विपस्सनाकम्मट्ठानं

विसुद्धिभेदवण्णना

४३. अनिच्चादिवसेन विविधाकारेन पस्सतीति विपस्सना, अनिच्चानुपस्सनादिका भावनापञ्ञा. तस्सा कम्मट्ठानं, सायेव वा कम्मट्ठानन्ति विपस्सनाकम्मट्ठानं. तस्मिं विपस्सनाकम्मट्ठाने सत्तविधेन विसुद्धिसङ्गहोति सम्बन्धो.

४४. अनिच्चतायेव लक्खणं लक्खितब्बं, लक्खीयति अनेनाति वा अनिच्चलक्खणं. उदयवयपटिपीळनसङ्खातदुक्खभावो व लक्खणन्ति दुक्खलक्खणं. परपरिकप्पितस्स अत्तनो अभावो अनत्तता, तदेव लक्खणन्ति अनत्तलक्खणं.

४५. तिण्णं लक्खणानं अनु अनु पस्सना अनिच्चानुपस्सनादिका.

४६. खन्धादीनं कलापतो सम्मसनवसप्पवत्तं ञाणं सम्मसनञाणं. उप्पादभङ्गानुपस्सनावसप्पवत्तञाणं उदयब्बयञाणं. उदयं मुच्चित्वा वये पवत्तं ञाणं भङ्गञाणं. सङ्खारानं भयतो अनुपस्सनावसेन पवत्तं ञाणं भयञाणं, दिट्ठभयानं आदीनवतो पेक्खणवसेन पवत्तं ञाणं आदीनवञाणं, दिट्ठादीनवेसु निब्बिन्दनवसप्पवत्तं ञाणं निब्बिदाञाणं. निब्बिन्दित्वा सङ्खारेहि मुच्चितुकम्यतावसेन पवत्तं ञाणं मुच्चितुकम्यताञाणं. मुच्चनस्स उपायसम्पटिपादनत्थं पुन सङ्खारानं परिग्गहवसप्पवत्तं ञाणं पटिसङ्खाञाणं. पटिसङ्खातधम्मेसु भयनन्दीविवज्जनवसेन अज्झुपेक्खित्वा पवत्तं ञाणं सङ्खारुपेक्खाञाणं. पुरिमानं नवन्नं किच्चनिप्फत्तिया, उपरि च सत्ततिंसाय बोधिपक्खियधम्मानं अनुकूलं ञाणं अनुलोमञाणं.

४७. अत्तसुञ्ञताय सुञ्ञतो. संयोजनादीहि विमुच्चनट्ठेन विमोक्खो. निच्चनिमित्तादिनो अभावतो अनिमित्तो. पणिहितस्स तण्हापणिधिस्स अभावतो अप्पणिहितो.

४९. यो नं पाति, तं मोक्खेति अपायादीहि दुक्खेहीति पातिमोक्खं, तदेव कायदुच्चरितादीहि संवरणतो संवरो, समाधानोपधारणट्ठेन सीलञ्चाति पातिमोक्खसंवरसीलं. मनच्छट्ठानं इन्द्रियानं रूपादीसु संवरणवसेन पवत्तं सीलं इन्द्रियसंवरसीलं. मिच्छाजीव विवज्जनेन आजीवस्स परिसुद्धिवसप्पवत्तं आजीवपारिसुद्धिसीलं. पच्चये सन्निस्सितं तेसं इदमत्थिकताय पच्चवेक्खणसीलं पच्चयसन्निस्सितसीलं. चतुब्बिधत्ता देसनासंवरपरियेट्ठिपच्चवेक्खणवसेन, परिसुद्धत्ता च चतुपारिसुद्धिसीलं नाम.

५०. चित्तविसुद्धि नाम चित्तस्स विनीवरणभावापादनवसेन विसोधनतो, चित्तसीसेन निद्दिट्ठत्ता, विसुद्धत्ता चाति वा कत्वा.

५१. ‘‘धम्मानं सामञ्ञसभावो लक्खणं, किच्चसम्पत्तियो रसो, उपट्ठानाकारो, फलञ्च पच्चुपट्ठान’’न्ति एवं वुत्तानं लक्खणादीनं ‘‘फुसनलक्खणो फस्सो, कक्खळलक्खणा पथवी’’त्यादिना वित्थारतो, ‘‘नमनलक्खणं नामं, रुप्पनलक्खणं रूप’’न्त्यादिना सङ्खेपतो च परिग्गहो पच्चत्तलक्खणादिवसेन परिच्छिज्ज गहणं दुक्खसच्चववत्थानं दिट्ठिविसुद्धि नाम ‘‘नामरूपतो अत्ता नत्थी’’ति दस्सनतो दिट्ठि च अत्तदिट्ठिमलविसोधनतो विसुद्धि चाति कत्वा.

५२. पच्चयपरिग्गहोति नामञ्च रूपञ्च पटिसन्धियं ताव अविज्जातण्हाउपादानकम्महेतुवसेन निब्बत्तति. पवत्तियञ्च रूपं कम्मचित्तउतुआहारपच्चयवसेन, नामञ्च चक्खुरूपादिनिस्सयारम्मणादिपच्चयवसेन, विसेसतो च योनिसोमनसिकारादिचतुचक्कसम्पत्तिया कुसलं, तब्बिपरियायेन अकुसलं, कुसलाकुसलवसेन विपाको भवङ्गादिवसेन आवज्जनं, खीणासवसन्तानवसेन किरियजवनं, आवज्जनञ्च उप्पज्जतीति एवं साधारणासाधारणवसेन तीसु अद्धासु नामरूपप्पवत्तिया पच्चक्खादिसिद्धस्स कम्मादिपच्चयस्स परिग्गण्हनं समुदयसच्चस्स ववत्थानं कङ्खावितरणविसुद्धि नाम ‘‘अहोसिं नु खो अहमतीतमद्धान’’न्त्यादिकाय (म. नि. १.१८; सं. नि. २.२०) सोळसविधाय, ‘‘सत्थरिकङ्खती’’त्यादिकाय (ध. स. ११२३; विभ. ९१५) अट्ठविधाय च कङ्खाय वितरणतो अतिक्कमनतो कङ्खावितरणा, अहेतुकविसमहेतुदिट्ठिमलविसोधनतो विसुद्धि चाति कत्वा.

५३. ततो पच्चयपरिग्गहतो परं तथापरिग्गहितेसु पच्चत्तलक्खणादिववत्थानवसेन, पच्चयववत्थानवसेन च परिग्गहितेसु लोकुत्तरवज्जेसु तिभूमिपरियापन्नेसु नामरूपेसु अतीतादिभेदभिन्नेसु खन्धादिनयमारब्भ पञ्चक्खन्धछद्वारछळारम्मणछद्वारप्पवत्तधम्मादिवसेन आगतं खन्धादिनयं आरब्भ कलापवसेन पिण्डवसेन सङ्खिपित्वा यं अतीते जातं रूपं, तं अतीतेव निरुद्धं. यं अनागते भावि रूपं, तम्पि तत्थेव निरुज्झिस्सति. यं पच्चुप्पन्नं, तं अनागतं अप्पत्वा एत्थेव निरुज्झति, तथा अज्झत्तबहिद्धसुखुमओळारिकहीनपणीतरूपादयो. तस्मा ‘‘अनिच्चं अत्तादिवसेन न इच्चं अनुपगन्तब्बं खयट्ठेन खयगमनतो, दुक्खं भयट्ठेन भयकरत्ता, अनत्ता असारकट्ठेन अत्तसारादिअभावेना’’ति च ‘‘चक्खुं अनिच्चं…पे… मनो. रूपं…पे… धम्मा. चक्खुविञ्ञाणं…पे… मनोविञ्ञाणं अनिच्चं दुक्खं अनत्ता’’त्यादिना (पटि. म. १.४८) अतीतादिअद्धावसेन, अतीतादिसन्तानवसेन, अतीतादिखणवसेन च सम्मसनञाणेन हुत्वाअभावउदयब्बयपटिपीळनअवसवत्तनाकारसङ्खातलक्खणत्तयसम्मसनवसप्पवत्तेन कलापसम्मसनञाणेन लक्खणत्तयं सम्मसन्तस्स परिमज्जन्तस्स.

सम्मसनञाणे पन उप्पन्ने पुन तेस्वेव सङ्खारेसु ‘‘अविज्जासमुदया रूपसमुदयो, तण्हाकम्मआहारसमुदया रूपसमुदयो, तथा अविज्जानिरोधा रूपनिरोधो, तण्हाकम्मआहारनिरोधा रूपनिरोधो’’ति (पटि. म. १.५०) एवं रूपक्खन्धे वेदनासञ्ञासङ्खारक्खन्धेसुपि आहारं अपनेत्वा ‘‘फस्ससमुदया फस्सनिरोधा’’ति च एवं फस्सं पक्खिपित्वा, विञ्ञाणक्खन्धे ‘‘नामरूपसमुदया नामरूपनिरोधा’’ति नामरूपं पक्खिपित्वा पच्चयसमुदयवसेन, पच्चयनिरोधवसेन च, पच्चये अनामसित्वा पच्चुप्पन्नक्खन्धेसु निब्बत्तिलक्खणमत्तस्स, विपरिणामलक्खणमत्तस्स च दस्सनेन खणवसेन चाति एकेकस्मिं खन्धे पच्चयवसेन चतुधा, खणवसेन एकधा चाति पञ्चधा उदयं, पञ्चधा वयन्ति दसदसउदयब्बयदस्सनवसेन समपञ्ञासाकारेहि उदयब्बयञाणेन उदयब्बयं समनुपस्सन्तस्स आरद्धविपस्सकस्स योगिनो विपस्सनाचित्तसमुट्ठानो सरीरतो निच्छरणकआलोकसङ्खातो ओभासो, विपस्सनाचित्तसहजाता खुद्दिकादिपञ्चविधा (ध. स. अट्ठ. १ धम्मुद्देसवार झानङ्गरासिवण्णना) पीति, तथा कायचित्तदरथवूपसमलक्खणा कायचित्तवसेन दुविधा पस्सद्धि, बलवसद्धिन्द्रियसङ्खातो अधिमोक्खो, सम्मप्पधानकिच्चसाधको वीरियसम्बोज्झङ्गसङ्खातो पग्गहो, अतिपणीतं सुखं, इन्दविस्सट्ठवजिरसदिसं तिलक्खणविपस्सनाभूतं ञाणं, सतिपट्ठानभूता चिरकतादिअनुस्सरणसमत्था उपट्ठानसङ्खाता सति, समप्पवत्तविपस्सनासहजाता उपेक्खासम्बोज्झङ्गभूता तत्रमज्झत्तुपेक्खा, मनोद्वारे आवज्झनुपेक्खा चाति दुविधापि उपेक्खा, ओभासादीसु उप्पन्नेसु ‘‘न वत मे इतो पुब्बे एवरूपो ओभासो उप्पन्नपुब्बो’’त्यादिना (विसुद्धि. २.७३३) नयेन तत्थ आलयं कुरुमाना सुखुमतण्हा रूपनिकन्तिचाति ओभासादीसु दससु विपस्सनुपक्किलेसेसु उप्पन्नेसु ‘‘न वत मे इतो पुब्बे एवरूपा ओभासादयो उप्पन्नपुब्बा अद्धा मग्गप्पत्तोस्मि, फलप्पत्तोस्मी’’ति (विसुद्धि. २.७३३) अग्गहेत्वा ‘‘इमे ओभासादयो तण्हादिट्ठिमानवत्थुताय न मग्गो, अथ खो विपस्सनुपक्किलेसा एव, तब्बिनिमुत्तं पन वीथिपटिपन्नं विपस्सनाञाणं मग्गो’’ति एवं मग्गामग्गलक्खणस्स ववत्थानं निच्छयनं मग्गामग्गस्स जाननतो, दस्सनतो, अमग्गे मग्गसञ्ञाय विसोधनतो च मग्गामग्गञाणदस्सनविसुद्धि नाम.

५४. यावानुलोमाति याव सच्चानुलोमञाणा. नव विपस्सनाञाणानीति (विसुद्धि. २.७३७ आदयो) खन्धानं उदयञ्च वयञ्च जाननकं उदयब्बयञाणं, उदयं मुञ्चित्वा भङ्गमत्तानुपेक्खकं भङ्गञाणं, भङ्गवसेन उपट्ठितानं सीहादीनं विय भायितब्बाकारानुपेक्खकं भयञाणं, तथानुपेक्खितानं आदित्तघरस्स विय आदीनवाकारानुपेक्खकं आदीनवञाणं, दिट्ठादीनवेसु निब्बिन्दनवसेन पवत्तं निब्बिदाञाणं, जालादितो मच्छादिका विय तेहि तेभूमकधम्मेहि मुच्चितुकामतावसेन पवत्तं मुच्चितुकम्यताञाणं, मुच्चनुपायसम्पादनत्थं दिट्ठादीनवेसुपि समुद्दसकुणी विय पुनप्पुनं सम्मसनवसप्पत्तं पटिसङ्खानुपस्सनाञाणं, चत्तभरियो पुरिसो विय दिट्ठादीनवेसु तेसु सङ्खारेसु उपेक्खनाकारप्पवत्तं सङ्खारुपेक्खाञाणं, अनिच्चादिलक्खणविपस्सनताय हेट्ठा पवत्तानं अट्ठन्नं विपस्सनाञाणानं, उद्धं मग्गक्खणे अधिगन्तब्बानं सत्ततिंसबोधिपक्खियधम्मानञ्च अनुलोमतो मग्गवीथियं गोत्रभुतो पुब्बे पवत्तं सच्चानुलोमिकञाणसङ्खातं नवमं अनुलोमञाणन्ति इमानि नव ञाणानि ञाणदस्सनविसुद्धिया पटिपदाभावतो तिलक्खणजाननट्ठेन, पच्चक्खतो दस्सनट्ठेन, पटिपक्खतो विसुद्धत्ता च पटिपदाञाणदस्सनविसुद्धि नाम.

५५. विपस्सनाय परिपाको विपस्सनापरिपाको, सङ्खारुपेक्खाञाणं. तं आगम्म पटिच्च. इदानि अप्पनाउप्पज्जिस्सतीति ‘‘इदानि अप्पनासङ्खातो लोकुत्तरमग्गो उप्पज्जिस्सती’’ति वत्तब्बक्खणे. यं किञ्चीति सङ्खारुपेक्खाय गहितेसु तीसु एकं यं किञ्चि.

५६. विपस्सनाय मत्थकप्पत्तिया सिखाप्पत्ता. अनुलोमञाणसहितताय सानुलोमा. सा एव सङ्खारेसु उदासीनत्ता सङ्खारुपेक्खा. यथानुरूपं अपायादितो, सङ्खारनिमित्ततो च वुट्ठहनतो वुट्ठानसङ्खातं मग्गं गच्छतीति वुट्ठानगामिनी.

५७. अभिसम्भोन्तन्ति पापुणन्तं.

५८. परिजानन्तोति ‘‘एत्तकं दुक्खं, न इतो ऊनाधिक’’न्ति परिच्छिज्ज जानन्तो. सच्छिकरोन्तोति आरम्मणकरणवसेन पच्चक्खं करोन्तो. मग्गसच्चं भावनावसेनाति मग्गसच्चसङ्खातस्स सम्पयुत्तमग्गसङ्खातस्स चतुत्थसच्चस्स सहजातादिपच्चयो हुत्वा वड्ढनवसेन. एकस्सेव ञाणस्स चतुकिच्चसाधनं पदीपादीनं वट्टिदाहादिचतुकिच्चदस्सनतो, ‘‘यो, भिक्खवे, दुक्खं पस्सती’’त्यादि (सं. नि. ५.११००; विसुद्धि. २.८३९) आगमतो च सम्पटिच्छितब्बं.

५९. द्वे तीणि फलचित्तानि पवत्तित्वाति मग्गुप्पत्तिया अनुरूपतो द्वे वा तीणि वा फलचित्तानि अपनीतग्गिम्हि ठाने उण्हत्तनिब्बापनत्थाय घटेहि अभिसिञ्चमानमुदकं विय समुच्छिन्नकिलेसेपि सन्ताने दरथपटिप्पस्सम्भकानि हुत्वा पवत्तित्वा, तेसं पवत्तियाति वुत्तं होति. पच्चवेक्खणञाणानीति मग्गफलादिविसयानि कामावचरञाणानि, यानि सन्धाय ‘‘विमुत्तस्मिं विमुत्तमिति ञाणं होती’’ति (महाव. २३) वुत्तं.

६०. इदानि पच्चवेक्खणाय भूमिं दस्सेतुं ‘‘मग्गं फलञ्चा’’त्यादि वुत्तं. तत्थ ‘‘इमिनाव वताहं मग्गेन आगतो’’ति मग्गं पच्चवेक्खति. ततो ‘‘अयं नाम मे आनिसंसो लद्धो’’ति तस्स फलं, ततो ‘‘अयं नाम मे धम्मो आरम्मणतो सच्छिकतो’’ति निब्बानञ्च पण्डितो पच्चवेक्खति. ततो ‘‘इमे नाम मे किलेसा पहीना’’ति पहीने किलेसे, ‘‘इमे नाम अवसिट्ठा’’ति अवसिट्ठकिलेसे पच्चवेक्खति वा, न वा. कोचि सेक्खो पच्चवेक्खति, कोचि न पच्चवेक्खति. तत्थ कामचारोत्यधिप्पायो. तथा हि महानामो सक्को ‘‘को सु नाम मे धम्मो अज्झत्तं अप्पहीनो’’ति (म. नि. १.१७५; विसुद्धि. २.८१२) अप्पहीने किलेसे पुच्छि. अरहतो पन अवसिट्ठकिलेसपच्चवेक्खणं नत्थि सब्बकिलेसानं पहीनत्ता, तस्मा तिण्णं सेक्खानं पन्नरस अरहतो चत्तारीति एकूनवीसति पच्चवेक्खणञाणानीति दट्ठब्बं.

छब्बिसुद्धिकमेनाति (विसुद्धि. २.६६२ आदयो) सीलचित्तविसुद्धीनं वसेन मूलभूतानं द्विन्नं, दिट्ठिविसुद्धिआदीनं वसेन सरीरभूतानं चतुन्नन्ति एतासं छन्नं विसुद्धीनं कमेन. चतुन्नं सच्चानं जाननता, पच्चक्खकरणतो, किलेसमलेहि विसुद्धत्ता च ञाणदस्सनविसुद्धि नाम.

एत्थाति विपस्सनाकम्मट्ठाने.

विसुद्धिभेदवण्णना निट्ठिता.

विमोक्खभेदवण्णना

६१. तत्थ तस्मिं उद्देसे. सङ्खारेसु ‘‘यो अत्ताभिनिवेसो कम्मस्स कारको फलस्स च वेदको एसो मे अत्ता’’ति एवं अभिनिवेसो दळ्हग्गाहो, तं मुञ्चन्ती ‘‘अनत्ता’’ति पवत्ता अनुपस्सनाव अत्तसुञ्ञताकारानुपस्सनतो सुञ्ञतानुपस्सना नाम विमोक्खमुखं पटिपक्खतो विमुत्तिवसेन विमोक्खसङ्खातस्स लोकुत्तरं मग्गफलस्स द्वारं होति.

६२. सङ्खारेसु ‘‘अनिच्च’’न्ति पवत्ता अनुपस्सना अनिच्चे ‘‘निच्च’’न्ति (अ. नि. ४.४९; पटि. म. १.२३६; विभ. ९३९) पवत्तं सञ्ञाचित्तदिट्ठिविपल्लाससङ्खातं विपल्लासनिमित्तं मुञ्चन्ती पजहन्ती विपल्लासनिमित्तरहिताकारानुपस्सनतो अनिमित्तानुपस्सना नाम विमोक्खमुखं होतीति सम्बन्धो.

६३. ‘‘दुक्ख’’न्ति पवत्तानुपस्सना सङ्खारेसु ‘‘एतं मम, एतं सुख’’न्त्यादिना नयेन पवत्तं कामभवतण्हासङ्खातं तण्हापणिधिं तण्हापत्थनं मुञ्चन्ती दुक्खाकारदस्सनेन परिच्चजन्ती पणिधिरहिताकारानुपस्सनतो अप्पणिहितानुपस्सना नाम.

६४. तस्माति यस्मा एतासं तिस्सन्नं एतानि तीणि नामानि, तस्मा यदि वुट्ठानगामिनिविपस्सना अनत्ततो विपस्सति. मग्गो सुञ्ञतो नाम विमोक्खो होति आगमनवसेन लद्धनामत्ता.

६६. विपस्सनागमनवसेनाति विपस्सनासङ्खातागमनवसेन. आगच्छति एतेन मग्गो, फलञ्चाति विपस्सनामग्गो इध आगमनं नाम.

६७. यथावुत्तनयेनाति पुब्बे वुत्तअनत्तानुपस्सनादिवसेन. यथासकं फलमुप्पज्जमानम्पीति यथालद्धमग्गस्स फलभूतं अत्तनो अत्तनो फलं उप्पज्जमानम्पि मग्गागमनवसेन अलभित्वा विपस्सनागमनवसेनेव तीणि नामानि लभति फलसमापत्तिकाले तदा मग्गप्पवत्ताभावेन तस्स द्वारभावायोगतो. आरम्मणवसेनाति सब्बसङ्खारसुञ्ञतत्ता, सङ्खारनिमित्तरहितत्ता, तण्हापणिधिरहितत्ता च सुञ्ञतअनिमित्तअप्पणिहितनामवन्तं निब्बानं आरब्भ पवत्तत्ता तस्स वसेन. सरसवसेनाति रागादिसुञ्ञतत्ता, रूपनिमित्तादिआरम्मणरहितत्ता, किलेसपणिधिरहितत्ता अत्तनो गुणवसेन. सब्बत्थाति मग्गवीथियं, फलसमापत्तिवीथियञ्च. सब्बेसम्पीति मग्गस्स, फलस्सपि.

विमोक्खभेदवण्णना निट्ठिता.

पुग्गलभेदवण्णना

६८. सत्तक्खत्तुं सत्तसु वारेसु कामसुगतियं पटिसन्धिग्गहणं परमं एतस्साति सत्तक्खत्तुपरमो न पन अट्ठमादिकामभवगामीत्यधिप्पायो. यं सन्धाय वुत्तं ‘‘न ते भवं अट्ठममादियन्ती’’ति (खु. पा. ६.९; सु. नि. २३२; नेत्ति. ११५). रूपारूपसुगतिभवं पन सत्तवारतो परम्पि गच्छतीति आचरिया.

६९. रागदोसमोहानन्ति मोहग्गहणं रागदोसेकट्ठमोहं सन्धायाति दट्ठब्बं.

७०. खीणा चत्तारो आसवा एतस्साति खीणासवो. दक्खिणारहेसु अग्गत्ता अग्गदक्खिणेय्यो.

पुग्गलभेदवण्णना निट्ठिता.

समापत्तिभेदवण्णना

७२. सब्बेसम्पीति चतुन्नम्पि अरियपुग्गलानं.

७३. चित्तचेतसिकानं अप्पवत्तिसङ्खातस्स निरोधस्स समापत्ति निरोधसमापत्ति, दिट्ठेव धम्मे चित्तनिरोधं पत्वा विहरणं. अनागामीनञ्चाति कामरूपभवट्ठानं अट्ठसमापत्तिलाभीनमेव अनागामीनं, तथा खीणासवानञ्च. तत्थाति निरोधसमापत्तियं. याव आकिञ्चञ्ञायतनं गन्त्वाति एवं समथविपस्सनानं युगनद्धभावापादनवसेन याव आकिञ्चञ्ञायतनं, ताव गन्त्वा. अधिट्ठेय्यादिकन्ति कायपटिबद्धं ठपेत्वा विसुं विसुं ठपितचीवरादिपरिक्खारगेहादीनं अग्गिआदिना अविनासनाधिट्ठानं, संघपटिमाननसत्थुपक्कोसनानं पुरेतरं वुट्ठानं, सत्ताहब्भन्तरे आयुसङ्खारप्पवत्तिओलोकनन्ति चतुब्बिधं अधिट्ठानादिकं पुब्बकिच्चं कत्वा.

समापत्तिभेदवण्णना निट्ठिता.

विपस्सनाकम्मट्ठानवण्णना निट्ठिता.

उय्योजनवण्णना

७५. पटिपत्तिरसस्सादन्ति झानसुखफलसुखादिभेदं समथविपस्सनापटिपत्तिरसस्सादं.

इति अभिधम्मत्थविभाविनिया नाम अभिधम्मत्थसङ्गहवण्णनाय

कम्मट्ठानपरिच्छेदवण्णना निट्ठिता.

निगमनवण्णना

(क) चारित्तेन कुलाचारेन सोभिते विसालकुले उदयो निब्बत्ति यस्स, तेन, कम्मादिविसयाय सद्धाय अभिवुद्धो परिसुद्धो च दानसीलादिगुणानं उदयो यस्स, तेन, नम्पव्हयेन नम्पनामकेन, परानुकम्पं सासने सुखोतरणपरिपाचनलक्खणं परानुग्गहं, पणिधाय पत्थेत्वा यं पकरणं पत्थितं अभियाचितं, तं एत्तावता परिनिट्ठितन्ति योजना.

(ख) तेन पकरणप्पसुतेन विपुलेन पुञ्ञेन पञ्ञावदातेन अरियमग्गपञ्ञापरिसुद्धेन सीलादिगुणेन सोभिता. ततोयेव लज्जिनो भिक्खू, धञ्ञानं अधिवासभूतं, उदितोदितं अच्चन्तप्पसिद्धं, मूलसोमं नाम विहारं, पुञ्ञविभवस्स उदयसङ्खाताय मङ्गलत्थाय आयुकन्तं मञ्ञन्तु, तत्थ निवासिनो भिक्खू ईदिसा होन्तूत्यधिप्पायो.

निगमनवण्णना निट्ठिता.

निट्ठिता चायं अभिधम्मत्थविभाविनी नाम.

अभिधम्मत्थसङ्गहटीका.

निगमनकथा

१. रम्मे पुलत्थिनगरे नगराधिराजे,

रञ्ञा परक्कमभुजेन महाभुजेन;

कारापिते वसति जेतवने विहारे;

यो रम्महम्मियवरूपवनाभिरामे.

२. सम्पन्नसीलदमसंयमतोसितेहि,

सम्मानितो वसिगणेहि गुणाकरेहि;

पत्तो मुनिन्दवचनादिसु नेकगन्थ-

जातेसु चाचरियतं महितं विदूहि.

३. ञाणानुभावमिह यस्स च सूचयन्ती,

संवण्णना च विनयट्ठकथादिकानं;

सारत्थदीपनिमुखा मधुरत्थसार-

सन्दीपनेन सुजनं परितोसयन्ती.

४. तस्सानुकम्पमवलम्बिय सारिपुत्त-

त्थेरस्स थामगतसारगुणाकरस्स;

यो नेकगन्थविसयं पटुतं अलत्थं,

तस्सेस ञाणविभवो विभवेकहेतु.

५. सोहमेतस्स संसुद्ध-वायामस्सानुभावतो.

अद्धासासनदायादो, हेस्सं मेत्तेय्यसत्थुनो.

६. जोतयन्तं तदा तस्स, सासनं सुद्धमानसं.

पस्सेय्यं सक्करेय्यञ्च, गरुं मे सारिसम्भवं.

७. दिनेहि चतुवीसेहि, टीकायं निट्ठिता यथा.

तथा कल्याणसङ्कप्पा, सीघं सिज्झन्तु पाणिनन्ति.

इति भदन्तसारिपुत्तमहाथेरस्स सिस्सेन रचिता

अभिधम्मत्थविभाविनी नाम

अभिधम्मत्थसङ्गहटीका निट्ठिता.