवादेत्वा एकमन्तं ठिता एवमाहंसु – ‘‘किं, भन्ते, अय्यानं दुल्लभञ्च मनापञ्च, किं पटियादेमा’’ति? एवं वुत्ते छब्बग्गिया भिक्खू कोसम्बिके उपासके एतदवोचुं – ‘‘अत्थावुसो कापोतिका, नाम पसन्ना भिक्खूनं दुल्लभा च मनापा च, तं पटियादेथा’’ति. अथ कोसम्बिका उपासका घरे घरे कापोतिकं पसन्नं पटियादेत्वा आयस्मन्तं सागतं पिण्डाय चरन्तं दिस्वा एतदवोचुं – ‘‘पिवतु, भन्ते, अय्यो सागतो कापोतिकं पसन्नं, पिवतु, भन्ते, अय्यो सागतो कापोतिकं पसन्न’’न्ति. अथायस्मा सागतो घरे घरे कापोतिकं पसन्नं पिवित्वा नगरम्हा निक्खमन्तो नगरद्वारे पति. तेन वुत्तं – ‘‘छब्बग्गियानं वचनेन सब्बगेहेसु कापोतिकं पसन्नं पटियादेत्वा’’तिआदि. तत्थ कापोतिका नाम कपोतपादसमानवण्णा रत्तोभासा. पसन्नाति सुरामण्डस्सेतं अधिवचनं. विनये समुट्ठितन्ति सुरापानसिक्खापदे (पाचि. ३२६ आदयो) आगतं.
राधत्थेरवत्थु
२३३. एकादसमे सत्था सारिपुत्तत्थेरस्स सञ्ञं अदासीति ब्राह्मणं पब्बाजेतुं सञ्ञं अदासि, आणापेसीति वुत्तं होति. भगवा किर तं ब्राह्मणं पब्बज्जं अलभित्वा किसं लूखं दुब्बण्णं उप्पण्डुप्पण्डुकजातं दिस्वा भिक्खू आमन्तेसि – ‘‘को, भिक्खवे, तस्स ब्राह्मणस्स अधिकारं सरती’’ति. एवं वुत्ते आयस्मा सारिपुत्तो भगवन्तं एतदवोच – ‘‘अहं खो, भन्ते, तस्स ब्राह्मणस्स अधिकारं सरामी’’ति. किं पन त्वं, सारिपुत्त, ब्राह्मणस्स अधिकारं सरसीति. इध मे, भन्ते, सो ब्राह्मणो राजगहे पिण्डाय चरन्तस्स कटच्छुभिक्खं दापेसि, इमं खो अहं, भन्ते, तस्स ब्राह्मणस्स अधिकारं सरामी’’ति. साधु साधु, सारिपुत्त. कतञ्ञुनो हि, सारिपुत्त, सप्पुरिसा कतवेदिनो, तेन हि त्वं, सारिपुत्त, तं ब्राह्मणं पब्बाजेहि उपसम्पादेहीति. अट्ठुप्पत्तियं आगतोति अलीनचित्तजातकस्स (जा. १.२.११-१२) अट्ठुप्पत्तियं (जा. अट्ठ. २.२.अलीनचित्तजातकवण्णना) आगतो.
निधीनन्ति तत्थ तत्थ निदहित्वा ठपितानं हिरञ्ञसुवण्णादिपूरानं निधिकुम्भीनं. पवत्तारन्ति किच्छजीविके दुग्गतमनुस्से अनुकम्पं कत्वा ‘‘एहि, ते सुखेन जीवनुपायं दस्सेस्सामी’’ति निधिट्ठानं नेत्वा हत्थं पसारेत्वा ‘‘इमं गहेत्वा सुखं जीवा’’ति आचिक्खितारं विय. वज्जदस्सिनन्ति द्वे वज्जदस्सिनो ‘‘इमिना नं असारुप्पेन वा खलितेन वा सङ्घमज्झे निग्गण्हिस्सामी’’ति रन्धगवेसको च, अनञ्ञातं ञापनत्थाय ञातं अनुग्गण्हनत्थाय सीलादीनमस्स वुद्धिकामताय तं तं वज्जं ओलोकनेन उल्लुम्पनसभावसण्ठितो च. अयं इध अधिप्पेतो. यथा हि दुग्गतमनुस्सो ‘‘इमं गण्हाही’’ति तज्जेत्वापि पोथेत्वापि निधिं दस्सेन्ते कोपं न करोति, पमुदितोव होति, एवमेवं एवरूपे पुग्गले असारुप्पं वा खलितं वा दिस्वा आचिक्खन्ते कोपो न कातब्बो, तुट्ठेनेव भवितब्बं. ‘‘भन्ते, महन्तं वो कम्मं कतं मय्हं आचरियुपज्झायट्ठाने ठत्वा ओवदन्तेहि, पुनपि मं वदेय्याथा’’ति पवारेतब्बमेव.
निग्गय्हवादिन्ति एकच्चो हि सद्धिविहारिकादीनं असारुप्पं वा खलितं वा दिस्वा ‘‘अयं मे मुखोदकदानादीहि सक्कच्चं उपट्ठहति, सचे नं वक्खामि, न मं उपट्ठहिस्सति, एवं मे परिहानि भविस्सती’’ति तं वत्तुं अविसहन्तो न निग्गय्हवादी नाम होति, सो इमस्मिं सासने कचवरं आकिरति. यो पन तथारूपं वज्जं दिस्वा वज्जानुरूपं तज्जेन्तो पणामेन्तो दण्डकम्मं करोन्तो विहारा नीहरन्तो सिक्खापेति, अयं निग्गय्हवादी नाम सेय्यथापि, सम्मासम्बुद्धो. वुत्तञ्हेतं – ‘‘निग्गय्ह निग्गय्हाहं, आनन्द, वक्खामि, पवय्ह पवय्ह, आनन्द, वक्खामि, यो सारो, सो ठस्सती’’ति (म. नि. ३.१९६). मेधाविन्ति धम्मोजपञ्ञाय समन्नागतं. तादिसन्ति एवरूपं पण्डितं भजेय्य पयिरुपासेय्य. तादिसञ्हि आचरियं भजमानस्स अन्तेवासिकस्स सेय्यो होति न पापियो, वड्ढियेव होति, नो परिहानीति.
मोघराजत्थेरवत्थु
२३४. द्वादसमे कट्ठवाहननगरेति कट्ठवाहनेन गहितत्ता एवंलद्धनामके नगरे. अतीते किर बाराणसिवासी एको रुक्खवड्ढकी सके आचरियके अदुतियो. तस्स सोळस सिस्सा एकमेकस्स सहस्सं अन्तेवासिका. एवं ते सत्तरसाधिका सोळस सहस्सा आचरियन्तेवासिका सब्बेपि बाराणसिं उपनिस्साय जीविकं कप्पेन्ता पब्बतसमीपं गन्त्वा रुक्खे गहेत्वा तत्थेव नानापासादविकतियो निट्ठापेत्वा कुल्लं बन्धित्वा गङ्गाय बाराणसिं आनेत्वा सचे राजा अत्थिको होति, रञ्ञो एकभूमकं वा सत्तभूमकं वा पासादं योजेत्वा देन्ति. नो चे, अञ्ञेसम्पि विक्किणित्वा पुत्तदारं पोसेन्ति. अथ नेसं एकदिवसं आचरियो ‘‘न सक्का वड्ढकिकम्मेन निच्चं जीवितुं, दुक्करञ्हि जराकाले एतं कम्म’’न्ति चिन्तेत्वा अन्तेवासिके आमन्तेसि – ‘‘ताता, उदुम्बरादयो अप्पसाररुक्खे आनेथा’’ति. ते ‘‘साधू’’ति पटिस्सुणित्वा आनयिंसु. सो तेहि कट्ठसकुणं कत्वा तस्सब्भन्तरं पविसित्वा वातेन यन्तं पूरेसि. कट्ठसकुणो सुवण्णहंसराजा विय आकासे लङ्घित्वा वनस्स उपरि चरित्वा अन्तेवासीनं पुरतो ओरुहि.
अथाचरियो सिस्से आह – ‘‘ताता ईदिसानि कट्ठवाहनानि कत्वा सक्का सकलजम्बुदीपे रज्जे गहेतुं, तुम्हेपि ताता एतानि करोथ, रज्जं गहेत्वा जीविस्साम, दुक्करं वड्ढकिसिप्पेन जीवितु’’न्ति. ते तथा कत्वा आचरियस्स पटिवेदेसुं. ततो ने आचरियो आह – ‘‘कतमं ताता रज्जं गण्हामा’’ति? बाराणसिरज्जं आचरियाति. अलं ताता, मा एतं रुचित्थ, मयञ्हि तं गहेत्वापि ‘‘वड्ढकिराजा, वड्ढकियुवराजा’’ति वड्ढकिवादा न मुच्चिस्साम, महन्तो जम्बुदीपो, अञ्ञत्थ गच्छामाति. ततो सपुत्तदारका कट्ठवाहनानि अभिरुहित्वा सज्जावुधा हुत्वा हिमवन्ताभिमुखा गन्त्वा हिमवति अञ्ञतरं नगरं पविसित्वा रञ्ञो निवेसनेयेव पच्चुट्ठंसु. ते तत्थ रज्जं गहेत्वा आचरियं रज्जे अभिसिञ्चिंसु. सो ‘‘कट्ठवाहनो राजा’’ति पाकटो अहोसि, तं नगरं तेन गहितत्ता ‘‘कट्ठवाहननगर’’न्तेव नामं लभि.
तपचारन्ति तपचरणं. पासाणचेतिये पिट्ठिपासाणे निसीदीति पासाणकचेतियन्ति लद्धवोहारे पिट्ठिपासाणे सक्केन मापिते महामण्डपे निसीदि. तत्थ किर महतो पासाणस्स उपरि पुब्बे देवट्ठानं अहोसि, उप्पन्ने पन भगवति विहारो जातो, सो तेनेव पुरिमवोहारेन ‘‘पासाणचेतिय’’न्ति वुच्चति.
तेन पुच्छिते दुतियो हुत्वा सत्थारं पञ्हं पुच्छीति –
‘‘मुद्धं मुद्धाधिपातञ्च, बावरी परिपुच्छति;
तं ब्याकरोहि भगवा, कङ्खं विनय नो इसे’’ति. (सु. नि. १०३१) –
एवं तेन पञ्हे पुच्छिते भगवता च –
‘‘अविज्जा मुद्धाति जानाहि, विज्जा मुद्धाधिपातिनी;
सद्धासतिसमाधीहि, छन्दवीरियेन संयुता’’ति. (सु. नि. १०३२) –
पञ्हे विस्सज्जिते दुतियो हुत्वा पञ्हं पुच्छि.
अथस्स…पे… पञ्हं कथेसीति –
‘‘कथं लोकं अवेक्खन्तं, मच्चुराजा न पस्सती’’ति. (सु. नि. ११२४) –
तेन पञ्हे पुच्छिते –
‘‘सुञ्ञतो लोकं अवेक्खस्सु, मोघराज सदा सतो;
अत्तानुदिट्ठिं ऊहच्च, एवं मच्चुतरो सिया;
एवं लोकं अवेक्खन्तं, मच्चुराजा न पस्सती’’ति. (सु. नि. ११२५) –
पञ्हं विस्सज्जेसि.
सेसजनाति तस्मिं समागमे सन्निपतिता सेसजना. न कथीयन्तीति ‘‘एत्तका सोतापन्ना’’तिआदिना न वुच्चन्ति. एवं पारायने वत्थु समुट्ठितन्ति पारायनवग्गे इदं वत्थु समुट्ठितं.
चतुत्थएतदग्गवग्गवण्णना निट्ठिता.
थेरपाळिसंवण्णना निट्ठिता.